Còn. Người đã được cho làm con nuôi vẫn là con đẻ của cha mẹ đẻ theo pháp luật thừa kế, nên vẫn đứng ở hàng thừa kế thứ nhất khi cha hoặc mẹ đẻ qua đời, đồng thời có quyền thừa kế của cha mẹ nuôi. Đây là điểm khác lớn giữa pháp luật Việt Nam và một số nước, nơi việc nhận con nuôi cắt hẳn mọi quan hệ pháp lý với gia đình gốc.
Nghe đơn giản, nhưng thực tế vướng ở chỗ khác: giấy khai sinh có thể đã ghi tên cha mẹ nuôi, gia đình đẻ có thể không biết người con đang ở đâu, hoặc chính người con không muốn nhận. Bài này giải thích căn cứ, cách chứng minh quan hệ với cha mẹ đẻ và những lựa chọn khi phần thừa kế đến từ một gia đình mà bạn đã xa cách từ nhỏ.
Vì sao quyền thừa kế với cha mẹ đẻ không mất đi
Luật Nuôi con nuôi 2010 liệt kê những gì cha mẹ đẻ mất đi kể từ ngày giao nhận con nuôi: quyền và nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, đại diện theo pháp luật, bồi thường thiệt hại, quản lý và định đoạt tài sản riêng của người con, trừ khi hai gia đình có thoả thuận khác. Danh sách đó không có quyền thừa kế. Nhà làm luật đã chọn giữ lại sợi dây này một cách có chủ ý.
Bộ luật Dân sự 2015 khép lại vấn đề ở Điều 653: con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau, và còn được thừa kế theo các quy định về hàng thừa kế và thừa kế thế vị. Chữ "còn" có nghĩa quan hệ thừa kế với cha mẹ nuôi được cộng thêm, không thay thế quan hệ huyết thống. Trong hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ, người đó vẫn là "con đẻ".
Kết quả là một người con nuôi có thể có tới bốn người cha mẹ trong hai hàng thừa kế thứ nhất: cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi. Chiều ngược lại cũng vậy: khi con nuôi mất trước, cả cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi đều có tên trong hàng thừa kế thứ nhất của người con, chuyện này có bài riêng trong danh mục.
Con ở với cha mẹ đẻ và con đã cho làm con nuôi: so sánh khi cha mẹ đẻ mất
Đặt hai người con của cùng một cha mẹ đẻ cạnh nhau, một người ở lại gia đình, một người đã được nhận nuôi nơi khác:
| Nội dung | Con ở lại với cha mẹ đẻ | Con đã làm con nuôi nhà khác |
|---|---|---|
| Hàng thừa kế của cha mẹ đẻ | Hàng thứ nhất | Hàng thứ nhất |
| Phần khi chia theo pháp luật | Một suất | Một suất, bằng anh chị em ở lại |
| Hưởng phần không phụ thuộc di chúc | Có khi chưa thành niên hoặc không có khả năng lao động | Luật không loại trừ; khi tranh chấp nên hỏi người làm nghề vì ít tiền lệ |
| Quyền, nghĩa vụ chăm sóc giữa cha mẹ đẻ và con | Có đủ hai chiều | Cha mẹ đẻ hết nghĩa vụ với con kể từ ngày giao nhận, trừ thoả thuận khác |
| Chứng minh quan hệ | Giấy khai sinh | Giấy chứng nhận nuôi con nuôi, sổ hộ tịch gốc, giấy tờ khác |
| Ai thường biết để báo khi mở thừa kế | Cả nhà | Thường không ai báo, dễ bị bỏ sót |
Dòng giữa của bảng là chỗ nhiều người bất ngờ: luật chấm dứt nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng của cha mẹ đẻ với đứa con đã cho làm con nuôi nhưng vẫn giữ quyền thừa kế giữa hai bên. Có người thấy như vậy là "không công bằng" với anh chị em ở lại chăm cha mẹ. Pháp luật xử lý chuyện công sức bằng cách khác: công sức giữ gìn, tôn tạo di sản và di chúc của chính cha mẹ đẻ.
Ví dụ giả định: một người con, hai lần nhận thừa kế
Ví dụ giả định. Chị Mai được một gia đình ở Cần Thơ nhận làm con nuôi năm 6 tuổi, đăng ký đầy đủ tại xã. Cha mẹ đẻ của chị ở Đồng Tháp có thêm hai người con trai. Hai mươi năm sau, mẹ đẻ chị mất, không để di chúc, để lại phần di sản là một nửa thửa đất trị giá 1,2 tỷ đồng, tức 600 triệu đồng; nửa còn lại là phần tài sản chung của người cha đẻ vẫn còn sống.
Hàng thừa kế thứ nhất của mẹ đẻ chị Mai gồm người chồng, hai người con trai và chị Mai, giả sử ông bà ngoại đã mất từ trước. Bốn người, mỗi người một suất 150 triệu đồng. Việc chị đã là con nuôi của gia đình khác không làm giảm phần này, và anh em ở lại cũng không được gộp phần của chị vào phần mình chỉ vì chị "đã thuộc nhà khác".
Mấy năm sau, cha nuôi của chị Mai mất. Chị lại đứng ở hàng thừa kế thứ nhất, lần này cùng mẹ nuôi và các con khác của cha nuôi nếu có. Hai lần thừa kế độc lập với nhau, được tính riêng, giấy tờ chứng minh cũng khác nhau: lần đầu cần chứng minh quan hệ với mẹ đẻ, lần sau cần Giấy chứng nhận nuôi con nuôi.
Chứng minh mình là con đẻ khi giấy khai sinh đã ghi tên cha mẹ nuôi
Sau khi đăng ký nuôi con nuôi, theo yêu cầu của cha mẹ nuôi, phần khai về cha mẹ trong giấy khai sinh của trẻ có thể được thay bằng tên cha mẹ nuôi. Khi đó giấy khai sinh đang dùng không còn chứng minh được quan hệ với cha mẹ đẻ, và hồ sơ thừa kế bên gia đình đẻ cần giấy tờ khác.
Nguồn đầu tiên là chính Giấy chứng nhận nuôi con nuôi và hồ sơ đăng ký nuôi con nuôi, nơi ghi rõ thông tin cha mẹ đẻ, trừ trường hợp trẻ bị bỏ rơi không rõ cha mẹ. Nguồn thứ hai là sổ đăng ký khai sinh gốc tại nơi trẻ được khai sinh lần đầu; cơ quan đăng ký hộ tịch có thể cấp trích lục theo quy định. Nguồn thứ ba là giấy tờ cá nhân, ảnh, thư từ, lời xác nhận của họ hàng, dùng bổ trợ khi có tranh chấp.
Khi giấy tờ không đủ và các bên thừa kế khác phản đối, người con có thể đề nghị Toà án xem xét giám định ADN trong vụ việc thừa kế, hoặc yêu cầu xác định cha, mẹ cho con. Đây là đường dài và tốn kém, nên việc giữ cẩn thận Giấy chứng nhận nuôi con nuôi từ nhỏ có giá trị lớn hơn nhiều người nghĩ.
Khi gia đình đẻ không biết hoặc không báo
Bị bỏ sót khi khai nhận. Anh chị em ruột ở lại thường lập văn bản khai nhận mà không nhắc đến người đã được cho đi, có khi vì quên, có khi vì cố ý. Văn bản thừa kế bỏ sót người thừa kế có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu, và phần di sản phải chia lại cho đúng.
Thời hiệu vẫn chạy dù bạn không biết. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế. Không biết cha mẹ đẻ đã mất không làm thời hiệu dừng lại; hết thời hiệu, di sản thuộc về người đang quản lý theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Niêm yết là kênh báo duy nhất có tính chính thức. Việc khai nhận di sản bất động sản được niêm yết tại UBND cấp xã. Người con nuôi ở xa gần như không thể thấy, nên nếu biết thông tin cha mẹ đẻ, nhờ người thân ở quê để ý là cách thực tế nhất.
Con nuôi bị bỏ rơi lúc sơ sinh. Khi không có thông tin về cha mẹ đẻ, quyền thừa kế về mặt luật vẫn tồn tại nhưng gần như không thể thực hiện, trừ khi sau này xác định được cha mẹ. Đó cũng là một lý do giấy tờ về nguồn gốc của trẻ phải được lưu giữ cẩn thận.
Nhận, nhường hay từ chối phần thừa kế từ gia đình đẻ
Nhận phần thừa kế từ một người cha, người mẹ đã xa cách từ nhỏ thường không chỉ là chuyện tiền. Có người coi đó là dấu nối cuối cùng và muốn nhận. Có người thấy anh chị em ở lại đã chịu thiệt nhiều hơn nên muốn nhường. Có người không muốn dính dáng đến gia đình đẻ. Cả ba lựa chọn đều chính đáng và luật đều có đường cho từng lựa chọn.
Muốn nhận: tham gia văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia như mọi người thừa kế. Muốn nhường cho một người cụ thể: thường làm bằng thoả thuận phân chia để người đó nhận phần lớn hơn, hoặc nhận rồi tặng cho, mỗi cách có hệ quả thuế phí và thủ tục khác nhau. Muốn từ chối: lập văn bản từ chối nhận di sản trước thời điểm phân chia; phần bị từ chối được chia cho những người thừa kế còn lại theo luật hoặc theo di chúc, bạn không chọn được người nhận.
Nếu bạn đang có khoản nợ đến hạn, việc từ chối để né trả nợ không được chấp nhận. Còn nếu bạn còn chưa thành niên, cha mẹ nuôi là người đại diện quyết định thay, và quyết định đó phải vì lợi ích của bạn, không vì quan hệ giữa hai gia đình.
Chuẩn bị gì nếu bạn là con nuôi và biết cha mẹ đẻ còn sống
Không ai muốn nghĩ đến chuyện thừa kế trong lúc còn chưa kịp gặp lại cha mẹ đẻ. Nhưng vài việc nhỏ giúp tránh rắc rối về sau:
- Giữ bản chính hoặc trích lục Giấy chứng nhận nuôi con nuôi ở nơi an toàn, chụp bản sao lưu.
- Ghi lại những gì bạn biết về cha mẹ đẻ: họ tên, năm sinh, quê quán, nơi đăng ký khai sinh lần đầu.
- Nếu đã liên lạc lại với gia đình đẻ, để họ biết cách báo cho bạn khi có việc hệ trọng.
- Khi có tin cha hoặc mẹ đẻ mất, hỏi người thân về di chúc và tình trạng tài sản trước khi bất kỳ văn bản nào được ký.
- Nếu cha mẹ đẻ muốn để lại tài sản cho bạn một cách rõ ràng, di chúc là công cụ tốt hơn hy vọng vào việc chia theo pháp luật.
Tìm lại cha mẹ đẻ có những đường chính thức và những cân nhắc về cảm xúc riêng, được viết trong danh mục tình thân của trang. Khi gia đình đẻ phản đối quyền của bạn và tài sản đáng kể, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết chứng cứ mình có đã đủ chưa.
Câu hỏi thường gặp
Con nuôi nhận thừa kế từ cha mẹ đẻ thì cha mẹ nuôi có quyền gì với phần đó không?
Nếu con nuôi đã thành niên, phần nhận được là tài sản riêng của người con, cha mẹ nuôi không có quyền gì. Nếu con còn chưa thành niên, cha mẹ nuôi là người đại diện và quản lý tài sản riêng của con vì lợi ích của con, không được tự ý định đoạt cho mục đích của gia đình.
Anh chị em ruột ở lại có được hưởng phần lớn hơn vì đã chăm sóc cha mẹ đẻ không?
Khi chia theo pháp luật, phần của những người cùng hàng là bằng nhau. Công sức chăm sóc cha mẹ không tự động làm tăng suất, nhưng công sức giữ gìn, tôn tạo tài sản có thể được các bên thoả thuận hoặc Toà án xem xét. Cha mẹ đẻ muốn ghi nhận người ở lại thì nên lập di chúc.
Cha mẹ đẻ có thể lập di chúc không cho con đã làm con nuôi hưởng gì không?
Có. Người lập di chúc được quyền định đoạt tài sản của mình. Giới hạn duy nhất là những người được hưởng phần không phụ thuộc vào nội dung di chúc, như con chưa thành niên hoặc con đã thành niên không có khả năng lao động; trường hợp con đã làm con nuôi nhà khác ít tiền lệ nên khi tranh chấp cần ý kiến người làm nghề.
Con nuôi có được thừa kế thế vị của ông bà nội ngoại bên gia đình đẻ không?
Có. Nếu cha hoặc mẹ đẻ của bạn mất trước ông bà, bạn vẫn là cháu ruột của ông bà và được hưởng phần mà cha hoặc mẹ đẻ lẽ ra được hưởng, theo quy định về thừa kế thế vị của Bộ luật Dân sự 2015.
Làm sao biết cha mẹ đẻ đã mất khi không còn liên lạc?
Không có cơ chế nào tự động báo cho con đã làm con nuôi. Cách thực tế là giữ liên lạc với một người thân bên gia đình đẻ, hoặc khi có thông tin đủ chính xác, hỏi cơ quan hộ tịch nơi cư trú cuối cùng về việc khai tử theo thủ tục cấp trích lục dành cho người có quyền lợi liên quan.
Đã ký từ chối nhận di sản của cha đẻ rồi có rút lại được không?
Văn bản từ chối hợp lệ đã có hiệu lực thì không rút lại tuỳ ý. Chỉ khi chứng minh được bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép hoặc nhầm lẫn khi ký, bạn mới có thể yêu cầu Toà án tuyên văn bản đó vô hiệu.