Nếu cha nuôi hoặc mẹ nuôi lập di chúc không cho con nuôi hưởng gì, hoặc cho ít hơn, con nuôi vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật khi thuộc một trong hai nhóm: chưa thành niên, hoặc đã thành niên nhưng không có khả năng lao động. Quy định này nằm ở Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 và áp dụng cho con nuôi như con đẻ.
Con nuôi đã thành niên và còn khả năng lao động thì không có sự bảo vệ đó: di chúc hợp pháp không nhắc tên họ thì họ không có phần. Bài này giải thích cách tính hai phần ba suất bằng ví dụ, các trường hợp hay gặp trong gia đình có con nuôi, và điều cha mẹ nuôi cần cân nhắc khi lập di chúc.
Quy định về người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ một nhóm người mà xã hội coi là cần được bảo đảm cuộc sống khi người thân mất: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người lập di chúc, và con đã thành niên mà không có khả năng lao động. Những người này vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di chúc không cho họ hưởng hoặc cho ít hơn mức đó.
Chữ "con" ở đây được hiểu bao gồm con nuôi đã đăng ký, vì con nuôi có đầy đủ quyền của con theo Luật Nuôi con nuôi 2010 và đứng cùng hàng với con đẻ. Tương tự, khi người lập di chúc là con nuôi, cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ của người đó đều thuộc nhóm "cha, mẹ" được bảo vệ theo cách hiểu phổ biến.
Quy định này không áp dụng cho người từ chối nhận di sản, và cho người thuộc diện không có quyền hưởng di sản theo Bộ luật Dân sự, như người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ của người để lại di sản hay ngược đãi nghiêm trọng người đó.
Cách tính hai phần ba suất từng bước
Điều nhiều người hiểu sai là lấy hai phần ba của toàn bộ di sản. Thực tế phép tính đi qua một bước trung gian: giả định không có di chúc để tìm một suất, rồi mới lấy hai phần ba của suất đó.
- Tách phần tài sản chung của vợ hoặc chồng còn sống để xác định đúng di sản của người lập di chúc.
- Xác định những người thừa kế ở hàng thứ nhất nếu di sản được chia theo pháp luật, kể cả những người bị di chúc bỏ qua.
- Chia di sản cho số người đó để ra giá trị một suất thừa kế theo pháp luật.
- Lấy hai phần ba giá trị một suất: đó là mức tối thiểu con nuôi chưa thành niên hoặc không có khả năng lao động được nhận.
- Đối chiếu với phần di chúc đã cho con nuôi; nếu thấp hơn, phần còn thiếu được bù từ phần của những người hưởng theo di chúc.
- Làm tương tự với các người được bảo vệ khác, như vợ hoặc chồng, cha mẹ của người lập di chúc, nếu họ cũng bị di chúc bỏ qua.
Phép tính này chỉ dùng để bảo đảm mức tối thiểu; phần còn lại của di sản vẫn đi theo ý người lập di chúc. Người được hưởng theo di chúc vẫn nhận phần lớn nhất nếu đó là ý của người mất.
Ví dụ giả định: di chúc để hết cho con đẻ
Ví dụ giả định. Ông Phúc và bà Thảo có một con trai đẻ 30 tuổi và một con gái nuôi 12 tuổi đã đăng ký. Ông Phúc lập di chúc để toàn bộ phần di sản của mình cho con trai. Sau khi tách phần của bà Thảo, di sản của ông là 1,8 tỷ đồng. Cha mẹ ông Phúc đều đã mất.
Nếu chia theo pháp luật, hàng thứ nhất có ba người: bà Thảo, con trai và con gái nuôi. Một suất là 600 triệu đồng, hai phần ba suất là 400 triệu đồng. Con gái nuôi chưa thành niên được bảo đảm 400 triệu đồng. Bà Thảo là vợ, cũng thuộc nhóm được bảo vệ, được 400 triệu đồng nếu không từ chối. Con trai nhận phần còn lại theo di chúc là 1 tỷ đồng.
Nếu con gái nuôi đã 25 tuổi và khoẻ mạnh vào lúc ông Phúc mất, cô không được bảo đảm phần nào; di chúc được thực hiện đúng như ông viết, trừ phần của bà Thảo. Tuổi được tính tại thời điểm mở thừa kế, tức ngày ông Phúc mất, không tính theo ngày lập di chúc.
Các trường hợp hay gặp trong gia đình có con nuôi
Di chúc lập trước khi nhận con nuôi. Người lập di chúc lúc đó chưa có con nuôi nên không nhắc tên. Nếu di chúc đã định đoạt toàn bộ tài sản cho người khác và người cha, người mẹ nuôi không sửa lại, con nuôi chưa thành niên vẫn được hai phần ba suất. Nếu di chúc chỉ định đoạt một phần, phần còn lại chia theo pháp luật và con nuôi có suất đầy đủ trong phần đó.
Di chúc cố ý không cho con nuôi. Người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế mà không cần nêu lý do. Nhưng việc truất quyền không có hiệu lực với phần bảo đảm tối thiểu của con nuôi chưa thành niên hoặc không có khả năng lao động.
Con nuôi bị khuyết tật nặng đã thành niên. Đây là nhóm được bảo vệ nếu chứng minh được không có khả năng lao động. Hồ sơ xác định mức độ khuyết tật, kết luận giám định y khoa là những chứng cứ thường dùng; kết luận cụ thể tuỳ vụ việc và có thể cần ý kiến của cơ quan chuyên môn.
Con nuôi đang được làm thủ tục chấm dứt quan hệ. Chừng nào quyết định chấm dứt của Toà án chưa có hiệu lực vào lúc người lập di chúc mất, người đó vẫn là con nuôi và vẫn được bảo vệ nếu thuộc một trong hai nhóm.
Khi người lập di chúc là con nuôi: bốn người cha mẹ cùng được bảo vệ
Điều 644 cũng chạy theo chiều ngược lại. Một người con nuôi đã trưởng thành lập di chúc để toàn bộ tài sản cho vợ con hoặc cho một người bạn; khi người đó mất, cha mẹ của họ vẫn được bảo đảm hai phần ba suất nếu di chúc không cho hoặc cho ít hơn. Với con nuôi, "cha mẹ" theo cách hiểu phổ biến gồm cả cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ, vì cả bốn người đều đứng ở hàng thừa kế thứ nhất.
Hệ quả: một người con nuôi muốn để lại toàn bộ tài sản cho cha mẹ nuôi, không cho cha mẹ đẻ, vẫn không loại được hoàn toàn cha mẹ đẻ khỏi di sản nếu họ còn sống, không từ chối và không thuộc diện không có quyền hưởng. Ngược lại, cha mẹ nuôi cũng không bị gạt ra chỉ vì người con đã liên lạc lại với gia đình đẻ và lập di chúc nghiêng về phía đó.
Nhiều con nuôi khi biết quy định này cảm thấy khó chịu, vì nó áp một khung chung lên những câu chuyện gia đình rất riêng. Luật không đánh giá ai xứng đáng; nó chỉ đặt một mức sàn cho những người mà xã hội mặc định là cần được bảo vệ. Ai muốn khác mức sàn chỉ có thể trông vào việc chính người được bảo vệ tự nguyện từ chối sau khi người lập di chúc mất.
So sánh: con nuôi nào được bảo đảm phần tối thiểu
Bảng dưới gom các tình huống thường gặp để bạn đối chiếu nhanh, giả định quan hệ nuôi con nuôi đã đăng ký và còn hiệu lực ở thời điểm mở thừa kế.
| Con nuôi | Di chúc không cho gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dưới 18 tuổi | Vẫn được hai phần ba suất | Tuổi tính tại thời điểm mở thừa kế |
| Từ 18 tuổi, khoẻ mạnh, có khả năng lao động | Không có phần | Di chúc được tôn trọng |
| Từ 18 tuổi, không có khả năng lao động | Vẫn được hai phần ba suất | Phải chứng minh tình trạng |
| Đã từ chối nhận di sản | Không có phần | Từ chối hợp lệ thì không đòi lại |
| Thuộc diện không có quyền hưởng di sản | Không có phần | Theo quy định của Bộ luật Dân sự |
| Đã bị chấm dứt quan hệ trước khi người lập di chúc mất | Không có phần | Không còn là con của người lập di chúc |
Phần hai phần ba suất do người đại diện của con nuôi chưa thành niên đứng ra yêu cầu, thường là cha hoặc mẹ nuôi còn sống. Khi chính người đại diện lại là người hưởng theo di chúc và có lợi ích đối lập, nên tính đến việc cử người giám hộ hoặc nhờ người làm nghề tư vấn để bảo vệ quyền của trẻ.
Cha mẹ nuôi lập di chúc: những điều nên cân nhắc
Nếu cha mẹ nuôi có lý do muốn để phần lớn tài sản cho một người, di chúc là quyền của họ. Nhưng một di chúc bỏ qua con nuôi còn nhỏ sẽ bị điều chỉnh lại theo Điều 644, và việc điều chỉnh thường diễn ra trong không khí căng thẳng, khi trẻ đang là đối tượng yếu thế nhất trong nhà. Viết di chúc tính trước phần bảo đảm cho trẻ giúp tránh cảnh đó.
Ngược lại, có cha mẹ nuôi muốn con nuôi được nhiều hơn mức tối thiểu, nhất là khi con nuôi chưa có tài sản và con đẻ đã ổn định. Di chúc cho phép làm điều đó, trong giới hạn phần bảo đảm của vợ hoặc chồng, cha mẹ và các con chưa thành niên khác.
Một điểm hay bị quên: khi gia đình có thêm con nuôi sau khi đã lập di chúc, nên xem lại di chúc. Luật bảo vệ con chưa thành niên ở mức hai phần ba suất, nhưng mức đó có thể thấp hơn nhiều so với điều người cha, người mẹ thật sự muốn. Khi tài sản và cấu trúc gia đình phức tạp, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký di chúc.
Câu hỏi thường gặp
Con nuôi 17 tuổi khi lập di chúc nhưng 19 tuổi khi cha nuôi mất thì có được bảo vệ không?
Không, nếu con nuôi có khả năng lao động. Mốc tuổi được xét tại thời điểm mở thừa kế, tức lúc người lập di chúc mất. Vào lúc đó người con đã thành niên, nên chỉ được hưởng theo những gì di chúc ghi.
Con nuôi chưa thành niên có thể tự từ chối phần hai phần ba suất không?
Con chưa thành niên không tự mình từ chối được; việc từ chối do người đại diện theo pháp luật thực hiện và phải vì lợi ích của trẻ. Một văn bản từ chối gây thiệt hại rõ ràng cho trẻ có thể bị xem xét lại.
Phần hai phần ba suất lấy từ ai khi di chúc để cho nhiều người?
Phần còn thiếu được lấy từ phần của những người được hưởng theo di chúc, thường theo tỷ lệ phần họ được nhận, trừ khi các bên thoả thuận cách khác. Người không hưởng theo di chúc không phải bù.
Mẹ nuôi có được hai phần ba suất khi con nuôi lập di chúc không cho mẹ không?
Theo cách hiểu phổ biến, cha mẹ nuôi thuộc nhóm "cha, mẹ" được bảo vệ, nên mẹ nuôi vẫn được hai phần ba suất nếu không từ chối và không thuộc diện không có quyền hưởng di sản. Cha mẹ đẻ của con nuôi cũng ở vị trí tương tự.
Con nuôi đang du học, chưa có thu nhập nhưng đã 22 tuổi thì có được bảo vệ không?
Không có thu nhập không đồng nghĩa với không có khả năng lao động. Người đang đi học, sức khoẻ bình thường được coi là có khả năng lao động, nên không thuộc nhóm được bảo vệ theo Điều 644.
Có cách nào để con nuôi chưa thành niên không nhận phần di sản ngay mà giữ đến khi lớn không?
Phần di sản của trẻ chưa thành niên được người đại diện quản lý vì lợi ích của trẻ. Người lập di chúc có thể chỉ định người quản lý và đặt điều kiện về việc sử dụng, nhưng không làm mất phần bảo đảm của trẻ.