Nếu người nhận con nuôi qua đời khi hồ sơ còn đang được xem xét, chưa được đăng ký và chưa giao nhận con nuôi, đứa trẻ chưa phải là con nuôi theo pháp luật và không đứng ở hàng thừa kế của người đó. Trẻ chỉ nhận được tài sản nếu người mất đã lập di chúc cho trẻ, hoặc đã hoàn tất việc tặng cho trước khi mất.
Đây là tình huống đau lòng ít ai nghĩ tới khi nộp hồ sơ: người nhận lớn tuổi, đang bệnh, hoặc gặp tai nạn bất ngờ trong những tuần chờ xã kiểm tra, lấy ý kiến. Bài này giải thích mốc pháp lý, những gì còn có thể làm cho đứa trẻ, trường hợp vợ chồng cùng nhận mà một người mất, và việc nên chuẩn bị ngay từ khi bắt đầu làm hồ sơ.
Quan hệ con nuôi bắt đầu từ lúc nào
Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ nuôi và con nuôi phát sinh kể từ ngày giao nhận con nuôi, sau khi cơ quan có thẩm quyền đăng ký việc nuôi con nuôi và trao Giấy chứng nhận. Với nuôi con nuôi trong nước, cơ quan đó là UBND cấp xã. Trước mốc này, dù hồ sơ đã nộp, dù trẻ đã về ở cùng, dù cha mẹ đẻ đã ký đồng ý, quan hệ cha mẹ con giữa người nhận và trẻ vẫn chưa tồn tại về mặt pháp lý.
Quyền thừa kế được xác định tại thời điểm mở thừa kế, tức lúc người có tài sản chết. Nếu lúc đó việc nuôi con nuôi chưa được đăng ký, trẻ không có tên trong hàng thừa kế thứ nhất của người mất. Việc đăng ký cũng không thể làm sau khi người nhận đã mất, vì người nhận là một bên bắt buộc của thủ tục.
Pháp luật thiết kế như vậy để bảo vệ trẻ: việc nhận nuôi phải qua kiểm tra, lấy ý kiến, có thời gian cho cha mẹ đẻ cân nhắc. Mặt trái là khoảng trống giữa ngày nộp hồ sơ và ngày giao nhận, nơi trẻ đã gắn bó với gia đình mới nhưng chưa có quyền pháp lý nào.
Các mốc của hồ sơ và hệ quả khi người nhận mất
Bảng dưới đặt các mốc chính của thủ tục nhận con nuôi trong nước cạnh câu hỏi thừa kế. Trình tự chi tiết của thủ tục có ở danh mục thủ tục nhận con nuôi của trang.
| Người nhận mất vào lúc | Trẻ có ở hàng thừa kế không | Đường còn lại cho trẻ |
|---|---|---|
| Mới ngỏ ý, chưa nộp hồ sơ | Không | Di chúc, tặng cho đã hoàn tất |
| Đã nộp hồ sơ, xã đang kiểm tra, lấy ý kiến | Không | Di chúc, tặng cho đã hoàn tất |
| Đã có ý kiến đồng ý, chờ hết thời hạn được thay đổi ý kiến | Không | Di chúc, tặng cho đã hoàn tất |
| Đã đăng ký, trao Giấy chứng nhận, giao nhận con nuôi | Có, hàng thứ nhất | Chia như con đẻ |
| Nhận nuôi từ trước năm 2011, chưa từng đăng ký | Tuỳ quy định chuyển tiếp về con nuôi thực tế | Chứng minh quan hệ thực tế, xem bài riêng |
Dòng cuối là trường hợp khác hẳn, không phải "hồ sơ dở dang" mà là quan hệ đã hình thành từ lâu theo kiểu cũ. Trang thừa kế của cụm có bài riêng về con nuôi chưa đăng ký và việc hưởng thừa kế xét theo thời điểm nhận nuôi; danh mục hộ tịch của trang này có bài về hợp thức hoá.
Ví dụ giả định: bà ngoại nuôi và đứa cháu hàng xóm
Ví dụ giả định. Bà Thu, 62 tuổi, goá chồng, ở Vĩnh Long, đã chăm một bé trai 6 tuổi là con của người hàng xóm đi làm ăn xa. Mẹ bé đồng ý cho bé làm con nuôi bà, hồ sơ nộp tại UBND xã, xã đang lấy ý kiến thì bà Thu bị đột quỵ và mất. Bà có một con gái đẻ sống ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Vì việc nuôi con nuôi chưa được đăng ký, bé không phải con nuôi của bà Thu. Toàn bộ di sản của bà thuộc về người con gái theo hàng thứ nhất. Nếu trước đó bà đã lập di chúc để lại cho bé một phần, chẳng hạn sổ tiết kiệm, thì bé được nhận phần đó theo di chúc, do người đại diện của bé là mẹ đẻ quản lý. Nếu không có di chúc, bé chỉ có thể trông vào thiện chí của người con gái.
Bé vẫn có đầy đủ quyền thừa kế với cha mẹ đẻ của mình. Câu hỏi cấp bách hơn với bé lúc này là ai chăm sóc: mẹ đẻ quay về, người thân bên ngoại nhận nuôi, hoặc một gia đình khác làm lại hồ sơ nhận con nuôi từ đầu. Mỗi đường có thủ tục riêng và không liên quan đến di sản của bà Thu.
Vợ chồng cùng nhận nuôi mà một người mất giữa chừng
Người mất không trở thành cha hoặc mẹ nuôi. Nếu hai vợ chồng cùng đứng tên trong hồ sơ và một người mất trước khi đăng ký, người đó không trở thành cha hoặc mẹ nuôi của trẻ. Trẻ không ở hàng thừa kế của người đã mất.
Người còn lại có thể vẫn muốn nhận nuôi. Hồ sơ ban đầu được lập cho một cặp vợ chồng. Người còn lại nếu muốn tiếp tục thì thực chất là nhận con nuôi với tư cách một người, và phải đáp ứng điều kiện của người nhận đơn thân. Cách xử lý hồ sơ đang dở, bổ sung hay làm lại, nên hỏi trực tiếp UBND cấp xã đang thụ lý.
Tài sản chung của vợ chồng phải tách trước. Một nửa tài sản chung là của người còn sống. Khi người này hoàn tất việc nhận nuôi và sau đó mới mất, trẻ sẽ là con nuôi và có quyền thừa kế với phần tài sản của người đó, gồm cả phần họ được thừa kế từ người vợ hoặc chồng đã mất.
Di chúc của người đã mất vẫn có tác dụng. Nếu người mất đã lập di chúc cho trẻ, phần đó vẫn thuộc về trẻ, độc lập với việc người còn lại có hoàn tất thủ tục nhận nuôi hay không.
Chuẩn bị ngay khi bắt đầu làm hồ sơ nhận con nuôi
Không ai muốn nghĩ đến chuyện mất khi đang chuẩn bị đón con. Nhưng với người nhận lớn tuổi, có bệnh nền, hoặc đơn thân, vài việc nhỏ làm song song với hồ sơ giúp trẻ không rơi vào khoảng trống:
- Lập di chúc ghi tên đích danh đứa trẻ, nói rõ di chúc có hiệu lực dù việc nuôi con nuôi đã hoàn tất hay chưa.
- Ghi trong di chúc người quản lý phần tài sản của trẻ cho tới khi trẻ thành niên.
- Nếu muốn chắc một tài sản cụ thể về tay trẻ, cân nhắc tặng cho có công chứng và đăng ký sang tên ngay, với người đại diện của trẻ là cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ.
- Nếu có hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, xem lại người thụ hưởng; tiền bảo hiểm trả cho người thụ hưởng không phải di sản.
- Nói cho người thân biết về hồ sơ đang làm và về di chúc, để khi có chuyện không ai bị bất ngờ.
- Theo dõi sát hồ sơ tại UBND cấp xã, bổ sung giấy tờ sớm để rút ngắn thời gian chờ.
Di chúc lập lúc này không lãng phí: sau khi việc nuôi con nuôi hoàn tất, nó vẫn có giá trị và có thể được sửa lại cho phù hợp.
Những việc tuyệt đối không làm sau khi người nhận mất
Không "hoàn tất" hồ sơ thay người đã mất. Ký thay, khai rằng người nhận còn sống, hoặc nhờ người khác đứng ra thay tên là hành vi gian dối trong thủ tục hộ tịch, có thể bị xử lý và làm mọi giấy tờ sau đó vô hiệu.
Không khai sinh lại cho trẻ với tên người mất là cha hoặc mẹ. Khai sinh thẳng tên cha mẹ nuôi như cha mẹ đẻ để "cho có quyền thừa kế" là khai sai sự thật, có thể bị huỷ và kéo theo hệ quả pháp lý cho người thực hiện.
Không lập văn bản ghi lùi ngày. Di chúc, giấy tặng cho viết sau khi người đó đã mất nhưng ghi ngày trước là giả mạo. Ngoài việc không có giá trị, người làm có thể chịu trách nhiệm hình sự.
Không giữ trẻ để làm điều kiện đòi tài sản. Gia đình người mất hay gia đình đứa trẻ dùng việc chăm sóc trẻ để mặc cả chuyện tiền bạc là đi ngược lợi ích của trẻ. Việc ai chăm sóc trẻ tiếp theo phải tách riêng khỏi chuyện di sản, và đi theo thủ tục giám hộ hoặc nhận con nuôi mới nếu cần.
Khi gia đình người mất và gia đình đứa trẻ cùng ngồi lại
Về luật, người thừa kế của người mất không có nghĩa vụ chia gì cho đứa trẻ khi không có di chúc. Nhưng trong thực tế, không ít gia đình chọn tôn trọng ý nguyện của người đã khuất: tặng cho trẻ một khoản tiền, tiếp tục hỗ trợ học hành, hoặc đứng ra nhận nuôi trẻ nếu đủ điều kiện. Những việc đó hoàn toàn hợp pháp, làm qua hợp đồng tặng cho hoặc thủ tục nhận con nuôi mới.
Nếu gia đình người mất muốn tặng cho trẻ, nên làm bằng hợp đồng có công chứng sau khi đã khai nhận xong di sản, và với trẻ chưa thành niên thì người đại diện của trẻ ký nhận. Một lời hứa miệng trong lúc tang gia bối rối rất dễ bị quên hoặc bị hiểu khác về sau.
Phía gia đình đứa trẻ cũng nên hiểu đúng vị trí của mình: đòi chia di sản theo pháp luật khi việc nuôi con nuôi chưa đăng ký thường không có cơ sở, trừ ca con nuôi thực tế theo quy định chuyển tiếp. Đối thoại dựa trên tình cảm và ý nguyện của người mất thường đi xa hơn tranh chấp.
Khi có di chúc nhưng bị gia đình người mất phản đối, hoặc khi có dấu hiệu quan hệ con nuôi thực tế từ trước năm 2011, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để đánh giá chứng cứ trước khi quyết định hướng đi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ đã về ở với người nhận nuôi nhiều tháng trong lúc chờ hồ sơ thì có được coi là con nuôi thực tế không?
Không. Quy định về con nuôi thực tế chưa đăng ký áp dụng cho quan hệ hình thành trước khi Luật Nuôi con nuôi 2010 có hiệu lực, theo các điều kiện chuyển tiếp. Trẻ về ở trong thời gian chờ hồ sơ hiện nay chưa phải con nuôi cho tới khi được đăng ký và giao nhận.
Người nhận con nuôi mất sau khi đã đăng ký nhưng chưa kịp làm lại giấy khai sinh cho trẻ thì sao?
Trẻ vẫn là con nuôi. Quan hệ phát sinh từ ngày giao nhận, không phụ thuộc vào việc giấy khai sinh đã được ghi tên cha mẹ nuôi hay chưa. Giấy chứng nhận nuôi con nuôi là giấy tờ chứng minh khi khai nhận di sản.
Con đẻ của người mất có thể đồng ý cho trẻ hưởng một phần di sản không?
Có. Người thừa kế được tự định đoạt phần của mình sau khi nhận, kể cả tặng cho trẻ. Cách làm thường là khai nhận xong rồi lập hợp đồng tặng cho, hoặc thoả thuận ngay trong văn bản phân chia nếu tổ chức hành nghề công chứng chấp nhận cách thể hiện đó.
Di chúc lập trước khi nộp hồ sơ, ghi "để lại cho con nuôi" mà chưa ghi tên thì có giá trị không?
Di chúc như vậy dễ tranh chấp vì không xác định được người nhận một cách chắc chắn, nhất là khi việc nuôi con nuôi chưa hoàn tất. Toà án sẽ phải giải thích ý chí người lập dựa trên chứng cứ. Ghi họ tên, ngày sinh của trẻ ngay từ đầu là cách tránh rủi ro này.
Người nhận đang bệnh nặng có nên vẫn nộp hồ sơ nhận con nuôi không?
Điều kiện sức khoẻ là một tiêu chí khi xét người nhận con nuôi, vì mục đích là bảo đảm trẻ được chăm sóc lâu dài. Nếu ý định chủ yếu là để lại tài sản cho trẻ, di chúc hoặc tặng cho là công cụ phù hợp hơn và không phụ thuộc vào kết quả xét hồ sơ.
Trẻ có phải trả lại tài sản đã được người mất tặng cho trước đó không?
Không, nếu việc tặng cho đã hoàn tất hợp lệ trước khi người đó mất, gồm cả đăng ký sang tên với tài sản phải đăng ký. Tài sản tặng cho đã chuyển quyền sở hữu không còn là di sản để những người thừa kế đòi lại.