Sau khi việc nuôi con nuôi chấm dứt theo quyết định của Toà án, người con không còn ở hàng thừa kế của cha mẹ nuôi cũ, và ngược lại. Nhưng những gì người con đã thừa kế trong thời gian còn là con nuôi vẫn thuộc về người con, không bị lấy lại. Mốc quyết định là ngày quyết định chấm dứt có hiệu lực so với ngày người để lại di sản mất.
Câu hỏi hay gặp nhất là: phần tài sản con nuôi nhận được trong những năm làm con có bị "chia lại" khi chấm dứt, giống như cách người ta nghĩ về tài sản trong hôn nhân không? Câu trả lời ngắn là không, và bài này giải thích vì sao, kèm các tình huống về di chúc đã lập, thế vị và công sức đóng góp vào tài sản gia đình nuôi.
Một mốc thời gian quyết định mọi thứ
Quyền thừa kế được xác định tại thời điểm mở thừa kế, tức lúc người có tài sản chết, theo Bộ luật Dân sự 2015. Còn quan hệ nuôi con nuôi chỉ chấm dứt khi có quyết định của Toà án và quyết định đó có hiệu lực pháp luật; Luật Nuôi con nuôi 2010 quy định quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ nuôi và con nuôi chấm dứt kể từ ngày đó. Đặt hai mốc này cạnh nhau là biết kết quả.
Nếu cha hoặc mẹ nuôi mất trước ngày quyết định có hiệu lực, người con vẫn là con nuôi tại thời điểm mở thừa kế, nên đứng ở hàng thứ nhất và được chia như mọi người con khác. Việc sau đó Toà án có chấm dứt quan hệ với người cha, người mẹ nuôi còn lại cũng không làm mất phần di sản đã phát sinh.
Nếu cha hoặc mẹ nuôi mất sau ngày đó, người con không còn là con nuôi, không ở hàng thừa kế nào của người đó, trừ khi được nhắc tên trong một di chúc còn hiệu lực. Chiều ngược lại cũng tương tự: cha mẹ nuôi cũ không còn thừa kế của người con.
Đối chiếu các mốc thường gặp
Bảng dưới gom các tình huống theo trình tự thời gian, giả định không có tranh chấp về tính hợp lệ của việc nuôi con nuôi ban đầu.
| Tình huống | Kết quả với quyền thừa kế | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cha nuôi mất năm 2020, quan hệ chấm dứt năm 2024 | Con được thừa kế của cha nuôi | Phần đã nhận là tài sản riêng của con |
| Quan hệ chấm dứt năm 2024, mẹ nuôi mất năm 2026 | Không thừa kế theo pháp luật | Chỉ nhận nếu có di chúc còn hiệu lực |
| Đang có yêu cầu chấm dứt tại Toà thì cha nuôi mất | Vẫn là con nuôi lúc mở thừa kế | Quyết định chưa có hiệu lực |
| Con nuôi đã chấm dứt mất trước cha mẹ nuôi cũ | Con của người đó không thế vị bên nhà nuôi | Quan hệ không còn để thế vị |
| Cha mẹ đẻ mất trong thời gian làm con nuôi | Con vẫn được thừa kế | Quan hệ với cha mẹ đẻ chưa bao giờ mất |
Dòng cuối nhắc lại một điểm hay bị bỏ qua: trong suốt thời gian làm con nuôi, người con vẫn có quyền thừa kế của cha mẹ đẻ. Khi chấm dứt, quan hệ với cha mẹ đẻ không "khôi phục" về thừa kế vì nó chưa từng mất; chỉ các quyền nuôi dưỡng, đại diện mới quay lại theo quyết định của Toà án.
Tài sản thừa kế trong thời gian làm con nuôi thuộc về ai
Mọi tài sản con nuôi được thừa kế, được tặng cho riêng, hay tự làm ra trong thời gian là con nuôi đều là tài sản riêng của người con. Giữa cha mẹ nuôi và con nuôi không tồn tại chế độ "tài sản chung" như giữa vợ và chồng, nên không có khối tài sản chung nào để chia khi quan hệ chấm dứt.
Luật Nuôi con nuôi 2010 đi theo đúng tinh thần đó khi quy định hệ quả của việc chấm dứt: con nuôi có tài sản riêng thì được nhận lại tài sản đó. Nếu tài sản riêng của con chưa thành niên đang do cha mẹ nuôi quản lý, việc giao lại cho người con hoặc cho người đại diện mới là nghĩa vụ, không phải ân huệ.
Điều này đúng cả khi phần tài sản riêng đó tăng giá trị nhiều trong những năm làm con nuôi, chẳng hạn mảnh đất được thừa kế lúc còn rẻ nay đã lên giá. Phần tăng thêm không phải là thành quả chung với cha mẹ nuôi và không bị chia, trừ khi cha mẹ nuôi chứng minh được đã bỏ tiền, bỏ công làm tăng giá trị tài sản đó.
Phần di sản con nuôi đã nhận từ cha nuôi khi ông mất, chẳng hạn, không bị mẹ nuôi đòi lại chỉ vì sau đó bà yêu cầu chấm dứt quan hệ. Và hoa lợi, lợi tức phát sinh từ phần đó, như tiền cho thuê nhà, cũng thuộc về người con, vì không có cơ chế nào biến chúng thành tài sản chung với cha mẹ nuôi.
Khác với tài sản riêng trong hôn nhân thế nào
Nhiều người liên tưởng đến hôn nhân: tài sản riêng tăng thêm trong thời kỳ hôn nhân có phải chia khi ly hôn không. Đặt cạnh nhau để thấy hai chế độ khác hẳn.
| Nội dung | Vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 | Cha mẹ nuôi và con nuôi |
|---|---|---|
| Có khối tài sản chung | Có, theo chế độ tài sản pháp định | Không |
| Tài sản riêng có trước hoặc được thừa kế riêng | Vẫn là tài sản riêng | Là tài sản riêng của mỗi người |
| Hoa lợi, lợi tức từ tài sản riêng | Là tài sản chung, trừ trường hợp luật định | Thuộc người có tài sản |
| Công sức góp vào tài sản của người kia | Được xem xét khi chia | Được thoả thuận chia, không được thì Toà án giải quyết |
| Khi quan hệ chấm dứt | Chia tài sản chung | Mỗi người giữ tài sản riêng |
Trong hôn nhân, bản thân tài sản riêng vẫn là riêng; cái thành chung là hoa lợi, lợi tức phát sinh từ nó trong thời kỳ hôn nhân, theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Giữa cha mẹ nuôi và con nuôi, cả phần gốc lẫn phần sinh ra đều thuộc người chủ. Điểm gần nhau duy nhất là công sức: nếu con nuôi đã góp tiền xây nhà, góp công làm ăn vào tài sản của gia đình nuôi, luật cho con được chia một phần theo thoả thuận, hoặc theo quyết định của Toà án khi không thoả thuận được.
Ví dụ giả định: phần đất từ người cha nuôi
Ví dụ giả định. Anh Quang được vợ chồng ông Đức nhận làm con nuôi năm 8 tuổi tại Lâm Đồng. Năm anh 24 tuổi, ông Đức mất, không di chúc; anh được chia một phần đất vườn cùng mẹ nuôi và hai em là con đẻ của ông bà. Anh cho thuê mảnh đất đó lấy tiền. Ba năm sau, quan hệ giữa anh và mẹ nuôi đổ vỡ nghiêm trọng, hai bên cùng yêu cầu và Toà án ra quyết định chấm dứt việc nuôi con nuôi.
Phần đất anh Quang đã nhận từ ông Đức vẫn là của anh, cùng toàn bộ tiền cho thuê đã thu. Mẹ nuôi không có quyền đòi lại. Nhưng từ ngày quyết định có hiệu lực, anh không còn là người thừa kế của bà; khi bà mất sau đó, anh không có phần nếu bà không để lại di chúc cho anh.
Giả sử trong những năm còn là con nuôi, anh Quang góp tiền sửa căn nhà đứng tên mẹ nuôi. Khoản góp đó không tự mất đi: anh có thể thoả thuận với mẹ nuôi về phần của mình, hoặc yêu cầu Toà án giải quyết, ngay trong vụ chấm dứt hoặc bằng một yêu cầu riêng.
Di chúc lập trước khi chấm dứt còn hiệu lực không
Di chúc vẫn có hiệu lực nếu không bị sửa, huỷ. Việc chấm dứt nuôi con nuôi không tự động huỷ di chúc. Nếu cha mẹ nuôi cũ đã lập di chúc để lại tài sản cho người con, ghi đích danh họ tên, mà không sửa lại, di chúc vẫn được thực hiện khi họ mất.
Di chúc ghi "các con" thì khó hơn. Nếu di chúc chỉ ghi chung "để lại cho các con" mà không nêu tên, việc người con đã chấm dứt quan hệ có thuộc "các con" hay không sẽ phải giải thích theo ý chí người lập, và dễ tranh chấp.
Người lập di chúc nên rà lại sau khi chấm dứt. Cha mẹ nuôi cũ muốn giữ hay bỏ phần cho người con nên lập di chúc mới, ghi rõ ý định; người con cũng nên xem lại di chúc của chính mình nếu đã từng để lại tài sản cho cha mẹ nuôi.
Phần bảo đảm tối thiểu không còn. Sau khi chấm dứt, người con không còn là "con" của cha mẹ nuôi cũ, nên không được hưởng phần không phụ thuộc vào nội dung di chúc, kể cả khi còn chưa thành niên.
Khi đang làm thủ tục chấm dứt thì một bên qua đời
Tình huống này hiếm nhưng gây nhiều tranh cãi. Quan hệ nuôi con nuôi chỉ chấm dứt khi quyết định của Toà án có hiệu lực, nên chừng nào chưa có quyết định đó, người con vẫn là con nuôi. Nếu cha hoặc mẹ nuôi mất khi vụ việc đang được giải quyết, người con vẫn ở hàng thừa kế thứ nhất của người đã mất.
Các người thừa kế khác đôi khi lập luận rằng "đằng nào cũng sắp chấm dứt" để gạt người con ra. Lập luận đó không có cơ sở, trừ khi chứng minh được người con thuộc diện không được quyền hưởng di sản, như đã có hành vi ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản và bị kết án, theo Bộ luật Dân sự.
Vụ việc chấm dứt đang dở dang sẽ được Toà án xử lý theo quy định tố tụng, thường không thể tiếp tục với người đã mất. Khi tình huống rơi vào đúng giai đoạn nhạy cảm này, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết quyền của mình trước khi ký bất cứ văn bản phân chia nào.
Câu hỏi thường gặp
Chấm dứt nuôi con nuôi rồi có phải trả lại tài sản cha mẹ nuôi đã tặng cho không?
Tài sản đã tặng cho hợp lệ thuộc quyền sở hữu của người con và không tự động trả lại khi chấm dứt. Chỉ khi hợp đồng tặng cho có điều kiện mà người con không thực hiện, bên tặng mới có thể đòi lại theo quy định về tặng cho tài sản có điều kiện của Bộ luật Dân sự.
Sau khi chấm dứt, con có quay lại thừa kế của cha mẹ đẻ không?
Quyền thừa kế giữa con và cha mẹ đẻ chưa bao giờ mất trong thời gian làm con nuôi, nên không cần "quay lại". Người con luôn ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ, trước, trong và sau khi làm con nuôi.
Cha mẹ nuôi cũ có thể lập di chúc cho người con sau khi đã chấm dứt không?
Có. Người lập di chúc được để lại tài sản cho bất kỳ ai, kể cả người không có quan hệ họ hàng. Người con khi đó nhận theo di chúc như một người được chỉ định, không phải với tư cách con nuôi.
Con nuôi đã chấm dứt quan hệ có phải trả nợ của cha mẹ nuôi cũ không?
Không, nếu không nhận di sản của họ. Nghĩa vụ trả nợ của người mất chỉ thực hiện trong phạm vi di sản mà người thừa kế nhận. Người không còn là người thừa kế và không nhận gì thì không có nghĩa vụ này.
Chấm dứt với cha nuôi nhưng vẫn là con nuôi của mẹ nuôi được không?
Luật Nuôi con nuôi 2010 cho phép yêu cầu chấm dứt theo các căn cứ luật định, và tình huống chấm dứt với một người trong cặp cha mẹ nuôi đã ly hôn có thể xảy ra. Khi đó quan hệ thừa kế chỉ mất với người đã chấm dứt; nên hỏi người làm nghề vì ca này ít gặp.
Tiền con nuôi gửi về giúp gia đình nuôi có được đòi lại khi chấm dứt không?
Tiền biếu, tiền giúp đỡ sinh hoạt thường được coi là đã cho, khó đòi lại. Khác với khoản góp có mục đích rõ ràng vào một tài sản cụ thể như xây nhà, mua đất, vốn có thể được xem là công sức đóng góp và yêu cầu chia khi có chứng cứ.