Khi trẻ Việt Nam được nhận làm con nuôi và theo cha mẹ nuôi ra nước ngoài, Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu cha mẹ nuôi định kỳ thông báo về tình hình phát triển của con, sáu tháng một lần trong ba năm đầu kể từ ngày giao nhận. Báo cáo đi qua kênh do quy định hiện hành chỉ định, thường là qua tổ chức con nuôi hoặc cơ quan trung ương về con nuôi của nước nhận, tới cơ quan Việt Nam; Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó có trách nhiệm theo dõi, bảo hộ quyền lợi của trẻ.
Với nhiều gia đình, báo cáo bị xem là thủ tục. Thực ra đó là sợi dây cuối cùng giữa đứa trẻ và nơi trẻ sinh ra trong những năm đầu chuyển tiếp, và là cách để Việt Nam biết hệ thống có thật sự đặt trẻ vào gia đình tốt hay không. Bài này viết cho cha mẹ nuôi ở nước ngoài, và cho cả những ai muốn hiểu trẻ được bảo vệ ra sao sau khi rời Việt Nam.
Một báo cáo nên có gì
Mẫu và yêu cầu cụ thể do phía Việt Nam và tổ chức con nuôi hướng dẫn. Về nội dung, một báo cáo có ích thường trả lời những câu sau:
- Sức khoẻ của trẻ: phát triển thể chất, các lần khám, điều trị nếu có, đặc biệt với trẻ có nhu cầu đặc biệt.
- Sự hoà nhập: trẻ ngủ, ăn, chơi thế nào, gắn bó với cha mẹ nuôi và anh chị em ra sao, có những khó khăn gì trong những tháng đầu.
- Học tập: trẻ đi nhà trẻ hay đi học ở đâu, tiếp thu ngôn ngữ mới ra sao, có cần hỗ trợ thêm không.
- Đời sống gia đình: thay đổi lớn như chuyển nhà, sinh thêm con, thay đổi công việc hay sức khoẻ của cha mẹ nuôi.
- Kết nối với gốc Việt: gia đình làm gì để trẻ biết về Việt Nam, tiếng Việt, văn hoá.
- Ảnh của trẻ trong sinh hoạt hằng ngày, theo yêu cầu, chọn những ảnh tôn trọng sự riêng tư của trẻ.
Khi con đã đủ lớn, nhiều gia đình để con tự viết hoặc vẽ vài dòng gửi kèm. Đó không phải yêu cầu bắt buộc, nhưng giúp hồ sơ của con có tiếng nói của chính con, và sau này con có thể đọc lại những gì mình từng kể về những năm đầu ở gia đình mới.
Báo cáo tốt không cần bóng bẩy. Nó cần trung thực, kể cả khi có khó khăn. Một báo cáo nói rằng trẻ đang gặp khó khăn hoà nhập và gia đình đã tìm chuyên gia hỗ trợ cho thấy gia đình đang làm đúng trách nhiệm, không phải là điểm trừ.
Ai làm gì sau khi trẻ xuất cảnh
Trách nhiệm theo dõi trẻ được chia cho nhiều bên. Bảng dưới tóm tắt vai trò thường gặp; tên đơn vị và kênh cụ thể kiểm lại theo quy định hiện hành.
| Bên | Việc thường làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cha mẹ nuôi | Lập và gửi báo cáo định kỳ, thông báo khi có thay đổi lớn | Nghĩa vụ không mất đi khi tổ chức ngừng hoạt động |
| Tổ chức con nuôi nước ngoài | Hỗ trợ gia đình, thu thập và chuyển báo cáo, can thiệp khi có khủng hoảng | Theo giấy phép hoạt động tại Việt Nam và luật nước mình |
| Cơ quan trung ương về con nuôi của nước nhận | Giám sát tổ chức, phối hợp với Việt Nam theo Công ước La Hay | Với nước thành viên Công ước |
| Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước nhận | Theo dõi, bảo hộ công dân, nhận thông báo, hỗ trợ khi có vấn đề | Trẻ vẫn là công dân Việt Nam trừ khi có thủ tục quốc tịch khác |
| Cơ quan trung ương về con nuôi phía Việt Nam | Tiếp nhận, theo dõi báo cáo, phối hợp với nước nhận, xử lý vi phạm của tổ chức | Đầu mối thuộc Bộ Tư pháp |
Nếu bạn là cha mẹ nuôi và không rõ gửi báo cáo cho ai, hãy hỏi tổ chức đã đồng hành cùng bạn, hoặc Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước bạn. Đừng im lặng chỉ vì không biết địa chỉ.
Khi việc nuôi con nuôi gặp khủng hoảng
Không phải gia đình nào cũng thuận buồm. Có những trường hợp trẻ khó gắn bó nghiêm trọng, cha mẹ nuôi kiệt sức, gia đình tan vỡ, hoặc tệ hơn, trẻ bị bỏ mặc, bạo hành. Công ước La Hay 1993 quy định khi việc tiếp tục ở với gia đình nhận nuôi không còn vì lợi ích của trẻ, cơ quan trung ương nước nhận phải có biện pháp bảo vệ trẻ: đưa trẻ ra khỏi gia đình, sắp xếp chăm sóc tạm thời, tìm gia đình mới, và chỉ đưa trẻ về nước gốc như biện pháp cuối cùng nếu đó là lợi ích của trẻ. Cơ quan trung ương nước gốc phải được tham vấn, và trẻ được hỏi ý kiến tuỳ độ tuổi.
Phía Việt Nam, Cơ quan đại diện có trách nhiệm bảo hộ công dân, trong đó có trẻ là con nuôi mang quốc tịch Việt Nam. Khi biết một trẻ gặp nguy, họ có thể làm việc với cơ quan nước sở tại, yêu cầu thông tin và đề nghị biện pháp bảo vệ.
Với cha mẹ nuôi đang khó khăn, đừng đợi tới lúc không thể cứu vãn. Hãy liên hệ sớm với tổ chức con nuôi, chuyên gia tâm lý trẻ em, dịch vụ hỗ trợ gia đình ở nước mình. Nhiều khó khăn của những năm đầu, như trẻ không ngủ, nổi giận, thu mình, là phản ứng thường gặp ở trẻ đã trải qua mất mát, và có thể cải thiện khi được hỗ trợ đúng.
Nếu sự việc đã nghiêm trọng tới mức cơ quan nước sở tại phải can thiệp, cha mẹ nuôi vẫn có nghĩa vụ hợp tác, cung cấp thông tin và tôn trọng quyết định bảo vệ trẻ. Việc chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi ở nước ngoài, nếu xảy ra, chịu luật của nước đó; còn những hệ quả với giấy tờ Việt Nam của trẻ cần được Cơ quan đại diện hướng dẫn. Không ai được tự ý "trả" trẻ về Việt Nam hoặc giao trẻ cho người khác nuôi mà không qua cơ quan có thẩm quyền.
Những việc không thay được báo cáo
Đăng ảnh của con lên mạng xã hội. Có gia đình nghĩ rằng khoe con trên mạng là đủ để mọi người biết con ổn. Đó không phải báo cáo, và việc đăng công khai ảnh, thông tin nguồn gốc của con nuôi còn có thể ảnh hưởng tới sự riêng tư của con khi lớn.
Kể với người quen ở Việt Nam. Thông tin truyền miệng không đến được cơ quan theo dõi và không được lưu vào hồ sơ của trẻ.
Gửi tiền, quà cho cơ sở nuôi dưỡng cũ. Đó có thể là việc tốt, nhưng không thay nghĩa vụ báo cáo, và không được kèm yêu cầu gì liên quan tới trẻ khác.
Một cuộc gọi với nhân viên tổ chức. Trao đổi qua điện thoại giúp tổ chức nắm tình hình, nhưng báo cáo định kỳ cần được lập thành văn bản theo mẫu, có ngày tháng và chữ ký, để lưu vào hồ sơ của trẻ ở Việt Nam. Nếu tổ chức đề nghị gặp trực tiếp hoặc đến thăm nhà, đó là phần bổ sung chứ không thay cho báo cáo viết.
Báo cáo một lần cho nhiều kỳ. Mục đích của báo cáo định kỳ là thấy được sự phát triển theo thời gian. Gộp lại sau ba năm làm mất ý nghĩa đó và có thể khiến tổ chức của bạn bị nhắc nhở.
Sau ba năm: những gì còn lại
Hết thời hạn báo cáo bắt buộc, quan hệ giữa gia đình và hệ thống con nuôi Việt Nam lỏng hơn, nhưng không mất. Hồ sơ của trẻ vẫn được lưu giữ ở Việt Nam. Theo tinh thần của Công ước La Hay 1993, thông tin về nguồn gốc của trẻ được bảo quản và trẻ có thể tiếp cận trong phạm vi luật cho phép khi lớn lên. Việc tìm cội nguồn và gặp lại gia đình gốc là một hành trình riêng, có những bài viết riêng trên trang này.
Nhiều gia đình vẫn tiếp tục gửi thư, ảnh tự nguyện sau ba năm, nhất là khi có thoả thuận giữ liên lạc với cha mẹ đẻ qua kênh trung gian. Đó là lựa chọn của gia đình, nên làm qua kênh chính thức để bảo vệ sự riêng tư của cả hai bên.
Về giấy tờ, trẻ có thể còn mang quốc tịch Việt Nam song song với quốc tịch nước nhận, tuỳ pháp luật hai nước; câu hỏi này có hướng dẫn riêng ở trang chuyên về quốc tịch. Khi con trưởng thành và muốn về Việt Nam học tập, làm việc hay tìm hiểu gốc gác, giấy tờ được giữ gìn cẩn thận từ những năm đầu sẽ giúp con rất nhiều.
Giữ cho con một phần Việt Nam
Không có quy định nào bắt cha mẹ nuôi ở nước ngoài phải dạy con tiếng Việt. Nhưng những người từng là con nuôi quốc tế, khi trưởng thành, thường nói rằng họ ước được biết nhiều hơn về nơi mình sinh ra. Một vài món ăn, một bài hát ru, một chuyến về thăm khi con đủ lớn để nhớ, tên tiếng Việt được giữ lại như tên đệm: những điều nhỏ đó giúp con không thấy mình bị cắt đứt khỏi một nửa câu chuyện.
Nên để con dẫn dắt nhịp độ. Có giai đoạn con hào hứng với Việt Nam, có giai đoạn con chỉ muốn giống bạn bè xung quanh. Cả hai đều bình thường. Việc của cha mẹ nuôi là luôn để cánh cửa mở, trả lời trung thực những gì mình biết, và tìm hỗ trợ chuyên môn khi câu hỏi của con vượt quá sức mình.
Nếu gia đình gặp vướng mắc pháp lý liên quan đến giấy tờ của con ở Việt Nam, như cần trích lục quyết định nuôi con nuôi, xin bản sao hồ sơ, hay điều chỉnh thông tin hộ tịch, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên liên hệ cơ quan nào.
Câu hỏi thường gặp
Nếu cha mẹ nuôi không gửi báo cáo thì sao?
Tổ chức con nuôi và cơ quan trung ương nước nhận sẽ nhắc nhở. Việc nhiều gia đình không báo cáo có thể ảnh hưởng tới đánh giá về tổ chức đó và về hợp tác giữa hai nước, làm khó cho những gia đình đang chờ nhận trẻ sau này. Quan trọng hơn, cơ quan Việt Nam mất thông tin để bảo vệ trẻ.
Báo cáo có cần dịch sang tiếng Việt không?
Yêu cầu về ngôn ngữ do phía Việt Nam và tổ chức con nuôi hướng dẫn theo từng thời kỳ. Hãy hỏi tổ chức đã đồng hành cùng bạn; nhiều tổ chức hỗ trợ dịch hoặc có mẫu song ngữ để gia đình điền.
Cha mẹ đẻ có được đọc báo cáo về con không?
Báo cáo gửi cho cơ quan nhà nước để theo dõi, không phải để chuyển cho cha mẹ đẻ. Nếu khi nhận nuôi hai bên có thoả thuận về việc cung cấp thông tin, việc trao đổi thực hiện theo thoả thuận đó và qua kênh phù hợp.
Gia đình chuyển sang nước khác sống thì báo cáo thế nào?
Hãy thông báo ngay cho tổ chức con nuôi và Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước cũ, hỏi cách tiếp tục báo cáo từ nước mới. Việc chuyển nước cũng có thể ảnh hưởng tới giấy tờ cư trú, quốc tịch của trẻ nên cần chuẩn bị trước.
Con nuôi có được về Việt Nam thăm trong thời gian ba năm đầu không?
Không có quy định cấm, miễn là giấy tờ xuất nhập cảnh của trẻ hợp lệ. Nhiều chuyên gia khuyên nên đợi trẻ ổn định với gia đình mới trước khi đưa về thăm, và chuẩn bị tâm lý cho trẻ trước chuyến đi.