Khi trong nhà vừa có con đẻ vừa có con nuôi, việc khó nhất không phải là yêu thương các con như nhau mà là để chính các con cảm thấy như vậy. Đứa con đẻ có thể sợ bị chia mất bố mẹ; đứa con nuôi có thể luôn dò xem mình có được đối xử khác không. Cha mẹ cần chuẩn bị cho cả hai phía, trước và sau ngày đón con, và giữ sự công bằng ở những việc nhỏ hằng ngày lẫn những quyết định lớn như tài sản.
Về mặt pháp lý, câu trả lời rất rõ: theo Luật Nuôi con nuôi 2010, kể từ ngày giao nhận, con nuôi có đầy đủ quyền và nghĩa vụ của con đối với cha mẹ nuôi, và pháp luật về hôn nhân gia đình không cho phép phân biệt đối xử giữa con đẻ và con nuôi. Bài này đi vào phần khó hơn luật: đời sống chung của những đứa trẻ đến với gia đình bằng hai con đường khác nhau.
Chuẩn bị cho con đẻ trước ngày đón em nuôi
Một đứa trẻ đang là con một, hoặc là con út, bỗng có thêm anh, chị, em không qua chín tháng chờ đợi như khi mẹ mang bầu. Con đẻ không có thời gian nhìn bụng mẹ lớn dần, không được sờ tay cảm nhận em đạp. Với con, người mới xuất hiện gần như đột ngột. Vì vậy cha mẹ cần tạo ra một quãng chuẩn bị tương tự: nói chuyện từ sớm, kể về đứa trẻ sắp về, cùng con chuẩn bị góc phòng, chọn một món quà chào đón.
Nên nói thật với con đẻ ở mức phù hợp tuổi: em được sinh ra từ người khác, em về làm con của bố mẹ, và em sẽ ở với nhà mình mãi mãi. Con đẻ cũng cần biết rằng em có thể chưa vui vẻ ngay, có thể khóc, có thể giành đồ, vì em đang phải làm quen với rất nhiều thứ mới. Biết trước những điều này giúp con đẻ không nghĩ em "ghét mình".
Với con đẻ đã lớn, nên hỏi ý kiến thật lòng trước khi gia đình quyết định nhận nuôi. Không có nghĩa là con có quyền phủ quyết, nhưng một thiếu niên được hỏi sẽ dễ đồng hành hơn một thiếu niên bị thông báo. Nếu con đẻ phản đối mạnh, đó là tín hiệu cần nói chuyện nhiều hơn, có khi cần tư vấn gia đình, trước khi đón thêm một đứa trẻ vào nhà.
Những ghen tị hay gặp ở cả hai phía
Con đẻ thấy em nuôi được ưu tiên. Giai đoạn đầu, cha mẹ dồn sức cho đứa trẻ mới về, đi làm giấy tờ, đi khám, đi xin trường. Con đẻ dễ cảm thấy bị bỏ quên. Mỗi ngày dành ít nhất một khoảng ngắn riêng cho con đẻ, không có em, là cách bù hiệu quả.
Con nuôi so sánh mình với con đẻ. Con nuôi, nhất là trẻ lớn, hay soi từng chi tiết: ai được mua áo mới, ai được bế nhiều hơn, ai giống bố mẹ hơn. Một khác biệt nhỏ có thể được hiểu thành bằng chứng mình không được yêu bằng.
Câu "em không phải em ruột" trong lúc cãi nhau. Anh chị em ruột cãi nhau là chuyện thường; nhưng khi một đứa dùng chuyện con nuôi làm vũ khí, cần dừng lại ngay. Nói rõ với cả hai: cãi nhau được, nhưng chuyện nguồn gốc không bao giờ được đem ra để làm nhau đau.
Người ngoài so sánh. Họ hàng khen đứa này giống bố, chê đứa kia không giống ai. Cha mẹ nên đính chính nhẹ nhàng ngay trước mặt các con, để cả hai đứa thấy bố mẹ đứng về phía mình.
Con đẻ thấy có lỗi. Có những đứa con đẻ, khi biết hoàn cảnh của em nuôi, cảm thấy áy náy vì mình may mắn hơn và cố nhường nhịn quá mức. Cũng cần để ý để con đẻ không gánh vai trò người lớn quá sớm.
Công bằng không phải là giống hệt nhau
Nhiều cha mẹ cố mua cho các con mọi thứ giống nhau, chia thời gian chính xác từng phút, nghĩ như vậy là công bằng. Nhưng trẻ khác tuổi, khác tính, khác nhu cầu. Một đứa trẻ vừa về nhà sau nhiều năm ở cơ sở trợ giúp xã hội có thể cần nhiều sự chú ý hơn trong một thời gian; một đứa con đẻ đang ôn thi chuyển cấp cũng cần được ưu tiên vào lúc ấy. Công bằng là mỗi đứa được đáp ứng điều mình cần, và hiểu được vì sao người kia đang được nhiều hơn ở việc này.
Giải thích là chìa khoá. "Tuần này mẹ ở với em nhiều vì em mới về, chưa quen trường; cuối tuần mẹ con mình đi xem phim nhé" tốt hơn im lặng rồi để con đẻ tự suy diễn. Với con nuôi cũng vậy: "chị được về muộn hơn vì chị lớn hơn, khi con bằng tuổi chị cũng được như thế" giúp con nuôi thấy khác biệt nằm ở tuổi, không nằm ở nguồn gốc.
Một điều nhỏ mà con nuôi rất để ý: ảnh treo trong nhà. Nhiều gia đình có ảnh siêu âm, ảnh đầy tháng của con đẻ khắp nơi, còn con nuôi thì chỉ có ảnh từ lúc về nhà. Nên treo ảnh đầu tiên của con nuôi ngang hàng, và nếu có, cả ảnh thời bé trước khi về nhà, để em thấy câu chuyện của mình cũng có chỗ trên tường.
Quyền của con đẻ và con nuôi trước pháp luật
Cha mẹ nuôi đôi khi băn khoăn liệu luật có phân biệt hai loại con. Bảng dưới tóm những điểm hay được hỏi; chi tiết từng chế định có bài riêng ở các danh mục khác của trang.
| Vấn đề | Con đẻ | Con nuôi đã đăng ký hợp pháp |
|---|---|---|
| Quyền được nuôi dưỡng, giáo dục, chăm sóc | Có | Có, như con đẻ, kể từ ngày giao nhận |
| Hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ | Có | Có; Bộ luật Dân sự 2015 xếp con nuôi cùng hàng với con đẻ |
| Thừa kế từ cha mẹ đẻ của mình | Có | Vẫn có, theo Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015 |
| Nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ khi già | Có | Có, với cha mẹ nuôi |
| Được cha mẹ tặng cho, để lại tài sản theo di chúc | Theo ý chí của cha mẹ | Theo ý chí của cha mẹ, không bị hạn chế vì là con nuôi |
Quan hệ con nuôi là quan hệ giữa con nuôi với cha mẹ nuôi. Với các thành viên khác bên nhà nuôi như ông bà, anh chị em, quan hệ thừa kế có những điểm riêng được bàn ở danh mục thừa kế của con nuôi; ở đây chỉ cần nhớ: giữa các con với cha mẹ, luật không phân biệt.
Sinh con sau khi đã nhận con nuôi
Không hiếm gia đình hiếm muộn nhận con nuôi, rồi vài năm sau có tin vui. Niềm vui ấy dễ kèm theo nỗi lo của đứa con nuôi đã đủ lớn để hiểu: "Giờ bố mẹ có con thật rồi, còn mình thì sao?". Họ hàng đôi khi còn vô tình nói những câu như "giờ có con ruột rồi nhé". Chữ "ruột" nghe bình thường với người lớn nhưng là một vết xước với đứa trẻ.
Cha mẹ nên là người báo tin cho con nuôi trước, trước cả họ hàng. Kể như với bất kỳ đứa con lớn nào sắp làm anh chị: con sắp có em, con vẫn là anh cả, chị cả của nhà mình. Cho con tham gia chuẩn bị đồ cho em, chọn tên ở nhà, đi khám thai cùng nếu con muốn. Sau khi em bé ra đời, giữ những thói quen riêng với con nuôi, đừng để mọi sự chú ý dồn hết cho em bé trong nhiều tháng.
Về tài sản, đây cũng là lúc nhiều gia đình bắt đầu nghĩ tới di chúc. Lập di chúc rõ ràng, đối xử với các con theo cách cha mẹ thấy công bằng, giúp tránh những tranh chấp về sau, khi một bên có thể cho rằng con nuôi "không được hưởng như con đẻ". Thủ tục lập di chúc và khai nhận di sản nói chung có ở trang chuyên về thừa kế trong cụm.
Khi con nuôi khác về ngoại hình, dân tộc hay quốc tịch gốc
Có gia đình người Kinh nhận nuôi trẻ người dân tộc thiểu số, có gia đình trong nước nhận nuôi trẻ mang dòng máu nước ngoài, có gia đình mà đứa con nuôi trông khác hẳn các anh chị. Khác biệt ngoại hình làm chuyện con nuôi không giấu được với người ngoài, và các con sẽ gặp câu hỏi từ rất sớm, ở cổng trường, ngoài chợ, trong đám cưới họ hàng. Chuẩn bị cho cả con nuôi lẫn con đẻ một cách trả lời ngắn, bình thản giúp các con không bị động.
Với trẻ thuộc dân tộc khác, nhiều gia đình chọn giữ cho con một phần văn hoá gốc: tìm hiểu về quê của con, cho con biết vài món ăn, câu hát, trang phục truyền thống. Điều đó không làm con bớt là con của gia đình, mà giúp con tự tin khi trả lời câu "con là người gì". Về giấy tờ, Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng về dân tộc của con nuôi, chẳng hạn trẻ chưa xác định được cha mẹ đẻ thì dân tộc được xác định theo cha mẹ nuôi, và về sau có thể yêu cầu xác định lại khi biết cha mẹ đẻ; chi tiết thuộc trang chuyên về hộ tịch.
Con đẻ trong nhà cũng cần được chuẩn bị để bênh vực em khi em bị trêu về ngoại hình. Một người anh, người chị nói được câu "đó là em mình" một cách tự nhiên trước bạn bè là chỗ dựa mà không lời dặn nào của cha mẹ thay được. Những câu chuyện như vậy thường bắt đầu từ cách cha mẹ nói về các con ở nhà mỗi ngày.
Thói quen nhỏ giữ không khí công bằng trong nhà
Không có công thức, nhưng những gia đình có cả con đẻ và con nuôi hay chia sẻ một số việc giúp các con thấy mình ngang hàng:
- Mỗi đứa có một buổi "hẹn riêng" với bố hoặc mẹ trong tháng.
- Kỷ niệm ngày con nuôi về nhà theo cách con muốn, có thể lặng lẽ hoặc vui vẻ, nhưng không biến nó thành ngày cả nhà phải nhắc mãi.
- Quy tắc nhà áp dụng cho tất cả, khác nhau chỉ theo tuổi.
- Khi các con cãi nhau, nghe cả hai phía trước khi phân xử, không mặc định đứa nào hay gây chuyện.
- Không bao giờ dùng câu so sánh "sao không được như anh, như em".
- Khi có quyết định lớn như chuyển nhà, chuyển trường, hỏi ý kiến các con theo tuổi, kể cả con nuôi mới về.
Những thói quen này không cần làm hoàn hảo. Điều các con nhớ khi lớn lên thường không phải là bố mẹ đã chia đều từng món quà, mà là cảm giác khi có chuyện, bố mẹ nghe mình và đứng về phía sự công bằng. Một gia đình thỉnh thoảng lệch nhịp nhưng chịu nói chuyện và sửa vẫn tốt hơn một gia đình cố giữ vẻ ngoài bằng phẳng mà không ai dám nói ra điều mình thấy thiệt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói cho con đẻ biết em là con nuôi không?
Nên. Con đẻ sớm muộn cũng biết, và nếu bị bắt giữ bí mật với chính em mình, con đẻ phải mang một gánh nặng không đáng có. Nói thật, đồng thời dạy con rằng đây là chuyện riêng của em, em có quyền tự kể với người khác hoặc không.
Con đẻ nói ghét em nuôi, có phải gia đình đã quyết định sai?
Không hẳn. Con đẻ ghen tị với em mới, dù là em ruột hay em nuôi, là chuyện rất thường. Cần nghe con đẻ nói hết, ghi nhận cảm xúc, dành thời gian riêng cho con. Nếu sự ghét bỏ kéo dài và dẫn tới bắt nạt, nên tìm tư vấn gia đình.
Con nuôi có được hưởng thừa kế bằng con đẻ không?
Có. Con nuôi đã được đăng ký hợp pháp đứng cùng hàng thừa kế thứ nhất với con đẻ của cha mẹ nuôi. Khi chia theo pháp luật, những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau. Nếu có di chúc, phần mỗi người hưởng theo ý chí người lập di chúc.
Họ hàng cứ gọi con đẻ là "con ruột" trước mặt con nuôi thì nói thế nào?
Có thể đề nghị riêng với họ hàng: nhà mình gọi các con là con, không phân biệt ruột hay nuôi. Nếu chuyện xảy ra trước mặt các con, đính chính nhẹ nhàng ngay lúc đó để con nuôi thấy bố mẹ không đồng tình với cách gọi ấy.
Con nuôi lớn tuổi hơn con đẻ nhưng vào nhà sau, thứ bậc anh chị thế nào?
Thường gia đình xếp theo tuổi thật, con lớn hơn là anh chị. Pháp luật không quy định thứ bậc xưng hô trong nhà. Nên bàn trước với cả hai con, nhất là con đẻ đang quen làm anh chị cả, để không ai thấy mất vị trí.
Có nên nhận nuôi trẻ cùng tuổi với con đẻ không?
Nhiều người làm tư vấn gia đình khuyên cân nhắc kỹ, vì trẻ cùng tuổi dễ bị so sánh ở trường và ở nhà hơn. Không có quy định cấm. Nếu gia đình quyết định vậy, càng cần chú ý giúp mỗi đứa có thế mạnh và không gian riêng.