Ở mọi nơi cần người lớn ký thay cho trẻ chưa thành niên, như trường học, bệnh viện, nơi làm hộ chiếu, cha mẹ nuôi là người đại diện theo pháp luật của con kể từ ngày giao nhận con nuôi. Giấy để chứng minh là giấy chứng nhận nuôi con nuôi (hoặc bản sao trích lục), đi kèm giấy khai sinh của con. Nếu giấy khai sinh đã ghi tên cha mẹ nuôi, thường chỉ cần giấy khai sinh là đủ.
Khó khăn thật thường không nằm ở luật mà ở chỗ: tên trên giấy khai sinh khác tên người đang đứng trước quầy, nhân viên chưa gặp trường hợp này bao giờ, hoặc gia đình không muốn chuyện con nuôi bị nói ra trước mặt con. Bài đi qua từng nơi con hay cần giấy tờ, kèm cách chuẩn bị để mọi thứ trôi chảy và kín đáo.
Nguyên tắc chung: một bộ giấy, dùng cho mọi nơi
Luật Nuôi con nuôi 2010 xác định kể từ ngày giao nhận, cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con; còn cha mẹ đẻ, trừ khi có thoả thuận khác, không còn quyền đại diện theo pháp luật cho con. Vì vậy, ở bất cứ đâu luật đòi chữ ký của "cha, mẹ hoặc người đại diện hợp pháp" của trẻ, cha mẹ nuôi ký là đúng.
Bộ giấy nên chuẩn bị sẵn gồm: bản sao giấy khai sinh của con, bản sao trích lục hoặc bản sao chứng thực giấy chứng nhận nuôi con nuôi, trích lục thay đổi hộ tịch nếu con đã đổi họ tên, giấy tờ tuỳ thân của cha mẹ nuôi. Để trong một bìa riêng, mỗi loại vài bản. Bản chính để ở nhà.
Không phải nơi nào cũng cần biết con là con nuôi. Nếu giấy khai sinh của con đã ghi tên cha mẹ nuôi, hoặc dữ liệu dân cư đã thể hiện quan hệ cha mẹ – con, nhiều thủ tục đối chiếu xong là đủ. Chỉ xuất trình giấy chứng nhận nuôi con nuôi khi được hỏi hoặc khi tên cha mẹ trên giấy khai sinh không phải bạn. Đó là quyền giữ thông tin riêng của gia đình, không phải che giấu.
Từng nơi cần gì
Bảng dưới gom các tình huống phổ biến. Yêu cầu cụ thể của từng trường, từng bệnh viện, từng nước có thể khác; nên hỏi trước nếu là lần đầu.
| Việc cần làm | Ai ký, ai làm | Giấy thường cần thêm khi giấy khai sinh không ghi tên cha mẹ nuôi |
|---|---|---|
| Hồ sơ nhập học, tuyển sinh đầu cấp | Cha mẹ nuôi làm hồ sơ, ký đơn | Bản sao giấy chứng nhận nuôi con nuôi; dữ liệu cư trú của con cùng cha mẹ nuôi |
| Bảo hiểm y tế | Trẻ dưới 6 tuổi được cấp thẻ qua liên thông; lớn hơn thường mua qua trường | Thường không cần; nếu thông tin thẻ sai, mang trích lục để sửa |
| Khám chữa bệnh, ký đồng ý phẫu thuật, thủ thuật | Cha mẹ nuôi với tư cách người đại diện hợp pháp | Bản sao giấy chứng nhận nuôi con nuôi, nhất là khi nhập viện cấp cứu |
| Làm hộ chiếu cho con dưới 14 tuổi | Cha mẹ nuôi khai và ký tờ khai thay con | Bản sao giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc trích lục để chứng minh là người đại diện |
| Đi máy bay nội địa | Người lớn đi cùng là cha mẹ nuôi | Giấy tờ tuỳ thân của con theo quy định của hãng và cảng hàng không; mang theo bản sao giấy chứng nhận phòng khi được hỏi |
| Mở sổ tiết kiệm, tài khoản cho con | Cha mẹ nuôi là người đại diện | Bản sao giấy chứng nhận nuôi con nuôi theo yêu cầu của ngân hàng |
Điểm chung: giấy chứng nhận nuôi con nuôi luôn là "chìa khoá dự phòng". Có nó, mọi thắc mắc về việc vì sao tên cha mẹ trên giấy không trùng với người đứng trước quầy đều có câu trả lời.
Ở trường học: vài lưu ý cho cha mẹ nuôi
Hồ sơ tuyển sinh dựa nhiều vào nơi cư trú. Nhiều địa phương phân tuyến tuyển sinh đầu cấp theo địa bàn. Đăng ký thường trú cho con cùng cha mẹ nuôi càng sớm càng tốt để con không lỡ trường gần nhà.
Nói với giáo viên chủ nhiệm hay không là lựa chọn của gia đình. Không có quy định buộc phải báo. Một số gia đình chọn nói riêng với giáo viên để thầy cô tế nhị hơn khi có các hoạt động như vẽ cây gia đình hay kể chuyện ngày con chào đời.
Học bạ ghi tên cha mẹ. Học bạ và hồ sơ học sinh thường ghi họ tên cha mẹ hoặc người giám hộ. Cha mẹ nuôi ghi tên mình là đúng; nếu con đổi họ tên giữa chừng, nộp trích lục để trường cập nhật.
Họp phụ huynh, ký giấy cho con đi tham quan. Cha mẹ nuôi ký như mọi phụ huynh. Không cần mang giấy chứng nhận mỗi lần; một lần nộp hồ sơ là đủ.
Ở bệnh viện: chuẩn bị trước cho tình huống gấp
Khi con cần phẫu thuật hoặc làm thủ thuật có rủi ro, cơ sở khám chữa bệnh sẽ yêu cầu người đại diện hợp pháp của trẻ chưa thành niên ký đồng ý. Trong lúc gấp, việc nhân viên y tế hỏi lại "anh chị là gì của cháu" khi thấy tên trên giấy khai sinh khác tên mình có thể làm chậm thêm vài phút quý giá. Cách tránh là luôn để một bản chụp giấy chứng nhận nuôi con nuôi trong điện thoại và một bản sao trong túi giấy tờ y tế của con.
Một chuyện ít người nghĩ tới là tiền sử bệnh của gia đình gốc. Bác sĩ hay hỏi trong nhà có ai bị bệnh này bệnh kia không. Với con nuôi, câu trả lời thật là "không rõ" hoặc chỉ biết một phần. Bạn cứ nói đúng như vậy; nhân viên y tế cần biết để không dựa vào giả định sai. Nếu khi nhận con bạn có được thông tin sức khoẻ từ cha mẹ đẻ hoặc cơ sở trợ giúp xã hội, hãy lưu lại cẩn thận trong hồ sơ của con.
Với trẻ dưới 6 tuổi, thẻ bảo hiểm y tế do ngân sách nhà nước đóng và thường được cấp gắn với việc đăng ký khai sinh, thường trú. Nếu con được nhận nuôi khi còn nhỏ và đổi họ tên, kiểm tra xem thẻ đã theo tên mới chưa, kẻo đến lúc khám phải giải thích vì sao tên trên thẻ và tên trên dữ liệu khác nhau.
Hộ chiếu và đi nước ngoài
Theo Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019, người đại diện theo pháp luật khai và ký tờ khai đề nghị cấp hộ chiếu cho trẻ dưới 14 tuổi; hộ chiếu của trẻ dưới 14 tuổi có thời hạn ngắn hơn người lớn. Cha mẹ nuôi là người đại diện, nên mang theo giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc trích lục khi nộp nếu giấy khai sinh của con không ghi tên mình.
Phần dễ vướng là ở nước đến. Một số nước yêu cầu trẻ đi cùng một bên cha mẹ phải có giấy đồng ý của bên còn lại, hoặc yêu cầu giấy tờ chứng minh quan hệ được dịch và chứng nhận lãnh sự. Với con nuôi, cơ quan lãnh sự nước ngoài có thể hỏi kỹ hơn về việc nuôi con nuôi đã được đăng ký hợp pháp chưa. Bạn nên tra thông tin chính thức của nước đến và chuẩn bị bản dịch giấy chứng nhận nuôi con nuôi trước.
Nếu chuyến đi là để định cư cùng cha mẹ nuôi ở nước ngoài, câu chuyện phức tạp hơn nhiều: việc nuôi con nuôi trong nước có được nước đó công nhận cho mục đích nhập cư hay không tuỳ luật nước đó. Phần nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài được bàn ở danh mục riêng; trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Khi ông bà, người thân đưa con đi thay
Trong nhiều gia đình, người đưa con đi khám, đi nộp hồ sơ hay đi cùng con trong chuyến xe về quê lại là ông bà, cô chú, chứ không phải cha mẹ nuôi. Người thân chăm sóc con hằng ngày chưa phải là người đại diện theo pháp luật của con. Với việc thông thường như đưa đón, khám bệnh thông thường, hiếm khi có ai hỏi giấy tờ. Nhưng khi cần ký đồng ý điều trị, ký hồ sơ, hay đưa con đi máy bay, người đó cần chứng minh mình được cha mẹ nuôi giao việc.
Cách thông dụng là cha mẹ nuôi lập giấy uỷ quyền cho người thân, ghi rõ phạm vi việc được làm thay và thời hạn, có chứng thực chữ ký hoặc công chứng tuỳ yêu cầu của nơi tiếp nhận. Kèm theo giấy uỷ quyền nên có bản sao giấy chứng nhận nuôi con nuôi, vì người tiếp nhận cần thấy được chuỗi: con – cha mẹ nuôi – người được uỷ quyền. Một số việc, như ký đồng ý phẫu thuật trong tình huống không cấp cứu, bệnh viện có thể vẫn muốn liên hệ trực tiếp với cha mẹ; khi đó hãy giữ điện thoại để sẵn sàng xác nhận.
Nếu cha mẹ nuôi đi làm xa dài ngày, ở nước ngoài, nên lập uỷ quyền trước khi đi, đừng đợi có việc mới làm từ xa vì thủ tục chứng thực ở nước ngoài mất thời gian hơn.
Danh sách kiểm tra cho cha mẹ nuôi
Một bộ chuẩn bị gọn giúp bạn không phải chạy về nhà lấy giấy giữa chừng:
- Hai đến ba bản sao trích lục hoặc bản sao chứng thực giấy chứng nhận nuôi con nuôi.
- Bản sao giấy khai sinh của con theo thông tin mới nhất.
- Trích lục thay đổi hộ tịch nếu con đã đổi họ, tên hoặc dân tộc.
- Ảnh chụp rõ nét của tất cả giấy trên, lưu trong điện thoại và một nơi lưu trữ khác.
- Ghi chú ngắn về những gì biết được về sức khoẻ, tiêm chủng của con trước khi về với gia đình.
- Bản dịch có chứng thực của giấy chứng nhận nuôi con nuôi nếu gia đình hay đi nước ngoài.
Định kỳ mỗi năm một lần, mở bìa hồ sơ ra xem giấy nào sắp hết dùng được, thông tin nào đã thay đổi. Việc đó chỉ mất mười phút nhưng tránh được những buổi sáng chạy đôn chạy đáo.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ nuôi có được ký giấy đồng ý phẫu thuật cho con không?
Có. Kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ nuôi là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên. Bệnh viện có thể yêu cầu xem giấy chứng nhận nuôi con nuôi nếu tên trên giấy khai sinh của con không phải tên bạn.
Nhà trường có quyền đòi xem giấy chứng nhận nuôi con nuôi không?
Nhà trường có thể yêu cầu giấy tờ chứng minh người làm hồ sơ là cha mẹ hoặc người đại diện của học sinh. Nếu giấy khai sinh đã ghi tên bạn, thường không cần thêm. Thông tin này chỉ được dùng cho mục đích hồ sơ, không công khai.
Con nuôi dưới 14 tuổi làm hộ chiếu cần cha mẹ đẻ ký không?
Không. Người khai và ký tờ khai là người đại diện theo pháp luật của trẻ, tức cha mẹ nuôi kể từ ngày giao nhận, trừ khi có thoả thuận khác. Bạn mang giấy chứng nhận nuôi con nuôi để chứng minh tư cách.
Đi máy bay nội địa với con nuôi có cần mang giấy chứng nhận nuôi con nuôi không?
Quy định về giấy tờ của hành khách là trẻ em do cơ quan quản lý hàng không và hãng bay đặt ra; thường không bắt buộc giấy chứng nhận. Mang theo một bản sao hoặc ảnh chụp vẫn là cách phòng khi được hỏi người đi cùng là ai.
Có nên nói với bác sĩ con là con nuôi không?
Nên, khi bác sĩ hỏi về tiền sử bệnh gia đình hoặc khi quyết định điều trị cần thông tin di truyền. Nói thật giúp bác sĩ không suy luận dựa trên bệnh sử của gia đình nuôi vốn không liên quan về di truyền.