Hồ sơ của đứa trẻ được giới thiệu làm con nuôi luôn có ba thứ: giấy khai sinh, giấy khám sức khoẻ và hai ảnh toàn thân nhìn thẳng chụp không quá 6 tháng. Tuỳ hoàn cảnh, kèm thêm giấy tờ chứng minh vì sao trẻ cần gia đình thay thế: biên bản về trẻ bị bỏ rơi, giấy chứng tử của cha mẹ đẻ, quyết định của toà án tuyên bố cha mẹ đẻ mất tích hoặc mất năng lực hành vi dân sự, quyết định tiếp nhận trẻ vào cơ sở nuôi dưỡng.
Danh mục này theo Luật Nuôi con nuôi 2010 (Điều 18). Người lập hồ sơ của trẻ là cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ; trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng thì cơ sở lập. Sau đó người nhận con nuôi nộp hồ sơ của trẻ cùng lúc với hồ sơ của mình. Bài này đi từng hoàn cảnh để cả bên cho và bên nhận biết phải chuẩn bị gì, và chỗ nào hay thiếu.
Vì sao hồ sơ của trẻ quan trọng không kém hồ sơ người nhận
Hồ sơ người nhận trả lời câu hỏi “người này có đủ điều kiện làm cha mẹ không”. Hồ sơ của trẻ trả lời hai câu khác: đứa trẻ là ai (nhân thân, tuổi, sức khoẻ) và ai có quyền quyết định cho trẻ làm con nuôi. Câu thứ hai mới là chỗ hay vướng. Luật yêu cầu sự đồng ý của cha mẹ đẻ; nếu thiếu một người, phải có giấy tờ chứng minh người đó đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được. Thiếu giấy chứng minh, xã buộc phải đi tìm người đó để lấy ý kiến, và hồ sơ dừng lại.
Hồ sơ của trẻ cũng giúp xã xác định nơi đăng ký, vì một trong các nơi có thẩm quyền là xã nơi trẻ thường trú, hoặc nơi lập biên bản nếu trẻ bị bỏ rơi, hoặc nơi cơ sở nuôi dưỡng đặt trụ sở. Giấy tờ lộn xộn thì ngay cả việc nộp đúng chỗ cũng khó.
Một điều nên nói rõ với gia đình cho con: lập hồ sơ cho con không có nghĩa là đã cho. Việc đồng ý chính thức được thực hiện riêng, trực tiếp với công chức tư pháp – hộ tịch, sau khi được tư vấn về hệ quả. Cha mẹ đẻ có quyền suy nghĩ và đổi ý trong thời hạn luật định.
Bộ giấy tờ theo từng hoàn cảnh của trẻ
Ba thứ chung (giấy khai sinh, giấy khám sức khoẻ, hai ảnh) không nhắc lại trong bảng. Cột cuối là người thường đứng ra lập hồ sơ.
| Hoàn cảnh của trẻ | Giấy tờ thêm | Ai đồng ý | Ai lập hồ sơ |
|---|---|---|---|
| Còn đủ cha mẹ đẻ | Không cần thêm giấy chứng minh hoàn cảnh | Cả cha và mẹ đẻ; trẻ nếu từ đủ 9 tuổi | Cha mẹ đẻ |
| Cha hoặc mẹ đã chết | Giấy chứng tử, hoặc quyết định của toà án tuyên bố đã chết | Người còn lại; trẻ nếu từ đủ 9 tuổi | Cha hoặc mẹ còn lại |
| Cha hoặc mẹ mất tích, mất năng lực hành vi dân sự | Quyết định của toà án tuyên bố mất tích hoặc mất năng lực hành vi dân sự | Người còn lại; trẻ nếu từ đủ 9 tuổi | Cha hoặc mẹ còn lại |
| Không xác định được cha (phần cha trên khai sinh để trống) | Giấy khai sinh đã thể hiện việc này | Mẹ đẻ; trẻ nếu từ đủ 9 tuổi | Mẹ đẻ |
| Mồ côi cả cha mẹ, có người giám hộ | Giấy chứng tử của cha mẹ hoặc quyết định của toà án; giấy tờ về việc giám hộ | Người giám hộ; trẻ nếu từ đủ 9 tuổi | Người giám hộ |
| Bị bỏ rơi, chưa vào cơ sở | Biên bản xác nhận trẻ bị bỏ rơi do xã hoặc công an cấp xã nơi phát hiện lập | Người giám hộ của trẻ theo quy định; trẻ nếu từ đủ 9 tuổi | Người giám hộ của trẻ |
| Đang ở cơ sở nuôi dưỡng | Quyết định tiếp nhận trẻ vào cơ sở | Cơ sở nuôi dưỡng (người đứng đầu); trẻ nếu từ đủ 9 tuổi | Cơ sở nuôi dưỡng |
Bảng là khung chung. Trường hợp trộn lẫn (mẹ mất, cha không rõ tung tích nhưng chưa có quyết định của toà án) cần xử lý giấy tờ trước khi nộp; đó là loại hồ sơ nên hỏi kỹ xã hoặc người làm nghề.
Giấy khai sinh, giấy khám sức khoẻ và ảnh: ba thứ tưởng dễ mà hay sai
Giấy khai sinh phải có trước. Trẻ chưa được khai sinh thì chưa thể làm con nuôi; phải đăng ký khai sinh trước, kể cả với trẻ bị bỏ rơi (thủ tục khai sinh cho trẻ bị bỏ rơi có hướng dẫn riêng ở chuyên mục hộ tịch của cụm). Không được nhân dịp này khai sinh thẳng tên người nhận làm cha mẹ đẻ: đó là khai không đúng sự thật, để lại hệ quả pháp lý kéo dài, và xoá luôn dấu vết nguồn gốc của đứa trẻ.
Thông tin trên khai sinh phải khớp dữ liệu. Họ tên, ngày sinh, tên cha mẹ trên giấy khai sinh phải trùng với Cơ sở dữ liệu hộ tịch và dữ liệu dân cư. Giấy khai sinh cũ viết tay, rách, mờ thì nên xin trích lục hoặc bản sao từ sổ gốc trước khi nộp.
Giấy khám sức khoẻ của trẻ. Không nhằm “chọn” trẻ khoẻ mạnh, mà để cha mẹ nuôi biết rõ tình trạng của con và chuẩn bị chăm sóc. Trẻ khuyết tật, mắc bệnh vẫn được nhận làm con nuôi bình thường. Hỏi xã nơi khám được chấp nhận để khỏi khám lại.
Hai ảnh toàn thân, nhìn thẳng. Ảnh chụp không quá 6 tháng, thấy rõ dáng người và khuôn mặt của trẻ. Ảnh chân dung kiểu thẻ căn cước không đúng yêu cầu “toàn thân”; ảnh chụp bằng điện thoại ở nhà vẫn dùng được nếu rõ nét và in ra đúng cỡ xã hướng dẫn.
Khi cha hoặc mẹ đẻ vắng mặt: giấy tờ nào thay cho chữ ký
Tình huống hay gặp nhất là một bên cha hoặc mẹ đẻ đã bỏ đi nhiều năm, không ai biết ở đâu. Người còn lại muốn cho con làm con nuôi của người thân, và nghĩ chỉ cần mình ký là đủ. Trên giấy tờ thì chưa đủ: người bỏ đi vẫn là cha hoặc mẹ hợp pháp của trẻ, và xã phải lấy ý kiến của họ. Cách duy nhất để chỉ cần một chữ ký là có quyết định của toà án tuyên bố người đó mất tích (hoặc đã chết, hoặc mất năng lực hành vi dân sự), theo thủ tục và điều kiện về thời gian vắng mặt trong Bộ luật Dân sự 2015.
Việc yêu cầu toà án tuyên bố mất tích là một thủ tục tư pháp riêng, có thời gian thông báo tìm kiếm, nên cần bắt đầu sớm. Người nhận nuôi và người cho nên tính khoảng thời gian này vào kế hoạch thay vì nộp hồ sơ nuôi con nuôi rồi mới phát hiện thiếu.
Trường hợp khác: trên giấy khai sinh của trẻ phần thông tin người cha để trống vì chưa xác định được cha. Khi đó luật chỉ yêu cầu sự đồng ý của mẹ đẻ, và giấy khai sinh tự nó đã thể hiện tình trạng này. Nếu trước đó đã có người nhận cha cho trẻ và được ghi vào khai sinh, người cha ấy là cha hợp pháp và phải được lấy ý kiến như bình thường.
Trẻ bị bỏ rơi và trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng: hồ sơ do ai lập
Hai nhóm trẻ này có người đứng ra lập hồ sơ khác với gia đình thông thường. Những điểm chính:
- Trẻ bị bỏ rơi được phát hiện thì xã hoặc công an cấp xã nơi phát hiện lập biên bản, giao trẻ cho người hoặc cơ sở tạm thời nuôi dưỡng, và thông báo tìm cha mẹ đẻ theo quy định. Biên bản này là giấy tờ gốc trong hồ sơ con nuôi của trẻ.
- Trẻ bị bỏ rơi chưa vào cơ sở nuôi dưỡng thì đăng ký nuôi con nuôi tại chính xã đã lập biên bản.
- Trẻ đang ở cơ sở nuôi dưỡng thì cơ sở lập hồ sơ, gồm cả quyết định tiếp nhận, và đăng ký tại xã nơi cơ sở đặt trụ sở.
- Trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng chỉ được giới thiệu làm con nuôi theo trình tự tìm gia đình thay thế mà pháp luật quy định (rà soát, thông báo tìm người nhận trong nước); không có chuyện “đến chọn trẻ” rồi tự làm giấy.
- Người nhận không được đưa tiền, quà có giá trị cho cơ sở hay người trung gian để đổi lấy việc giới thiệu trẻ — đó là hành vi bị cấm, và mọi hình thức hỗ trợ cơ sở chỉ được làm công khai, tách hẳn khỏi hồ sơ.
Quy trình nhận nuôi trẻ bị bỏ rơi và trẻ ở cơ sở trợ giúp xã hội, gồm thứ tự ưu tiên người nhận, có danh mục riêng trên trang này.
Người lập hồ sơ cho trẻ nên làm gì để đỡ một lượt đi lại
Nếu bạn là cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ, việc của bạn là gom đủ giấy tờ của con, kiểm tra từng chi tiết và giao cho người nhận nộp. Hãy giữ bản chụp những gì đã đưa. Việc lập hồ sơ cho con không buộc bạn phải đồng ý ngay; buổi lấy ý kiến sẽ có công chức giải thích kỹ quyền và nghĩa vụ nào của bạn chấm dứt kể từ ngày giao nhận, trừ khi các bên có thoả thuận khác theo luật.
Nếu bạn là người nhận, bạn nên ngồi cùng gia đình bên kia xem bảng hoàn cảnh ở trên và xác định ngay đứa trẻ thuộc dòng nào. Phần lớn hồ sơ bị trả không phải vì thiếu ảnh hay giấy khám, mà vì thiếu giấy chứng minh vắng mặt của cha hoặc mẹ đẻ, hoặc vì người giám hộ chưa được xác lập đúng thủ tục.
Với trẻ từ đủ 9 tuổi, đừng quên rằng chính trẻ cũng là người được hỏi. Không cần giấy tờ gì thêm cho việc này, nhưng cần chuẩn bị cho trẻ hiểu chuyện gì đang diễn ra bằng lời lẽ phù hợp tuổi. Một số tình huống phức tạp như cha mẹ đẻ đang tranh chấp quyền nuôi con, hoặc một bên không đồng ý, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi lập hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chưa có giấy khai sinh thì có làm hồ sơ con nuôi được không?
Chưa. Phải đăng ký khai sinh cho trẻ trước, kể cả trẻ bị bỏ rơi hay trẻ sinh ra không có giấy chứng sinh. Không được khai sinh thẳng tên người nhận làm cha mẹ đẻ để bỏ qua thủ tục nhận con nuôi.
Ảnh của trẻ có cần chụp ở tiệm không?
Không bắt buộc chụp ở tiệm. Ảnh phải là ảnh toàn thân, nhìn thẳng, rõ nét, chụp không quá 6 tháng. Ảnh chụp ở nhà rồi in ra vẫn được nếu đạt các yêu cầu này; nên hỏi xã kích cỡ in.
Người cha bỏ đi mười năm không liên lạc thì có cần chữ ký của người đó không?
Về pháp lý người đó vẫn là cha của trẻ nên xã phải lấy ý kiến. Muốn chỉ cần sự đồng ý của mẹ, phải có quyết định của toà án tuyên bố người cha mất tích theo Bộ luật Dân sự 2015, và quyết định đó được đưa vào hồ sơ của trẻ.
Ông bà đang nuôi cháu thì ông bà có ký đồng ý cho cháu làm con nuôi được không?
Ông bà chỉ ký với tư cách người giám hộ khi cả cha mẹ đẻ của cháu đều đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được, và việc giám hộ đã được xác lập theo quy định. Nếu cha mẹ đẻ còn, ông bà không thay họ đồng ý được.
Trẻ mắc bệnh bẩm sinh có bị hạn chế làm con nuôi không?
Không. Giấy khám sức khoẻ của trẻ chỉ để ghi nhận tình trạng sức khoẻ, giúp cha mẹ nuôi chuẩn bị chăm sóc. Trẻ khuyết tật hoặc mắc bệnh vẫn được nhận làm con nuôi theo thủ tục bình thường.
Cơ sở nuôi dưỡng có được thu tiền khi giới thiệu trẻ làm con nuôi không?
Không được đặt điều kiện tiền bạc cho việc giới thiệu trẻ. Sự đồng ý cho trẻ làm con nuôi phải không vụ lợi, không kèm yêu cầu trả tiền hay lợi ích vật chất. Nếu gặp yêu cầu như vậy, bạn nên báo với Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc Sở Tư pháp.