Người nước ngoài thường trú ở Việt Nam được nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi, và trong thứ tự ưu tiên của Luật Nuôi con nuôi 2010 họ đứng ngay sau người thân ruột của trẻ và công dân Việt Nam trong nước, trước cả Việt kiều và người nước ngoài ở nước ngoài. Người nước ngoài chỉ đang làm việc, học tập ở Việt Nam, chưa có thường trú, thì đi đường khác: nhận đích danh khi đã ở Việt Nam ít nhất một năm, theo các trường hợp luật kể ra.
Chỗ người nước ngoài sống ở Việt Nam hay nhầm nhất là coi thẻ tạm trú dài hạn như thường trú, hoặc nghĩ đã kết hôn với người Việt thì được làm thủ tục như người Việt. Bài này tách từng tình huống, nêu hồ sơ và những gì cần hỏi cơ quan tiếp nhận.
Ba tình huống thường gặp của người nước ngoài ở Việt Nam
Địa vị cư trú quyết định bạn đi đường nào. Bảng dưới đặt các tình huống phổ biến cạnh nhau để bạn so.
| Tình huống | Giấy tờ cư trú thường có | Đường nhận con nuôi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đã được cấp thường trú tại Việt Nam | Thẻ thường trú | Người nước ngoài thường trú ở Việt Nam, thứ tự ưu tiên thứ ba | Có thể nhận trẻ không quen biết qua giới thiệu hoặc đích danh khi có quan hệ |
| Đang làm việc, học tập dài hạn, chưa thường trú | Thẻ tạm trú theo diện lao động, đầu tư, học tập | Người nước ngoài thường trú ở nước ngoài; chỉ nhận đích danh nếu ở Việt Nam từ một năm trở lên | Cần thêm giấy cho phép của nước nơi bạn thường trú |
| Kết hôn với công dân Việt Nam, sống ở Việt Nam | Tuỳ: tạm trú theo diện thân nhân hoặc đã thường trú | Theo địa vị cư trú của người nước ngoài; vợ chồng cùng nhận thì cả hai cùng đủ điều kiện | Nhận con riêng của vợ hoặc chồng có hướng dẫn riêng ở trang hộ tịch có yếu tố nước ngoài |
Thẻ tạm trú dù dài nhiều năm vẫn là tạm trú. Nếu bạn đã đủ điều kiện xin thường trú theo luật xuất nhập cảnh, có thể cân nhắc làm thủ tục thường trú trước, vì nó đổi hẳn vị trí của bạn trong thứ tự ưu tiên và cách làm hồ sơ.
Người nước ngoài thường trú ở Việt Nam: vì sao được xếp trước
Lý do nằm ở lợi ích của trẻ. Một đứa trẻ được người nước ngoài thường trú ở Việt Nam nhận nuôi thường vẫn lớn lên tại Việt Nam, đi học trường ở đây, gần ngôn ngữ và văn hoá gốc, còn cơ hội gặp họ hàng. Theo tinh thần của Công ước La Hay 1993, việc này ít gây đứt gãy hơn so với đưa trẻ ra nước ngoài, nên luật đặt họ ở trên.
Trong thực tế, người nước ngoài thường trú ở Việt Nam có thể nhận trẻ theo đường giới thiệu từ danh sách trẻ cần gia đình thay thế, hoặc đích danh khi có quan hệ đặc biệt với trẻ. Hồ sơ vẫn thuộc nhóm có yếu tố nước ngoài, tức là đi qua cơ quan trung ương về con nuôi và Sở Tư pháp chứ không nộp ở cấp xã. Một số giấy tờ có thể được lập hoặc xác nhận tại Việt Nam thay vì ở nước gốc của bạn; danh mục cụ thể phải hỏi cơ quan tiếp nhận theo quy định hiện hành.
Về điều kiện, luật yêu cầu người nhận con nuôi có yếu tố nước ngoài đủ điều kiện theo pháp luật nước nơi người đó thường trú và theo Luật Nuôi con nuôi 2010. Với người thường trú ở Việt Nam, trọng tâm vì thế là bốn điều kiện của luật Việt Nam: năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên, điều kiện sức khoẻ – kinh tế – chỗ ở, tư cách đạo đức tốt.
Người đang làm việc, học tập ở Việt Nam: đường đích danh
Mốc một năm. Luật Nuôi con nuôi 2010 cho phép người nước ngoài đang làm việc, học tập ở Việt Nam trong thời gian ít nhất một năm được nhận con nuôi đích danh. Thời gian được chứng minh bằng giấy tờ cư trú và xác nhận của nơi làm việc, nơi học.
Đích danh nghĩa là đã có một đứa trẻ cụ thể. Người làm việc ở Việt Nam thường gắn bó với một trẻ qua thời gian, chẳng hạn qua công tác thiện nguyện ở một cơ sở trợ giúp xã hội. Muốn nhận trẻ đó, bạn phải đi đúng thủ tục: cơ sở và cơ quan nhà nước xác định trẻ đủ điều kiện làm con nuôi, đã tìm gia đình trong nước theo quy định, và bạn đủ điều kiện.
Vẫn cần giấy phép của nước bạn. Vì bạn thường trú ở nước ngoài về mặt pháp lý, hồ sơ cần văn bản cho phép nhận con nuôi ở Việt Nam và đánh giá gia đình của nước nơi bạn thường trú. Có nước làm được việc này từ xa, có nước đòi bạn phải gặp người đánh giá trực tiếp.
Tính trước ngày hợp đồng kết thúc. Hồ sơ có thể kéo dài hàng tháng. Nếu bạn sắp hết thời hạn làm việc ở Việt Nam, hãy hỏi trước ảnh hưởng của việc rời Việt Nam giữa chừng tới hồ sơ, và kế hoạch đưa trẻ về nước bạn được xử lý thế nào.
Không phải "đường tắt". Thiện nguyện không tạo quyền ưu tiên chọn trẻ. Quy tắc không tiếp xúc trước để thoả thuận với cha mẹ đẻ vẫn áp dụng; cơ sở nuôi dưỡng cũng không được hứa giao trẻ cho người quen.
Khi nào hồ sơ không đi tiếp được
Có những tình huống cơ quan tiếp nhận sẽ dừng hồ sơ, dù người nhận rất thiện chí. Biết trước giúp bạn không mất nhiều tháng chờ đợi:
- Người nhận thuộc nhóm bị cấm theo luật: đang bị hạn chế quyền cha mẹ với con chưa thành niên, đang chấp hành án, đang chấp hành quyết định xử lý hành chính tại cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh, hoặc chưa được xoá án tích về các tội luật kể ra như cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ của người khác, ngược đãi người thân, tội liên quan đến trẻ em.
- Trẻ chưa đủ điều kiện được nhận làm con nuôi: chưa xác định được tình trạng, cha mẹ đẻ chưa đồng ý hoặc đã thay đổi ý kiến trong thời hạn cho phép, trẻ từ đủ 9 tuổi không đồng ý.
- Việc tìm gia đình trong nước cho trẻ chưa xong; theo nguyên tắc ưu tiên, trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng chỉ được giới thiệu cho người nhận có yếu tố nước ngoài khi đã thông báo mà không có người trong nước phù hợp.
- Có dấu hiệu trao đổi tiền, lợi ích với cha mẹ đẻ hoặc với người trông nom trẻ; đây là hành vi bị cấm, hồ sơ có thể bị chuyển cho cơ quan có thẩm quyền xem xét.
- Mục đích nhận con nuôi không phải để chăm sóc trẻ như cha mẹ, chẳng hạn để có người làm việc nhà, để hợp thức hoá việc cư trú của ai đó.
- Giấy tờ nước ngoài không được hợp pháp hoá đúng cách, không dịch hoặc hết hạn, và người nhận không bổ sung được trong thời hạn được yêu cầu.
Với điểm đầu tiên, danh sách tội và điều kiện xoá án tích phải đối chiếu với luật hiện hành, vì luật hình sự có sửa đổi. Nếu bạn từng có tiền án ở bất kỳ nước nào, hãy hỏi luật sư trước khi nộp; phiếu lý lịch tư pháp của nước ngoài cũng sẽ thể hiện điều đó.
Chuẩn bị trước khi nộp
Dù bạn ở tình huống nào, làm theo trình tự này giúp tránh hồ sơ bị trả về:
- Xác định địa vị cư trú của mình bằng giấy tờ, không bằng cảm nhận: thường trú hay tạm trú, tính đến ngày nộp đã ở Việt Nam bao lâu.
- Hỏi cơ quan có thẩm quyền của nước bạn về điều kiện cho công dân nhận con nuôi từ Việt Nam: nước bạn có phải thành viên Công ước La Hay 1993 không, có yêu cầu đánh giá gia đình, tư vấn trước khi nhận không.
- Hỏi Sở Tư pháp nơi trẻ thường trú, hoặc cơ quan trung ương về con nuôi thuộc Bộ Tư pháp, về danh mục giấy tờ áp dụng cho trường hợp của bạn và nơi nộp.
- Chuẩn bị giấy tờ phía Việt Nam nếu được phép: xác nhận nơi cư trú, xác nhận nơi làm việc hoặc học tập, giấy khám sức khoẻ, phiếu lý lịch tư pháp theo quy định.
- Hợp pháp hoá lãnh sự và dịch các giấy tờ do nước ngoài cấp; lưu ý thời hạn hiệu lực của từng giấy.
- Nếu vợ chồng cùng nhận, kiểm cả hai người có cùng đủ điều kiện, và chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ hôn nhân hợp pháp.
- Chuẩn bị cho phần sau giao nhận: chỗ ở, trường học, bảo hiểm y tế cho trẻ, và nếu có thể phải chuyển về nước bạn thì thủ tục nhập cảnh của trẻ ở nước đó.
Đây là danh mục để bạn hỏi đúng câu, không phải danh mục thay thế hướng dẫn của cơ quan tiếp nhận. Thủ tục và người ký có thay đổi sau năm 2025 nên luôn xin danh mục giấy tờ hiện hành.
Trẻ ở lại Việt Nam: quốc tịch, cư trú, học hành
Khi người nước ngoài thường trú ở Việt Nam nhận con nuôi, trẻ thường tiếp tục sống ở Việt Nam. Trẻ vẫn là công dân Việt Nam trừ khi có thủ tục quốc tịch khác; các vấn đề quốc tịch của con nuôi có trang chuyên đề riêng. Về đời sống hằng ngày, trẻ cần được đăng ký cư trú cùng cha mẹ nuôi, có bảo hiểm y tế, được đi học như mọi trẻ em khác; giấy khai sinh và các giấy tờ hộ tịch được điều chỉnh theo quyết định nuôi con nuôi.
Một việc nên nghĩ từ sớm là nếu sau này gia đình chuyển về nước của cha mẹ nuôi. Quan hệ cha mẹ con do Việt Nam xác lập cần được nước kia công nhận; nếu nước đó là thành viên Công ước La Hay nhưng việc nuôi con nuôi không thuộc diện Công ước vì cả hai bên đều thường trú ở Việt Nam khi nhận, có thể vẫn phải làm thêm thủ tục công nhận ở nước kia. Hãy hỏi cơ quan di trú nước bạn trước khi nhận con, không đợi tới lúc chuyển nhà.
Với gia đình vợ chồng một Việt một nước ngoài, phần tình cảm quan trọng không kém: trẻ sẽ lớn lên với hai ngôn ngữ, hai họ hàng. Thống nhất từ đầu cách đặt tên, cách nói với con về chuyện con nuôi, và để trẻ giữ được những gì thuộc về gốc gác của mình. Nếu hồ sơ phức tạp, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà điều kiện trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có thẻ tạm trú năm năm có được coi là thường trú ở Việt Nam không?
Không. Thẻ tạm trú là giấy tờ tạm trú dù thời hạn dài. Bạn được coi là thường trú ở Việt Nam khi đã được cấp thẻ thường trú theo pháp luật xuất nhập cảnh. Người tạm trú dài hạn đi đường đích danh nếu đủ thời gian làm việc, học tập tối thiểu theo luật.
Chồng là người nước ngoài thường trú ở Việt Nam, vợ là người Việt, cùng nhận một bé ở cơ sở trợ giúp xã hội được không?
Được, nếu cả hai cùng đủ điều kiện và trẻ đủ điều kiện được nhận làm con nuôi. Vì có một bên là người nước ngoài, hồ sơ đi theo thủ tục có yếu tố nước ngoài, không nộp ở cấp xã như hai vợ chồng đều là công dân trong nước.
Người nước ngoài nhận con nuôi ở Việt Nam có phải đổi họ tên của trẻ không?
Không bắt buộc. Cha mẹ nuôi có thể đề nghị thay đổi họ, tên của trẻ, và nếu trẻ từ đủ 9 tuổi thì phải có sự đồng ý của trẻ. Nhiều gia đình giữ tên Việt của con, thêm tên gọi ở nhà, để con không mất một phần gốc gác.
Người nước ngoài độc thân thường trú ở Việt Nam có được nhận con nuôi không?
Luật Việt Nam không cấm người độc thân nhận con nuôi nếu đủ điều kiện. Việc giới thiệu trẻ luôn xét sự phù hợp giữa trẻ với hoàn cảnh cụ thể của người nhận, nên người độc thân có thể phải chờ lâu hơn hoặc được giới thiệu trẻ lớn tuổi hơn.
Đang làm việc ở Việt Nam chưa đủ một năm thì có cách nào nhận đứa trẻ mình gắn bó không?
Nếu không thuộc trường hợp đích danh khác như là người thân ruột của trẻ, bạn chưa thể nhận đích danh với tư cách người làm việc ở Việt Nam. Bạn có thể tiếp tục hỗ trợ trẻ qua kênh hợp pháp của cơ sở và hỏi lại khi đủ thời gian, nhưng không được hứa hẹn hay thoả thuận riêng.