Nhận con nuôi đích danh là khi người nhận ở nước ngoài đã xác định trước đứa trẻ cụ thể mình muốn nhận, thay vì chờ phía Việt Nam giới thiệu. Luật Nuôi con nuôi 2010 chỉ cho phép trong năm trường hợp: cha dượng, mẹ kế của trẻ; cô, cậu, dì, chú, bác ruột của trẻ; người đã nhận anh, chị, em ruột của trẻ làm con nuôi; người nhận trẻ khuyết tật, nhiễm HIV/AIDS hoặc mắc bệnh hiểm nghèo khác; người nước ngoài đang làm việc, học tập ở Việt Nam ít nhất một năm.
Ngoài năm trường hợp này, việc "đã quen một bé" không tạo ra quyền nhận đích danh. Bài này đi từng trường hợp, giấy tờ để chứng minh, và những điểm hồ sơ đích danh vẫn phải qua như mọi hồ sơ khác. Hai trường hợp đã có bài riêng là cha dượng người nước ngoài nhận con riêng của vợ (ở trang chuyên về hộ tịch có yếu tố nước ngoài) và người nước ngoài làm việc, học tập ở Việt Nam (bài cùng danh mục), nên ở đây chỉ nhắc.
Năm trường hợp và thứ phải chứng minh
Mỗi trường hợp đòi một loại bằng chứng khác. Bảng dưới là bản đồ chung; danh mục giấy tờ cụ thể cần hỏi cơ quan tiếp nhận theo quy định hiện hành.
| Trường hợp | Cần chứng minh | Giấy tờ thường dùng | Ngoại lệ được hưởng |
|---|---|---|---|
| Cha dượng, mẹ kế | Quan hệ hôn nhân hợp pháp với cha hoặc mẹ đẻ của trẻ | Giấy chứng nhận kết hôn, giấy khai sinh của trẻ | Miễn chênh lệch 20 tuổi, miễn điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở; trẻ có thể đến dưới 18 tuổi |
| Cô, cậu, dì, chú, bác ruột | Người nhận là anh chị em ruột của cha hoặc mẹ đẻ của trẻ | Giấy khai sinh của người nhận, của cha hoặc mẹ trẻ, của trẻ | Như dòng trên |
| Đã nhận anh, chị, em ruột của trẻ | Trẻ và con nuôi trước là anh chị em ruột | Quyết định nuôi con nuôi trước, giấy khai sinh của hai trẻ | Không miễn điều kiện, nhưng được ưu tiên để giữ anh chị em bên nhau |
| Trẻ khuyết tật, nhiễm HIV/AIDS, bệnh hiểm nghèo | Tình trạng sức khoẻ của trẻ và khả năng chăm sóc của người nhận | Hồ sơ y tế của trẻ, kế hoạch chăm sóc, xác nhận điều kiện tiếp cận y tế ở nước nhận | Không miễn điều kiện |
| Người nước ngoài làm việc, học tập ở Việt Nam | Đã ở Việt Nam ít nhất một năm | Giấy tờ cư trú, xác nhận nơi làm việc, học tập | Không miễn điều kiện |
Hai trường hợp đầu là nhận con nuôi trong gia đình nên được hưởng ngoại lệ lớn nhất. Ba trường hợp sau không có ngoại lệ về điều kiện người nhận: bạn vẫn phải hơn trẻ từ 20 tuổi trở lên, đủ điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở như người nhận khác.
Nhận cháu ruột: chứng minh quan hệ bằng chuỗi giấy khai sinh
Quan hệ cô, cậu, dì, chú, bác ruột được chứng minh bằng chuỗi giấy tờ nối người nhận với cha hoặc mẹ đẻ của trẻ: giấy khai sinh của người nhận và của cha hoặc mẹ trẻ cho thấy hai người cùng cha mẹ, rồi giấy khai sinh của trẻ cho thấy người đó là cha hoặc mẹ của trẻ. Chữ "ruột" quan trọng: anh chị em họ, anh chị em kết nghĩa, hay con của vợ kế ông nội không thuộc nhóm này.
Khó khăn thường gặp với gia đình Việt kiều là giấy tờ cũ. Giấy khai sinh của thế hệ cha mẹ lập từ nhiều chục năm trước có thể thất lạc, ghi sai, ghi theo tên gọi khác. Bạn nên xin trích lục hoặc đăng ký lại khai sinh theo thủ tục hộ tịch trước khi nộp hồ sơ con nuôi, thay vì để hồ sơ con nuôi bị dừng giữa chừng vì thiếu một mắt xích. Tên của bạn sau khi nhập quốc tịch khác cũng cần giấy tờ chứng minh là một người.
Một hiểu lầm cần tránh: ông bà không được nhận cháu làm con nuôi, anh chị em cũng không được nhận nhau làm con nuôi, theo Luật Nuôi con nuôi 2010. Nếu ông bà ở nước ngoài muốn đưa cháu sang sống cùng, cần tìm đường khác như giám hộ hoặc thủ tục di trú theo luật nước đó, không đi đường con nuôi.
Nhận em ruột của con nuôi: giữ anh chị em ở bên nhau
Trường hợp này phản ánh một nguyên tắc tình người: anh chị em ruột không nên bị tách nhau nếu có thể. Một gia đình ở nước ngoài đã nhận một trẻ Việt Nam làm con nuôi, sau đó biết đứa trẻ có em ruột vẫn ở cơ sở nuôi dưỡng hoặc ở với gia đình đang khó khăn, được phép đề nghị nhận đích danh đứa em đó.
Hồ sơ cần chứng minh hai trẻ là anh chị em ruột: thường bằng giấy khai sinh có cùng cha hoặc mẹ, hồ sơ của cơ sở nuôi dưỡng, hoặc thông tin từ quá trình giải quyết việc nuôi con nuôi trước. Với trẻ bị bỏ rơi chưa xác định được cha mẹ, việc chứng minh quan hệ ruột thịt khó hơn nhiều và có thể cần thêm xác minh theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.
Người nhận vẫn phải được đánh giá lại: gia đình nay có thêm một đứa trẻ, điều kiện kinh tế, chỗ ở, sức lực chăm sóc có còn đủ không. Ý kiến của con nuôi trước nếu đã đủ lớn, và của đứa em nếu từ đủ 9 tuổi, cũng nên được lắng nghe; với đứa em, sự đồng ý là điều kiện bắt buộc theo luật. Không phải lúc nào đưa hai trẻ về chung một nhà cũng là tốt nhất, chẳng hạn khi đứa em đã gắn bó sâu với một gia đình chăm sóc thay thế ở Việt Nam.
Trẻ khuyết tật, nhiễm HIV/AIDS, mắc bệnh hiểm nghèo
Vì sao luật mở đường đích danh cho nhóm này. Đây là những trẻ khó tìm được gia đình nhất, nhất là gia đình trong nước. Cho phép người nhận chỉ định trẻ giúp những gia đình đã biết, đã gắn bó, đã chuẩn bị cho nhu cầu y tế của trẻ có thể nhận trẻ mà không phải chờ giới thiệu.
Hồ sơ y tế phải đầy đủ và trung thực. Người nhận cần được biết rõ tình trạng sức khoẻ của trẻ, nhu cầu điều trị, phục hồi chức năng. Công ước La Hay 1993 yêu cầu nước gốc lập báo cáo về trẻ gồm cả tiền sử bệnh tật, và đây là quyền của người nhận cũng như của trẻ sau này.
Người nhận phải chứng minh khả năng chăm sóc. Không có ngoại lệ về điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở. Ngược lại, cơ quan có thẩm quyền ở cả hai nước thường xem kỹ khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục đặc biệt, bảo hiểm của gia đình ở nước nhận.
Vẫn phải xác định trẻ thuộc diện được cho làm con nuôi nước ngoài. Với trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng, cơ quan có thẩm quyền vẫn phải xác định trẻ đủ điều kiện được giới thiệu làm con nuôi có yếu tố nước ngoài theo quy định, không phải cứ có người muốn nhận là xong.
Không được dùng nhóm này như lối tắt. Ghi sai tình trạng bệnh của trẻ để hồ sơ đi nhanh là làm sai lệch hồ sơ, gây hại cho chính đứa trẻ khi gia đình nhận không chuẩn bị đúng nhu cầu của nó.
Hồ sơ đích danh vẫn phải qua những bước nào
Đích danh chỉ thay khâu giới thiệu trẻ. Những bước còn lại vẫn như hồ sơ có yếu tố nước ngoài thông thường:
- Người nhận đáp ứng điều kiện theo pháp luật nước nơi thường trú; nếu nước đó là thành viên Công ước La Hay 1993, việc nhận con trong gia đình vẫn đi qua cơ quan trung ương của nước đó, vì Công ước áp dụng cả với nuôi con nuôi trong gia đình khi trẻ chuyển nước.
- Nộp hồ sơ người nhận kèm giấy tờ chứng minh trường hợp đích danh tới cơ quan trung ương về con nuôi phía Việt Nam theo kênh được phép.
- Sở Tư pháp nơi trẻ thường trú kiểm tra hồ sơ trẻ, lấy ý kiến cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ và của trẻ từ đủ 9 tuổi; cha mẹ đẻ chỉ được đồng ý khi con đã sinh ra đủ 15 ngày.
- Cơ quan có thẩm quyền của tỉnh xem xét, ra quyết định cho trẻ làm con nuôi.
- Người nhận có mặt tại Việt Nam để nhận con; giao nhận tại Sở Tư pháp.
- Làm giấy tờ xuất cảnh cho trẻ, thực hiện báo cáo định kỳ sau khi trẻ sang nước nhận.
Sự đồng ý của cha mẹ đẻ trong nhận con nuôi trong gia đình đôi khi bị xem nhẹ vì "người nhà với nhau". Hãy làm đúng: đồng ý bằng văn bản, tự nguyện, được giải thích hệ quả, không kèm điều kiện về tiền. Nếu sau này có tranh chấp giữa các nhánh trong gia đình, đây là tờ giấy bảo vệ mọi người.
Khi nào đích danh không phải lựa chọn tốt nhất
Đích danh dễ hơn giới thiệu, nhưng không có nghĩa là phù hợp hơn. Với trẻ còn cha hoặc mẹ đẻ đang nuôi được, đưa trẻ ra nước ngoài làm con nuôi sẽ chấm dứt quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đẻ với trẻ theo những gì luật quy định, và trẻ phải rời môi trường quen thuộc. Hỗ trợ tài chính để trẻ học hành ở Việt Nam có khi tốt hơn cho trẻ và cho cả gia đình.
Với trẻ khuyết tật hoặc bệnh nặng, câu hỏi là gia đình có thật sự sẵn sàng cho một hành trình dài không, có được hỗ trợ ở nước nhận không. Cơ quan ở hai nước sẽ hỏi bạn đúng những câu này. Hãy trả lời thật với chính mình trước.
Hồ sơ đích danh hay vướng ở chỗ giao nhau giữa luật hai nước: nước nhận không công nhận ngoại lệ của Việt Nam, hoặc đòi thủ tục di trú riêng cho trẻ. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà trước các điểm này cho đúng trường hợp của mình.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em họ có được nhận cháu đích danh như cô, chú ruột không?
Không. Luật chỉ dùng chữ "ruột" cho cô, cậu, dì, chú, bác. Anh chị em họ của cha mẹ trẻ không thuộc nhóm đích danh này. Họ vẫn có thể nhận trẻ nếu đủ điều kiện, nhưng phải đi theo đường thông thường và không được hưởng ngoại lệ về chênh lệch tuổi.
Ông bà ở nước ngoài có được nhận cháu làm con nuôi không?
Không. Luật Nuôi con nuôi 2010 cấm ông bà nhận cháu làm con nuôi. Nếu ông bà muốn chăm sóc cháu, có thể cân nhắc giám hộ hoặc các thủ tục di trú cho thân nhân theo luật nước nơi ông bà sinh sống, tuỳ hoàn cảnh cụ thể.
Nhận đích danh có được chọn trẻ khuyết tật ở bất kỳ cơ sở nào không?
Người nhận có thể đề nghị nhận một trẻ cụ thể, nhưng trẻ đó phải được cơ quan có thẩm quyền xác định đủ điều kiện làm con nuôi có yếu tố nước ngoài. Người nhận không được tự liên hệ, thoả thuận với cơ sở hay gia đình trẻ ngoài quy trình.
Nhận em ruột của con nuôi có phải đi qua tổ chức con nuôi như lần trước không?
Không nhất thiết, vì đây là trường hợp đích danh. Tuy nhiên kênh nộp hồ sơ còn tuỳ quy định của nước bạn thường trú; nhiều nước thành viên Công ước La Hay vẫn yêu cầu đi qua cơ quan trung ương hoặc tổ chức được công nhận.
Trẻ được nhận đích danh có phải là trẻ dưới 16 tuổi không?
Thông thường trẻ được nhận làm con nuôi phải dưới 16 tuổi. Riêng khi người nhận là cha dượng, mẹ kế hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột thì trẻ từ 16 đến dưới 18 tuổi vẫn được nhận. Các trường hợp đích danh khác không có ngoại lệ này.
Cha mẹ đẻ của trẻ đã đồng ý bằng lời qua điện thoại thì có đủ không?
Không. Sự đồng ý phải được lập thành văn bản theo thủ tục lấy ý kiến của cơ quan có thẩm quyền, sau khi cha mẹ đẻ được giải thích về hệ quả. Thoả thuận miệng trong gia đình không có giá trị thay thế.