Tổ chức con nuôi nước ngoài là tổ chức phi lợi nhuận của nước nhận, được nước đó cho phép làm trung gian nuôi con nuôi quốc tế và được Bộ Tư pháp Việt Nam cấp giấy phép hoạt động tại Việt Nam. Họ hướng dẫn người nhận chuẩn bị hồ sơ, chuyển hồ sơ sang Việt Nam, hỗ trợ khi người nhận sang nhận con và theo dõi, báo cáo sau khi trẻ về nước nhận. Họ không phải là bên "cấp" trẻ: việc giới thiệu trẻ và quyết định cho làm con nuôi thuộc cơ quan nhà nước Việt Nam.
Với người nhận ở nước thành viên Công ước La Hay 1993, đây thường là con đường chính. Bài này giúp bạn hiểu tổ chức làm được gì, không được làm gì, và nên kiểm những gì trước khi ký hợp đồng dịch vụ với một tổ chức ở nước mình.
Tổ chức con nuôi nằm ở đâu trong quy trình
Công ước La Hay 1993 cho phép mỗi nước giao một phần việc của cơ quan trung ương cho các tổ chức được công nhận. Điều kiện chung của Công ước là tổ chức chỉ theo đuổi mục đích không vì lợi nhuận, có người điều hành đủ phẩm chất đạo đức và được đào tạo phù hợp, chịu sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền về thành phần, hoạt động và tài chính. Một tổ chức được công nhận ở nước nhận muốn hoạt động ở nước gốc còn phải được cả hai nước cho phép.
Ở Việt Nam, Luật Nuôi con nuôi 2010 và các nghị định hướng dẫn quy định tổ chức con nuôi nước ngoài phải được Bộ Tư pháp cấp giấy phép hoạt động; giấy phép có thời hạn, được gia hạn, sửa đổi, và có thể bị thu hồi khi vi phạm. Tổ chức có văn phòng hoặc người đại diện tại Việt Nam, chịu sự kiểm tra của cơ quan nhà nước, phải báo cáo định kỳ về hoạt động và tài chính.
Vì vậy chuỗi đi của một hồ sơ qua tổ chức thường là: người nhận làm việc với tổ chức ở nước mình, được đánh giá gia đình, tư vấn; tổ chức chuyển hồ sơ sang cơ quan trung ương về con nuôi phía Việt Nam; khi có trẻ được giới thiệu, thông tin về trẻ đi ngược lại qua tổ chức; tổ chức hỗ trợ người nhận sang Việt Nam nhận con; sau đó theo dõi, gửi báo cáo phát triển của trẻ.
Việc tổ chức được làm và việc bị cấm
Ranh giới dưới đây được rút từ Công ước La Hay 1993 và nguyên tắc của pháp luật Việt Nam về nuôi con nuôi. Nếu tổ chức bạn đang làm việc có hành vi ở cột phải, đó là dấu hiệu nghiêm trọng.
| Được làm | Không được làm |
|---|---|
| Tư vấn, hướng dẫn người nhận chuẩn bị hồ sơ, tham gia đánh giá gia đình theo luật nước nhận | Hứa hẹn có trẻ trong thời hạn nhất định, hứa trẻ theo độ tuổi, giới tính mong muốn |
| Chuyển hồ sơ người nhận cho cơ quan trung ương phía Việt Nam | Tự liên hệ cơ sở nuôi dưỡng, gia đình có trẻ để chọn hoặc giữ trẻ cho khách hàng |
| Nhận và chuyển thông tin về trẻ được giới thiệu, hỗ trợ người nhận trả lời | Đưa tiền, quà, lợi ích để cha mẹ đẻ đồng ý hoặc để cán bộ ưu tiên hồ sơ |
| Hỗ trợ người nhận khi sang Việt Nam nhận con, phiên dịch, thủ tục xuất cảnh | Gắn khoản hỗ trợ nhân đạo với việc được giới thiệu một trẻ cụ thể |
| Thực hiện hỗ trợ nhân đạo cho cơ sở nuôi dưỡng theo quy định, minh bạch | Thu lợi nhuận, trả thù lao bất hợp lý cho người điều hành |
| Theo dõi trẻ sau khi về nước nhận, gửi báo cáo định kỳ | Bỏ qua nghĩa vụ báo cáo, không thông báo khi việc nuôi con nuôi gặp khủng hoảng |
Khoản hỗ trợ nhân đạo là điểm nhạy cảm nhất. Trên nguyên tắc, nó giúp cải thiện điều kiện chăm sóc trẻ ở cơ sở, không phải giá của một đứa trẻ. Khi khoản hỗ trợ và việc giới thiệu trẻ dính vào nhau, cả hệ thống có nguy cơ biến thành thị trường, điều mà Công ước sinh ra để ngăn chặn.
Người nhận nên kiểm gì trước khi ký với một tổ chức
Hợp đồng dịch vụ giữa bạn và tổ chức chịu luật của nước bạn, nhưng việc tổ chức có quyền làm việc ở Việt Nam hay không thì do phía Việt Nam quyết định. Trước khi ký, hãy kiểm:
- Tổ chức có đang được nước bạn cho phép làm nuôi con nuôi quốc tế với Việt Nam không: hỏi cơ quan trung ương về con nuôi của nước bạn.
- Tổ chức có giấy phép hoạt động tại Việt Nam còn hiệu lực không: hỏi cơ quan trung ương về con nuôi phía Việt Nam, không chỉ tin bản chụp tổ chức đưa.
- Bảng chi phí ghi rõ từng khoản: phí dịch vụ của tổ chức, chi phí đánh giá gia đình, dịch thuật, hợp pháp hoá, lệ phí nhà nước Việt Nam, chi phí đi lại, khoản hỗ trợ nhân đạo nếu có và cơ sở tính.
- Chính sách khi hồ sơ dừng giữa chừng: tạm dừng hợp tác giữa hai nước, tổ chức bị thu hồi giấy phép, bạn rút hồ sơ.
- Dịch vụ sau khi nhận con: hỗ trợ tâm lý, nhóm cha mẹ nuôi, hỗ trợ tìm hiểu nguồn gốc khi con lớn.
- Cách tổ chức trả lời khi bạn hỏi về việc giới thiệu trẻ: tổ chức nghiêm túc sẽ nói rõ họ không quyết định trẻ nào được giới thiệu.
Bài này không nêu mức phí của bất kỳ tổ chức nào; chi phí khác nhau giữa các nước và thay đổi theo thời gian. Điều quan trọng là bạn biết mỗi khoản tiền đi đâu, và không có khoản nào trả trực tiếp cho người đang chăm sóc trẻ hay cho cán bộ để "đẩy hồ sơ".
Những dấu hiệu cần dừng lại
Tổ chức gửi ảnh trẻ để bạn chọn trước khi có giới thiệu chính thức. Thông tin trẻ chỉ đến với bạn qua kênh giới thiệu của phía Việt Nam. Danh mục ảnh để chọn là dấu hiệu tổ chức đang làm ngoài quy trình.
Đề nghị "ủng hộ thêm" để rút ngắn thời gian. Không có khoản tiền hợp pháp nào mua được thời gian chờ. Hồ sơ nhanh hay chậm phụ thuộc vào trẻ cần gia đình và sự phù hợp giữa trẻ với bạn.
Tổ chức không giải thích được khoản hỗ trợ nhân đạo dùng vào việc gì. Khoản này phải có kế hoạch, có báo cáo sử dụng theo quy định. Một con số tròn không giải thích, đi kèm lời hứa về trẻ, là tín hiệu xấu.
Khuyên bạn sang Việt Nam trước để "gặp bé". Trừ trường hợp nhận con nuôi trong gia đình, quy tắc không tiếp xúc trước theo Công ước La Hay cấm việc người nhận gặp cha mẹ đẻ hoặc người chăm sóc trẻ trước khi điều kiện cơ bản được xác định.
Hứa "bao đậu" hoặc nói có người quen ở cơ quan. Không ai được hứa kết quả của một thủ tục hành chính. Nếu bạn nghe những câu này, hãy hỏi lại cơ quan trung ương về con nuôi của nước bạn.
Khi tổ chức bị thu hồi giấy phép hoặc ngừng hoạt động
Giấy phép của tổ chức con nuôi nước ngoài tại Việt Nam có thời hạn và có thể không được gia hạn, hoặc bị thu hồi khi vi phạm. Hợp tác nuôi con nuôi giữa Việt Nam với một nước cũng có thể tạm dừng. Những chuyện này đã xảy ra với nhiều nước gốc và nước nhận trên thế giới, không riêng Việt Nam.
Khi đó, hồ sơ đang chờ của bạn có thể được chuyển sang tổ chức khác, được giải quyết tiếp theo quy định chuyển tiếp, hoặc phải dừng. Bạn cần hỏi ngay cơ quan trung ương của nước mình và yêu cầu tổ chức cung cấp tình trạng hồ sơ bằng văn bản. Với hồ sơ đã được giới thiệu trẻ, cơ quan hai nước thường ưu tiên xử lý để không làm hại trẻ.
Nếu gia đình đã nhận con và tổ chức ngừng hoạt động trước khi kết thúc thời gian báo cáo, nghĩa vụ báo cáo không mất đi. Hãy hỏi cơ quan đại diện Việt Nam ở nước bạn hoặc cơ quan trung ương về cách tiếp tục gửi báo cáo. Tranh chấp tiền bạc với tổ chức thuộc luật nước bạn; với các vướng mắc phía Việt Nam, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ đúng nơi cần liên hệ.
Người nhận không qua tổ chức thì sao
Không phải hồ sơ nào cũng cần tổ chức con nuôi. Người nhận đích danh trong các trường hợp luật cho phép, như nhận cháu ruột, có thể nộp hồ sơ qua cơ quan trung ương nước mình hoặc trực tiếp tới cơ quan trung ương về con nuôi phía Việt Nam tuỳ quy định và tuỳ luật nước nhận. Người nước ngoài thường trú ở Việt Nam cũng thường làm việc trực tiếp với cơ quan nhà nước.
Ngược lại, cá nhân, văn phòng không có giấy phép tổ chức con nuôi nước ngoài thì không được làm trung gian giới thiệu trẻ cho người nhận ở nước ngoài. Họ có thể làm những dịch vụ hợp pháp khác như dịch thuật, tư vấn pháp lý trong phạm vi được phép, nhưng không được đứng ra "tìm trẻ". Nếu ai đó đề nghị làm đúng việc đó, kèm phí, hãy coi là dấu hiệu vi phạm.
Một điểm hay bị bỏ qua là người nhận đi một mình dễ thiếu phần tư vấn trước khi nhận con mà tổ chức thường làm: chuẩn bị tâm lý cho trẻ lớn tuổi, cho trẻ có nhu cầu đặc biệt, cho gia đình đã có con đẻ. Nếu không qua tổ chức, bạn nên chủ động tìm phần chuẩn bị này ở nước mình, qua cơ quan dịch vụ xã hội, chuyên gia tâm lý hoặc nhóm cha mẹ nuôi, vì nhiều nước vẫn yêu cầu người nhận hoàn thành một chương trình chuẩn bị trước khi được cho phép.
Dù đi qua tổ chức hay không, người nhận vẫn là người chịu trách nhiệm cuối cùng với hồ sơ của mình và với đứa trẻ. Đọc kỹ từng tờ mình ký, giữ bản sao, hỏi lại khi không hiểu: đó là cách bảo vệ con mình từ trước khi gặp con.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một tổ chức có giấy phép hoạt động nuôi con nuôi ở Việt Nam?
Hỏi trực tiếp cơ quan trung ương về con nuôi thuộc Bộ Tư pháp Việt Nam hoặc cơ quan trung ương của nước bạn. Không chỉ dựa vào bản chụp giấy phép hay lời giới thiệu trên mạng, vì giấy phép có thời hạn và có thể đã hết hiệu lực.
Tổ chức con nuôi có được thu phí dịch vụ không?
Được thu chi phí và thù lao hợp lý theo luật nước của tổ chức, vì họ có nhân viên và công việc thật. Công ước La Hay cấm lợi nhuận bất chính và thù lao cao bất hợp lý. Bạn có quyền yêu cầu bảng chi phí chi tiết và giải thích từng khoản.
Khoản hỗ trợ nhân đạo có bắt buộc không?
Hỗ trợ nhân đạo cho cơ sở nuôi dưỡng được thực hiện theo quy định của Việt Nam và phải tách bạch với việc giới thiệu trẻ. Người nhận nên hỏi rõ khoản này có trong chi phí hay không, dùng vào đâu, và không chấp nhận bất kỳ khoản nào gắn với một đứa trẻ cụ thể.
Tổ chức có được chọn trẻ cho người nhận không?
Không. Việc giới thiệu trẻ do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam thực hiện dựa trên hồ sơ của trẻ và người nhận. Tổ chức chỉ chuyển thông tin và hỗ trợ người nhận cân nhắc, trả lời.
Sau khi nhận con, tổ chức còn trách nhiệm gì?
Tổ chức thường hỗ trợ theo dõi trẻ và gửi báo cáo tình hình phát triển của trẻ theo quy định Việt Nam, đồng thời hỗ trợ gia đình về tâm lý, kết nối nhóm cha mẹ nuôi. Phạm vi cụ thể ghi trong hợp đồng dịch vụ và luật nước tổ chức.