Người Việt định cư ở nước ngoài muốn nhận một đứa trẻ ở Việt Nam làm con nuôi phải đi theo thủ tục nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, không nộp ở Ủy ban nhân dân cấp xã như người trong nước, kể cả khi vẫn giữ quốc tịch Việt Nam. Hồ sơ phải đạt điều kiện của cả hai nước: nước nơi bạn thường trú và Luật Nuôi con nuôi 2010 của Việt Nam. Nếu bạn nhận cháu ruột hoặc nhận trẻ khuyết tật, có thể đi đường đích danh; ngoài ra là đường giới thiệu, phía Việt Nam đề xuất trẻ.
Bài này đi theo đúng thứ tự một gia đình Việt kiều sẽ gặp: xác định mình ở nhóm nào, chuẩn bị giấy tờ ở nước ngoài, nộp hồ sơ, chờ giới thiệu hoặc chờ quyết định, về Việt Nam nhận con, rồi đưa con sang nước mình. Tên cơ quan và người ký từng bước có thay đổi sau năm 2025, nên mọi chỗ nói về thẩm quyền bạn cần đối chiếu lại với Sở Tư pháp nơi trẻ thường trú.
Bạn thuộc nhóm nào: ba tình huống của người Việt ở nước ngoài
Chữ "Việt kiều" trong đời thường gộp nhiều người có địa vị pháp lý khác nhau. Khi nhận con nuôi, cơ quan tiếp nhận xét quốc tịch và nơi thường trú, nên bạn cần tự đặt mình vào đúng dòng.
| Tình huống | Địa vị khi nhận con nuôi | Thứ tự ưu tiên theo luật | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Còn quốc tịch Việt Nam, thường trú ở nước ngoài | Công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài | Sau công dân trong nước và người nước ngoài thường trú ở Việt Nam | Vẫn là yếu tố nước ngoài; hồ sơ cần giấy tờ của nước nơi thường trú |
| Đã thôi hoặc không có quốc tịch Việt Nam, mang quốc tịch nước khác | Người nước ngoài (người gốc Việt) | Nhóm cuối nếu thường trú ở nước ngoài | Gốc Việt không tạo ưu tiên riêng; đích danh thì xét quan hệ họ hàng |
| Đã hồi hương, đăng ký thường trú ở Việt Nam và còn quốc tịch Việt Nam | Công dân Việt Nam thường trú trong nước | Nhóm thứ hai, sau người thân ruột của trẻ | Có thể đi thủ tục trong nước ở cấp xã nếu trẻ cũng thường trú trong nước |
Đi công tác, về thăm nhà dài ngày, hay có nhà ở Việt Nam không làm bạn thành người thường trú trong nước. Ngược lại, người đã thật sự chuyển về sống và đăng ký thường trú hợp lệ thì không cần đi đường nước ngoài nữa. Nếu bạn đang ở giữa hai trạng thái, hãy làm rõ nơi thường trú trước khi chuẩn bị giấy tờ, vì hai bộ hồ sơ khác hẳn nhau.
Bộ hồ sơ của người nhận: phần làm ở nước ngoài
Phần lớn giấy tờ của người nhận phải lập ở nước nơi bạn thường trú. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, hồ sơ người nhận con nuôi có yếu tố nước ngoài thường gồm:
- Đơn xin nhận con nuôi theo mẫu của phía Việt Nam.
- Bản sao hộ chiếu hoặc giấy tờ có giá trị thay thế.
- Văn bản của cơ quan có thẩm quyền nước nơi bạn thường trú cho phép bạn nhận con nuôi ở Việt Nam.
- Bản điều tra về tâm lý, gia đình do cơ quan hoặc người làm công tác xã hội có thẩm quyền ở nước đó lập.
- Văn bản xác nhận tình trạng sức khoẻ; văn bản xác nhận thu nhập, tài sản; phiếu lý lịch tư pháp.
- Văn bản xác nhận tình trạng hôn nhân; nếu vợ chồng cùng nhận thì giấy tờ chứng minh quan hệ hôn nhân.
- Với đường đích danh: giấy tờ chứng minh quan hệ với trẻ, như giấy khai sinh của bạn và của cha mẹ trẻ để thấy quan hệ cô, dì, chú, bác ruột, hoặc giấy tờ về tình trạng khuyết tật, bệnh của trẻ.
Giấy tờ do nước ngoài cấp phải được hợp pháp hoá lãnh sự, trừ khi được miễn theo điều ước giữa Việt Nam và nước đó, rồi dịch sang tiếng Việt và chứng thực bản dịch theo quy định hiện hành. Chú ý thời hạn: một số giấy như phiếu lý lịch tư pháp, giấy khám sức khoẻ chỉ được chấp nhận trong một khoảng thời gian kể từ ngày cấp, nên đừng xin quá sớm rồi để hết hạn trong lúc chờ.
Các bước từ lúc nộp tới ngày đón con
Mỗi tỉnh có thể phân cấp khác nhau về người ký, nhưng mạch thủ tục theo Luật Nuôi con nuôi 2010 và các nghị định hướng dẫn đi như sau:
- Nộp hồ sơ: qua cơ quan trung ương về con nuôi của nước nơi bạn thường trú hoặc qua tổ chức con nuôi nước ngoài được phép hoạt động ở Việt Nam; với một số trường hợp đích danh, có thể nộp trực tiếp cho cơ quan trung ương về con nuôi thuộc Bộ Tư pháp.
- Phía Việt Nam kiểm tra hồ sơ người nhận, nếu hợp lệ thì chuyển về Sở Tư pháp nơi trẻ thường trú.
- Sở Tư pháp kiểm tra hồ sơ của trẻ và lấy ý kiến của cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ, của trẻ nếu trẻ từ đủ 9 tuổi; người được hỏi ý kiến có một thời hạn để thay đổi ý kiến theo quy định.
- Với đường giới thiệu: phía Việt Nam đề xuất một trẻ phù hợp; bạn nhận thông tin về trẻ qua cơ quan trung ương hoặc tổ chức của nước mình và trả lời đồng ý hay không. Với đường đích danh: bước này thay bằng việc kiểm tra quan hệ, điều kiện thực tế.
- Cơ quan có thẩm quyền của tỉnh ra quyết định cho trẻ làm con nuôi; phía Việt Nam thông báo cho phía nước ngoài.
- Bạn phải có mặt tại Việt Nam để nhận con trong thời hạn được thông báo; lễ giao nhận con nuôi tổ chức tại Sở Tư pháp, có biên bản giao nhận. Quan hệ cha mẹ con phát sinh từ ngày giao nhận.
- Làm hộ chiếu, thị thực cho trẻ; với nước cùng là thành viên Công ước La Hay 1993, nhận chứng nhận việc nuôi con nuôi phù hợp Công ước.
Những bước nhiều thời gian nhất thường là đánh giá gia đình ở nước ngoài và chờ giới thiệu trẻ. Bước đón con nhanh hơn, nhưng thường đòi bạn ở lại Việt Nam một khoảng thời gian, nên hãy tính trước việc nghỉ làm và chỗ ở.
Những chỗ hồ sơ Việt kiều hay vướng
Giấy tờ hai nước không khớp tên. Tên viết không dấu, đảo họ tên theo kiểu nước ngoài, hay tên sau khi nhập quốc tịch khác hẳn tên trên giấy khai sinh Việt Nam. Khi cần chứng minh quan hệ họ hàng với trẻ, sự lệch này làm hồ sơ bị yêu cầu giải trình. Hãy chuẩn bị sẵn giấy tờ chứng minh hai tên là một người.
Nhầm rằng về thăm nhà là đủ tư cách "thường trú". Có người nộp hồ sơ ở xã nơi cha mẹ mình sống, bị trả vì người nhận thực chất thường trú ở nước ngoài. Thời gian bị mất cộng thêm chi phí đi lại thường lớn hơn nhiều so với làm đúng đường từ đầu.
Thoả thuận trước với gia đình có trẻ. Trong đường đích danh nhận cháu, việc gia đình bàn với nhau là tự nhiên. Nhưng với trẻ không phải họ hàng, tự tìm, tự thoả thuận rồi mới xin hợp thức hoá là trái tinh thần quy tắc không tiếp xúc trước, có thể khiến hồ sơ bị nghi vấn.
Đưa trẻ ra nước ngoài theo diện du lịch rồi tính sau. Trẻ đi bằng thị thực ngắn hạn không phải con nuôi về pháp lý. Nếu có chuyện xảy ra, bạn không có quyền đại diện hợp pháp cho trẻ, còn trẻ có thể rơi vào tình trạng cư trú bất hợp pháp ở nước đó.
Không hỏi luật nước nhận trước. Một số nước đòi thêm bước công nhận hoặc thủ tục nhập cư riêng cho con nuôi; có nước chỉ cấp thị thực cho trẻ nếu cơ quan di trú đã duyệt hồ sơ từ trước khi bạn nhận con. Thiếu bước này, bạn có thể có quyết định ở Việt Nam mà không đưa được con về nhà.
Nhận cháu ruột: đường đích danh dễ hơn ở đâu
Phần đông Việt kiều nhận con nuôi là nhận cháu: con của anh chị em ruột ở quê đang khó khăn, mồ côi một bên hoặc cả hai. Luật Nuôi con nuôi 2010 cho cô, cậu, dì, chú, bác ruột đứng đầu thứ tự ưu tiên, được nhận đích danh và được miễn yêu cầu chênh lệch 20 tuổi cũng như yêu cầu về sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở; trẻ được nhận có thể từ 16 đến dưới 18 tuổi.
Điều đó không có nghĩa là bỏ qua hồ sơ. Bạn vẫn cần sự đồng ý của cha mẹ đẻ còn sống hoặc người giám hộ, ý kiến của trẻ từ đủ 9 tuổi, và giấy phép của nước bạn thường trú cho phép nhận con nuôi. Nhiều nước nhận không áp dụng ngoại lệ của Việt Nam, vẫn đánh giá gia đình bạn đầy đủ như với người nhận trẻ không quen biết.
Trước khi chọn con đường này, gia đình nên hỏi nhau thật kỹ: trẻ có thật sự cần một gia đình mới không, hay chỉ cần được hỗ trợ học hành, nuôi dưỡng trong khi vẫn sống với cha hoặc mẹ ở Việt Nam? Nếu cha mẹ đẻ còn và vẫn chăm được con, hỗ trợ tài chính hoặc giám hộ có khi phù hợp hơn việc cắt quan hệ pháp lý để đưa con đi. Với trẻ mồ côi, so sánh giữa giám hộ và nhận con nuôi được viết riêng ở trang chuyên về giám hộ.
Sau khi đón con: nghĩa vụ còn kéo dài
Ra khỏi Việt Nam không phải là hết việc. Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu cha mẹ nuôi ở nước ngoài định kỳ thông báo về tình hình phát triển của con nuôi trong ba năm đầu, sáu tháng một lần, qua kênh do quy định hiện hành chỉ định. Nếu bạn đi qua tổ chức con nuôi, tổ chức đó cũng có trách nhiệm báo cáo. Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước bạn có trách nhiệm theo dõi, bảo hộ quyền lợi của trẻ.
Giữ cho con mối liên hệ với Việt Nam, như tiếng Việt, họ hàng, quê quán, là việc tình cảm chứ không phải nghĩa vụ trên giấy, nhưng nó giúp con rất nhiều khi lớn lên. Vấn đề quốc tịch của con sau khi sang nước bạn, và việc ghi vào sổ hộ tịch Việt Nam những thay đổi sau này, có hướng dẫn riêng ở các trang chuyên về quốc tịch và hộ tịch.
Nếu hồ sơ của bạn có điểm đặc biệt như người nhận có hai quốc tịch, vợ chồng thường trú ở hai nước khác nhau, hay cha mẹ đẻ của trẻ một người ở Việt Nam một người ở nước ngoài, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi nộp để tránh đi sai đường ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Việt kiều còn quốc tịch Việt Nam có được nộp hồ sơ ở Ủy ban nhân dân xã nơi trẻ ở không?
Không, nếu bạn thường trú ở nước ngoài. Nơi thường trú quyết định thủ tục, không phải quốc tịch. Chỉ khi bạn đã đăng ký thường trú hợp lệ ở Việt Nam và trẻ cũng thường trú trong nước thì mới đi thủ tục trong nước tại Ủy ban nhân dân cấp xã.
Vợ là công dân Việt Nam, chồng là người nước ngoài, cùng sống ở nước ngoài thì ai đứng đơn?
Vợ chồng cùng nhận con nuôi thì cả hai cùng đứng đơn và cùng phải đủ điều kiện. Hồ sơ đi theo thủ tục có yếu tố nước ngoài. Riêng trường hợp chồng người nước ngoài nhận con riêng của vợ có hướng dẫn chi tiết ở trang chuyên về hộ tịch có yếu tố nước ngoài.
Có phải về Việt Nam nhiều lần trong quá trình làm thủ tục không?
Thường thì không cần có mặt khi nộp hồ sơ nếu nộp qua cơ quan trung ương hoặc tổ chức của nước bạn. Bắt buộc có mặt là lúc nhận con và dự lễ giao nhận. Với đường đích danh, có nơi đề nghị gặp trao đổi thêm; hãy hỏi Sở Tư pháp để sắp xếp một chuyến cho gọn.
Đã nhận con nuôi ở Việt Nam, sang nước ngoài có phải làm lại thủ tục không?
Nếu cả hai nước cùng là thành viên Công ước La Hay 1993 và có chứng nhận phù hợp Công ước, quan hệ được công nhận theo luật. Ở nước chưa là thành viên, có thể phải làm thêm thủ tục công nhận hoặc nhận nuôi lại theo luật nước đó. Hãy hỏi cơ quan di trú và toà án gia đình nước bạn từ đầu.
Người độc thân ở nước ngoài có được nhận trẻ Việt Nam không?
Luật Việt Nam không cấm người độc thân nhận con nuôi nếu đủ điều kiện. Nhưng bạn còn phải được nước nơi thường trú cho phép, và nhiều nước có quy định riêng với người độc thân. Trong đường giới thiệu, người độc thân có thể phải chờ lâu hơn vì việc xét sự phù hợp với từng trẻ.
Hồ sơ bị từ chối thì có được nộp lại không?
Có thể nộp lại khi đã khắc phục lý do bị từ chối, ví dụ bổ sung giấy tờ, hoàn tất đánh giá gia đình. Nếu bị từ chối vì không đủ điều kiện về nhân thân hoặc vì vi phạm quy định, bạn nên tìm hiểu kỹ lý do bằng văn bản và hỏi người làm nghề trước khi nộp lần nữa.