Phần do cơ quan nhà nước giải quyết của thủ tục nhận con nuôi trong nước có tổng thời hạn khoảng một tháng rưỡi: tối đa 30 ngày để xã kiểm tra và lấy ý kiến, 10 ngày làm việc để người đã đồng ý được đổi ý, rồi 5 ngày làm việc để đăng ký và giao nhận. Còn thời gian chuẩn bị trước khi nộp thì tuỳ hoàn cảnh, có khi vài tuần, có khi cả năm nếu phải nhờ toà án giải quyết một việc liên quan trước.
Về chi phí, khoản bắt buộc nộp cho nhà nước là lệ phí đăng ký nuôi con nuôi, mức thu và các trường hợp miễn theo quy định về lệ phí đang áp dụng tại thời điểm nộp; bài này không ghi con số để tránh lỗi thời, bạn hỏi xã khi nộp. Phần còn lại là chi phí cho giấy tờ, khám sức khoẻ, đi lại. Không có khoản tiền hợp pháp nào trả cho cha mẹ đẻ hay cho ai để “có con”.
Vì sao thời gian thực tế dài hơn thời hạn trên giấy
Thời hạn của xã chỉ bắt đầu chạy khi hồ sơ đã đủ và hợp lệ. Trước mốc đó là cả một chặng chuẩn bị mà luật không đếm giờ: xin phiếu lý lịch tư pháp, đi khám sức khoẻ cho người nhận và cho trẻ, xin xác nhận hoàn cảnh, chụp ảnh trẻ, gom giấy khai sinh, giấy chứng tử. Mỗi việc nhỏ vài ngày, cộng lại thành vài tuần.
Thời gian còn kéo dài khi hồ sơ cần một việc khác làm trước. Ví dụ: trẻ chưa có giấy khai sinh, phải đăng ký khai sinh; thông tin trên giấy tờ lệch nhau, phải cải chính; một bên cha hoặc mẹ đẻ bỏ đi biệt tích, phải yêu cầu toà án tuyên bố mất tích, và thủ tục này có giai đoạn thông báo tìm kiếm kéo dài nhiều tháng. Những việc như vậy có thủ tục, cơ quan và thời hạn riêng.
Cuối cùng là yếu tố con người: thời gian để cha mẹ đẻ suy nghĩ, để đứa trẻ từ đủ 9 tuổi sẵn sàng, để cả hai gia đình ổn định cảm xúc. Thúc ép ở những chặng này không làm hồ sơ nhanh hơn mà dễ làm nó đổ vỡ.
Lộ trình mẫu theo ba kiểu hồ sơ
Các mốc dưới đây là ví dụ giả định để hình dung, không phải cam kết. Phần “chuẩn bị” phụ thuộc hoàn toàn vào giấy tờ sẵn có của từng nhà.
| Kiểu hồ sơ | Chuẩn bị trước khi nộp | Ở xã | Tổng hình dung |
|---|---|---|---|
| Cha dượng nhận con riêng của vợ, cha đẻ của trẻ đã mất, giấy tờ đầy đủ | 1–3 tuần (không cần xác nhận hoàn cảnh) | Khoảng 1,5 tháng | Khoảng 2 tháng |
| Vợ chồng nhận con của người quen, cả cha mẹ đẻ còn và đồng ý, cùng tỉnh | 3–6 tuần | Khoảng 1,5 tháng | 2–3 tháng |
| Cô ruột nhận cháu, cha của trẻ bỏ đi biệt tích nhiều năm, chưa có quyết định của toà án | Phải có quyết định tuyên bố mất tích trước, có thể nhiều tháng | Khoảng 1,5 tháng sau khi đủ hồ sơ | Thường trên nửa năm |
Hồ sơ trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng có lộ trình khác, vì trẻ được giới thiệu theo trình tự tìm gia đình thay thế; danh mục riêng về trẻ bị bỏ rơi và trẻ ở cơ sở trợ giúp xã hội có nói rõ.
Lệ phí đăng ký và các trường hợp được miễn
Lệ phí đăng ký nuôi con nuôi là khoản thu của nhà nước. Mức thu do quy định về lệ phí nuôi con nuôi của Chính phủ đặt ra (văn bản nền là Nghị định 114/2016/NĐ-CP, có thể đã được điều chỉnh). Khi nộp hồ sơ, xã thông báo mức đang áp dụng và cấp biên lai. Nộp trực tuyến thì thanh toán qua cổng dịch vụ công.
Có những trường hợp được miễn lệ phí. Quy định về lệ phí có danh sách trường hợp miễn, trong đó thường được nhắc tới là cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng; cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu; nhận trẻ khuyết tật hoặc mắc bệnh hiểm nghèo làm con nuôi; người có công với cách mạng nhận con nuôi. Danh sách cụ thể nên được xác nhận lại với xã tại thời điểm nộp.
Không có “phí lấy ý kiến”, “phí xác minh”, “phí giao nhận”. Ngoài lệ phí đăng ký, xã không thu thêm khoản nào cho các bước của thủ tục. Ai yêu cầu tiền để đẩy nhanh hồ sơ là sai quy định.
Lệ phí khác với chi phí làm giấy tờ. Phiếu lý lịch tư pháp, trích lục hộ tịch, chứng thực bản sao có lệ phí, phí riêng theo quy định của từng thủ tục; đó không phải lệ phí nuôi con nuôi.
Các khoản chi thực tế khác cần dự trù
Ngoài lệ phí, một gia đình thường tốn những khoản sau. Không có khoản nào lớn nếu giấy tờ sẵn, nhưng nên biết trước để không bị bất ngờ:
- Phiếu lý lịch tư pháp cho người nhận (nếu xã không tự khai thác được).
- Khám sức khoẻ cho người nhận và cho trẻ tại cơ sở y tế được chấp nhận.
- Ảnh toàn thân của trẻ, in đúng cỡ xã hướng dẫn.
- Bản sao, chứng thực, trích lục các giấy tờ hộ tịch cũ nếu cần.
- Đi lại, nhất là khi người nhận và trẻ ở hai tỉnh, hoặc phải về nơi thường trú để nộp và dự buổi giao nhận.
- Dịch thuật, hợp pháp hoá lãnh sự nếu có giấy tờ nước ngoài (ví dụ giấy ly hôn ở nước ngoài của người nhận).
- Án phí, lệ phí ở toà án nếu phải yêu cầu tuyên bố mất tích, mất năng lực hành vi dân sự trước.
- Thuê người làm nghề, nếu gia đình chọn nhờ luật sư cho hồ sơ phức tạp; chi phí do thoả thuận, không phải khoản bắt buộc.
Gia đình nào cũng có thể tự làm thủ tục trong nước mà không cần dịch vụ trung gian. Nếu ai đó báo giá “trọn gói có con nuôi”, đó là dấu hiệu nguy hiểm, không phải dịch vụ.
Tiền bạc giữa hai gia đình: ranh giới phải giữ
Pháp luật yêu cầu sự đồng ý cho trẻ làm con nuôi phải không vụ lợi, không kèm yêu cầu trả tiền hay lợi ích vật chất. Ranh giới này rõ trên giấy nhưng dễ mờ ngoài đời: gia đình nhận thương hoàn cảnh bên kia, muốn giúp viện phí, giúp sửa nhà; gia đình cho đang túng quẫn thật. Việc giúp đỡ vì tình nghĩa không bị cấm, nhưng nó không được trở thành điều kiện, không được hứa trước để đổi lấy sự đồng ý, và nên công khai, minh bạch.
Nếu muốn hỗ trợ cha mẹ đẻ, cách an toàn là để việc đó tách khỏi hồ sơ: hỗ trợ trực tiếp cho nhu cầu cụ thể (viện phí, học nghề), có giấy tờ chi tiêu, không trao tiền mặt kèm lời hứa. Tuyệt đối không có “giá” cho một đứa trẻ. Mua bán trẻ em là tội phạm theo Bộ luật Hình sự, và cái giá của nó với đứa trẻ là không đo được.
Cũng vậy với cơ sở nuôi dưỡng: các khoản đóng góp từ thiện, nếu có, nên đi theo kênh công khai của cơ sở, không gắn với việc được giới thiệu một trẻ cụ thể.
Sau ngày giao nhận: những khoản và những việc còn lại
Ngày giao nhận không phải là điểm cuối của chi phí giấy tờ. Nếu gia đình muốn đổi họ tên cho con, hoặc cập nhật thông tin cha mẹ trên giấy khai sinh, đó là các thủ tục hộ tịch có lệ phí theo quy định riêng (nhiều nơi giải quyết cùng ngày). Sau đó là cập nhật cư trú, căn cước cho con khi đủ tuổi, thẻ bảo hiểm y tế, hồ sơ nhập học — phần lớn là thủ tục miễn phí hoặc lệ phí nhỏ.
Về thời gian, 3 năm sau giao nhận là giai đoạn cha mẹ nuôi thông báo tình hình phát triển của con cho xã, 6 tháng một lần. Việc này không tốn tiền nhưng cần được nhớ, nên đặt lịch ngay.
Cũng có những khoản “được nhận” chứ không phải chi: người lao động tham gia bảo hiểm xã hội khi nhận nuôi con nuôi nhỏ tuổi có thể được hưởng chế độ theo pháp luật về bảo hiểm xã hội; trẻ dưới 6 tuổi được cấp thẻ bảo hiểm y tế theo quy định chung. Điều kiện cụ thể nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi bạn tham gia, vì chế độ gắn với độ tuổi của con và thời gian đóng của người lao động.
Làm sao rút ngắn thời gian mà không đi đường tắt
Cách rút ngắn hiệu quả nhất là làm đúng ngay từ lần nộp đầu tiên. Trước khi xin bất kỳ giấy nào, hỏi xã danh mục giấy tờ cho đúng trường hợp của mình, giấy nào xã tự tra cứu được, nơi khám sức khoẻ nào được chấp nhận. Sau đó xin những giấy có thời hạn 6 tháng (khám sức khoẻ, xác nhận hoàn cảnh) sau cùng, khi các giấy khác đã đủ.
Song song, giải quyết sớm các việc cần làm trước như khai sinh cho trẻ, cải chính thông tin, yêu cầu toà án tuyên bố mất tích. Chọn nơi nộp thuận tiện cho việc lấy ý kiến (thường là xã nơi trẻ và cha mẹ đẻ thường trú). Nộp trực tuyến nếu hồ sơ đơn giản và bạn quen dùng cổng dịch vụ công.
Những “đường tắt” như nhờ người quen trong xã, đưa tiền để làm nhanh, hay khai sinh thẳng tên mình cho trẻ đều có thể biến một thủ tục đơn giản thành một vụ việc pháp lý kéo dài cả chục năm. Với hồ sơ phức tạp mà gia đình thấy mất quá nhiều thời gian, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để tìm lộ trình đúng ngắn nhất cho trường hợp của mình.
Câu hỏi thường gặp
Nhận con nuôi trong nước mất bao lâu nếu giấy tờ đủ ngay?
Theo thời hạn đang áp dụng, xã có tối đa 30 ngày kiểm tra và lấy ý kiến, sau đó 10 ngày làm việc cho thời hạn đổi ý và 5 ngày làm việc để đăng ký, giao nhận. Tổng lại khoảng một tháng rưỡi kể từ khi hồ sơ đủ và hợp lệ.
Lệ phí đăng ký nuôi con nuôi là bao nhiêu?
Mức thu theo quy định về lệ phí nuôi con nuôi đang áp dụng tại thời điểm nộp, và có trường hợp được miễn. Bạn nên hỏi trực tiếp xã nơi nộp hoặc xem trên trang thủ tục ở Cổng dịch vụ công để có con số đúng.
Nhận cháu ruột làm con nuôi có phải nộp lệ phí không?
Cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu làm con nuôi thường thuộc diện được miễn lệ phí đăng ký theo quy định về lệ phí. Hãy xác nhận lại với xã khi nộp, vì danh sách miễn có thể được điều chỉnh.
Có cần thuê luật sư để nhận con nuôi trong nước không?
Không bắt buộc. Phần lớn gia đình tự làm được. Nên nhờ người làm nghề khi có tranh chấp giữa cha mẹ đẻ, khi cần thủ tục ở toà án trước, khi có yếu tố nước ngoài hoặc khi hồ sơ đã bị từ chối mà muốn khiếu nại.
Đưa tiền cảm ơn cha mẹ đẻ sau khi đã đăng ký xong có sao không?
Việc giúp đỡ vì tình nghĩa không bị cấm, nhưng không được là điều kiện hay sự trao đổi cho việc cho con. Nếu khoản tiền được hứa trước hoặc gắn với việc đồng ý, nó có thể bị xem là vụ lợi và ảnh hưởng tới hiệu lực của việc nuôi con nuôi.
Hồ sơ nộp trực tuyến có nhanh hơn nộp trực tiếp không?
Thời hạn giải quyết như nhau. Nộp trực tuyến giúp bớt một chuyến đi và có thể được miễn nộp giấy tờ xã tự tra được, nhưng buổi lấy ý kiến và buổi giao nhận vẫn cần có mặt tại xã.