Trẻ em Việt Nam chỉ được giới thiệu làm con nuôi cho người ở nước ngoài khi đã đủ điều kiện làm con nuôi, đã được thông báo tìm người nhận trong nước theo quy định mà không có người trong nước phù hợp, và việc đó được xác định là vì lợi ích tốt nhất của trẻ. Đó là nguyên tắc bổ trợ của Công ước La Hay 1993, được Luật Nuôi con nuôi 2010 thể hiện qua thứ tự ưu tiên gia đình thay thế. Riêng các trường hợp đích danh, như người thân ruột của trẻ ở nước ngoài nhận trẻ, đi theo lối riêng.
Bài này viết cho ba nhóm người: cha mẹ đẻ đang cân nhắc tương lai của con, người làm việc ở cơ sở nuôi dưỡng, và người nhận ở nước ngoài muốn hiểu vì sao trẻ được giới thiệu cho mình thường là trẻ lớn hoặc có nhu cầu đặc biệt.
Vì sao trong nước được ưu tiên
Một đứa trẻ được lớn lên ở chính đất nước của mình, nói tiếng mẹ đẻ, gần họ hàng và văn hoá gốc, thường ít bị đứt gãy hơn. Khi tìm được gia đình phù hợp trong nước, trẻ không phải đổi ngôn ngữ, khí hậu, cách ăn uống cùng lúc với việc đổi gia đình. Đó là lý do Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em và Công ước La Hay 1993 đều coi nuôi con nuôi ở nước ngoài là phương án khi không có cách chăm sóc phù hợp ở trong nước.
Nguyên tắc này không có nghĩa nuôi con nuôi ở nước ngoài là "kém" hơn. Với một đứa trẻ khuyết tật nặng chờ nhiều năm mà không có gia đình trong nước, một gia đình ở nước ngoài có điều kiện chăm sóc có thể là cơ hội tốt nhất. Câu hỏi luôn là: với đứa trẻ cụ thể này, ở thời điểm này, phương án nào tốt nhất.
Thứ tự ưu tiên của Luật Nuôi con nuôi 2010 lần lượt là: cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột; công dân Việt Nam thường trú trong nước; người nước ngoài thường trú ở Việt Nam; công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài; người nước ngoài thường trú ở nước ngoài. Trong cùng thứ bậc, người có điều kiện tốt hơn được ưu tiên.
Từ cơ sở nuôi dưỡng tới danh sách giới thiệu ra nước ngoài
Với trẻ đang ở cơ sở nuôi dưỡng, mạch thủ tục theo các văn bản hiện hành đi như sau; người ký từng bước có thể khác nhau giữa các tỉnh sau khi phân cấp năm 2025.
- Xác định tình trạng của trẻ: trẻ mồ côi, bị bỏ rơi, cha mẹ đẻ đã đồng ý cho làm con nuôi, hoặc trường hợp khác theo luật; hồ sơ trẻ gồm giấy khai sinh, giấy khám sức khoẻ, ảnh, biên bản xác nhận hoàn cảnh, văn bản đồng ý.
- Lấy ý kiến những người liên quan: cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ nếu có, trẻ từ đủ 9 tuổi; những người này được giải thích hệ quả và có thời hạn để thay đổi ý kiến.
- Rà soát, thông báo tìm người nhận trong nước: theo Nghị định 120/2025/NĐ-CP về phân định thẩm quyền chính quyền địa phương hai cấp, Sở Tư pháp là cơ quan thông báo tìm người nhận; thông báo còn được đăng ở cấp quốc gia trên cổng thông tin của Bộ Tư pháp trong thời hạn quy định.
- Nếu trong thời hạn đó có người trong nước đủ điều kiện, trẻ được giải quyết cho người trong nước theo thủ tục trong nước.
- Hết thời hạn mà không có người trong nước nhận, trẻ được đưa vào danh sách trẻ có thể được giới thiệu làm con nuôi có yếu tố nước ngoài.
- Cơ quan có thẩm quyền xem xét, giới thiệu trẻ cho người nhận có hồ sơ phù hợp; người nhận được biết thông tin về trẻ và trả lời.
- Có quyết định cho trẻ làm con nuôi và tổ chức giao nhận theo thủ tục có yếu tố nước ngoài.
Các thông báo tìm gia đình thay thế không nêu đủ thông tin để nhận diện trẻ với công chúng ngoài những gì cần thiết. Nếu bạn thấy ai đó đăng ảnh rõ mặt trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng kèm lời mời "nhận nuôi", đó không phải kênh chính thức.
Nhóm trẻ thường được giới thiệu ra nước ngoài
Trên thực tế, sau vòng tìm người nhận trong nước, các nhóm trẻ còn lại thường có đặc điểm dưới đây. Bảng mô tả xu hướng chung, không phải quy định.
| Nhóm | Vì sao khó tìm gia đình trong nước | Gia đình nhận cần chuẩn bị |
|---|---|---|
| Trẻ khuyết tật | Chi phí, công sức chăm sóc lâu dài; dịch vụ hỗ trợ chưa đều giữa các vùng | Kế hoạch y tế, giáo dục đặc biệt, phục hồi chức năng |
| Trẻ mắc bệnh cần điều trị lâu dài | Lo ngại về chi phí điều trị và tương lai | Bảo hiểm, tiếp cận chuyên khoa, hiểu rõ bệnh trước khi nhận |
| Trẻ lớn tuổi | Nhiều gia đình muốn nhận trẻ nhỏ để nuôi từ đầu | Chuẩn bị cho việc trẻ đã có ký ức, có thói quen, có thể chưa tin người lớn |
| Nhóm anh chị em ruột | Ít gia đình nhận được nhiều trẻ cùng lúc | Chỗ ở, sức lực, cách giữ mối liên kết giữa các con |
Người nhận ở nước ngoài nên hiểu rằng đường giới thiệu không dành cho mong muốn có một em bé sơ sinh khoẻ mạnh. Gia đình nào chỉ chấp nhận nhóm đó thường chờ rất lâu, hoặc không được giới thiệu. Ngược lại, gia đình sẵn sàng cho trẻ có nhu cầu đặc biệt đang đáp ứng đúng chỗ thiếu.
Nếu bạn là cha mẹ đẻ đang cân nhắc
Không ai có quyền phán xét người cha, người mẹ đang tính đến chuyện cho con làm con nuôi. Nhiều người đến quyết định đó vì bệnh tật, nghèo khó, bị gia đình ruồng bỏ, hoặc vì quá trẻ. Điều bạn có quyền là được biết đầy đủ trước khi đồng ý: con sẽ đi đâu, quan hệ giữa bạn và con thay đổi ra sao, bạn có thể đổi ý tới khi nào.
Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, sự đồng ý của cha mẹ đẻ phải tự nguyện, trung thực, không bị ép buộc, không bị đổi bằng tiền hay lợi ích; người mẹ chỉ được đồng ý khi con đã sinh ra đủ 15 ngày. Nếu bạn chỉ mong con được nhận nuôi ở trong nước, hãy nói rõ mong muốn đó khi được lấy ý kiến và hỏi người tiếp nhận ý kiến của bạn được ghi nhận thế nào trong hồ sơ. Sau khi con được nhận nuôi, cha mẹ đẻ không còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, đại diện, quản lý tài sản riêng của con, trừ những gì cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ thoả thuận theo luật.
Trước khi quyết định, bạn nên tìm hiểu các cách hỗ trợ để giữ con lại: trợ giúp xã hội, gửi con nuôi dưỡng tạm thời, người thân chăm sóc. Một quyết định được đưa ra khi đã biết mọi lựa chọn là quyết định bạn ít phải day dứt nhất về sau.
Những sai lệch cần nhận ra
Nguyên tắc ưu tiên trong nước và quy trình thông báo chỉ có ý nghĩa khi không ai đi vòng. Các hành vi dưới đây là vi phạm, dù được trình bày như "giúp đỡ":
- Cơ sở hoặc cá nhân giữ trẻ lại, không đưa vào thông báo tìm người nhận trong nước, để dành cho người nhận ở nước ngoài.
- Thuyết phục cha mẹ đẻ đồng ý bằng hứa hẹn tiền, việc làm, hoặc nói rằng con sẽ "gửi tiền về" khi lớn.
- Khai trẻ bị bỏ rơi trong khi biết cha mẹ đẻ là ai, để tránh phải lấy ý kiến.
- Ghi sai tình trạng sức khoẻ của trẻ để trẻ rơi vào nhóm được giới thiệu nhanh hơn.
- Người nhận ở nước ngoài trả tiền cho người trung gian để "được giới thiệu" một trẻ cụ thể.
Nếu bạn biết một việc như vậy, có thể báo Sở Tư pháp nơi trẻ thường trú hoặc cơ quan công an. Với cha mẹ đẻ từng ký giấy trong hoàn cảnh bị lừa dối, ép buộc, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết mình còn quyền gì và nên bắt đầu từ đâu.
Người nhận ở nước ngoài nên hiểu điều gì
Nếu bạn ở nước ngoài và hồ sơ đi đường giới thiệu, thời gian chờ không phải do thủ tục chậm, mà phần lớn do nguyên tắc ưu tiên: trẻ phải qua vòng tìm gia đình trong nước trước. Con số trẻ được giới thiệu ra nước ngoài mỗi năm phụ thuộc vào số trẻ không tìm được gia đình trong nước, không phải vào số hồ sơ người nhận nộp.
Khi được giới thiệu một trẻ, bạn sẽ nhận báo cáo về hoàn cảnh, sức khoẻ, sự phát triển của trẻ. Hãy đọc kỹ, hỏi bác sĩ, chuyên gia ở nước mình, và chỉ đồng ý khi tin rằng gia đình mình đáp ứng được. Từ chối một giới thiệu vì biết mình không đủ sức là việc có trách nhiệm, không phải thất bại.
Hiểu nguyên tắc này cũng giúp bạn kể lại cho con sau này một câu chuyện trung thực: con đã được tìm gia đình ở quê hương trước, và khi chưa có, gia đình bạn đã được chọn. Câu chuyện đó tôn trọng cả quê hương của con lẫn chính gia đình bạn.
Trong lúc chờ, trẻ sống thế nào
Khoảng thời gian từ khi trẻ được xác định cần gia đình thay thế tới khi có quyết định cho làm con nuôi có thể kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm với trẻ có nhu cầu đặc biệt. Trong thời gian đó trẻ vẫn được chăm sóc tại cơ sở trợ giúp xã hội hoặc bởi một gia đình nhận chăm sóc thay thế theo quy định về trẻ em. Chăm sóc thay thế khác nuôi con nuôi: người chăm sóc không trở thành cha mẹ của trẻ về pháp lý.
Với trẻ lớn, việc chờ lâu có hệ quả thật: trẻ đi học, có bạn bè, có người chăm sóc mình gắn bó. Khi được giới thiệu cho một gia đình ở nước ngoài, trẻ phải rời tất cả những điều đó cùng lúc. Vì vậy ý kiến của trẻ từ đủ 9 tuổi là điều kiện bắt buộc, và người làm việc với trẻ nên chuẩn bị cho trẻ từ sớm, giải thích bằng lời phù hợp tuổi, không hứa hẹn những gì chưa chắc.
Người lớn quanh trẻ cũng nên giữ lại những gì là ký ức của trẻ: ảnh, đồ vật, tên những người đã chăm sóc trẻ. Khi trẻ lớn lên ở nước khác và muốn hiểu những năm đầu đời của mình, đó là những mảnh ghép quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sống cùng gia đình, không ở cơ sở nuôi dưỡng, có được cho làm con nuôi nước ngoài không?
Có thể, nhất là trong các trường hợp đích danh như người thân ruột ở nước ngoài nhận trẻ. Với người nhận không quen biết, việc giới thiệu trẻ sống ở gia đình bị kiểm soát chặt và phải qua các bước lấy ý kiến, xác minh theo quy định hiện hành. Cha mẹ đẻ nên hỏi Sở Tư pháp trước khi ký bất cứ giấy tờ nào.
Thời hạn thông báo tìm người nhận trong nước là bao lâu?
Thời hạn được quy định trong văn bản hướng dẫn Luật Nuôi con nuôi và có thể thay đổi khi luật sửa đổi có hiệu lực. Các thông báo gần đây trên cổng thông tin Bộ Tư pháp kéo dài khoảng hai tháng. Muốn biết chính xác với một trẻ cụ thể, hãy hỏi Sở Tư pháp nơi trẻ thường trú.
Người trong nước có thể nhận một trẻ đang nằm trong danh sách giới thiệu ra nước ngoài không?
Người trong nước được ưu tiên hơn. Nếu trẻ chưa được giới thiệu cho người nhận cụ thể ở nước ngoài, người trong nước đủ điều kiện có thể đề nghị nhận và nên liên hệ ngay Sở Tư pháp nơi trẻ thường trú để được hướng dẫn.
Cha mẹ đẻ có được biết con đã được nhận ở nước nào không?
Thông tin về gia đình nhận nuôi thường được giữ kín để bảo vệ trẻ và cả hai gia đình. Cha mẹ đẻ nên hỏi ngay khi được lấy ý kiến, trước khi ký đồng ý, rằng mình có thể được biết những gì, qua kênh nào, và có cách nào để lại thông tin cho con khi con lớn muốn tìm hiểu nguồn gốc.
Vì sao trẻ đã được thông báo nhiều lần vẫn chưa có gia đình?
Thường là trẻ có nhu cầu đặc biệt hoặc đã lớn, ít gia đình đăng ký. Trong lúc chờ, trẻ vẫn được chăm sóc ở cơ sở hoặc gia đình chăm sóc thay thế. Người muốn giúp trẻ có thể tìm hiểu hình thức nhận chăm sóc thay thế hoặc liên hệ cơ sở qua kênh chính thức.