Kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ đẻ không còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, đại diện theo pháp luật, bồi thường thiệt hại, quản lý và định đoạt tài sản riêng đối với con đã cho làm con nuôi, trừ khi có thoả thuận khác với cha mẹ nuôi (Luật Nuôi con nuôi 2010). Nhưng quan hệ huyết thống không mất: con vẫn thừa kế của cha mẹ đẻ, và lệnh cấm kết hôn giữa những người cùng dòng máu vẫn áp dụng.
Nói cách khác, luật chuyển phần "trách nhiệm làm cha mẹ" sang gia đình nuôi, còn phần "nguồn gốc" thì giữ nguyên. Hiểu đúng ranh giới này giúp cha mẹ đẻ biết mình còn được làm gì, giúp cha mẹ nuôi yên tâm về quyền quyết định của mình, và giúp đứa trẻ sau này hiểu vì sao trên giấy tờ có lúc vẫn hiện tên người sinh ra mình.
Phần chuyển hẳn sang cha mẹ nuôi
Chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục. Việc con ăn ở đâu, học trường nào, theo nếp sống nào do cha mẹ nuôi quyết. Cha mẹ đẻ không còn quyền đến nhà nuôi đòi đón con về ở vài hôm, hay can thiệp vào chuyện học hành, trừ phần đã thoả thuận.
Cấp dưỡng. Cha mẹ đẻ không còn nghĩa vụ cấp dưỡng cho con. Nếu cha mẹ nuôi gặp khó khăn tài chính, họ không thể yêu cầu cha mẹ đẻ góp tiền nuôi con, trừ khi trước đó hai bên đã thoả thuận cha mẹ đẻ tiếp tục hỗ trợ.
Đại diện theo pháp luật. Mọi giấy tờ của con chưa thành niên — làm hộ chiếu, ký đồng ý phẫu thuật, mở tài khoản, nhận tài sản được tặng cho — do cha mẹ nuôi đứng ra. Chữ ký của cha mẹ đẻ không còn giá trị thay cho con.
Bồi thường thiệt hại do con gây ra. Nếu con chưa thành niên gây thiệt hại cho người khác, người chịu trách nhiệm bồi thường thay là cha mẹ nuôi, theo Bộ luật Dân sự 2015, không phải cha mẹ đẻ.
Quản lý, định đoạt tài sản riêng của con. Nếu con có tài sản riêng, ví dụ được ông bà bên ngoại tặng một cuốn sổ tiết kiệm trước khi đi làm con nuôi, việc quản lý chuyển sang cha mẹ nuôi. Cha mẹ đẻ không còn quyền rút tiền, bán hay cho thuê tài sản đó.
Phần vẫn còn nguyên dù đã cho con làm con nuôi
Những điểm dưới đây không có trong danh sách quyền, nghĩa vụ bị chuyển, và gắn với quan hệ huyết thống nên không thay đổi:
- Thừa kế giữa con và cha mẹ đẻ. Bộ luật Dân sự 2015 quy định con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế theo các quy định chung về hàng thừa kế, thừa kế thế vị. Con đã làm con nuôi vẫn đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ. Chiều ngược lại — cha mẹ đẻ có thừa kế của con đã cho làm con nuôi hay không — là câu hỏi được bàn kỹ ở danh mục thừa kế của con nuôi.
- Lệnh cấm kết hôn theo huyết thống. Con không được kết hôn với người cùng dòng máu trực hệ hoặc có họ trong phạm vi ba đời bên gia đình đẻ.
- Quan hệ họ hàng trên thực tế. Anh chị em ruột, ông bà ruột vẫn là ruột thịt. Luật không cấm họ biết nhau, thương nhau.
- Thông tin trong sổ đăng ký. Hồ sơ nuôi con nuôi lưu tại cơ quan đăng ký vẫn ghi cha mẹ đẻ (nếu biết). Đây là cơ sở để con sau này thực hiện quyền được biết nguồn gốc của mình.
- Quyền yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi. Cha mẹ đẻ là một trong những người có quyền yêu cầu Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi khi có căn cứ luật định, như cha mẹ nuôi ngược đãi, bạc đãi con.
Phần "vẫn còn" này cũng là lý do luật đòi sự đồng ý của cha mẹ đẻ phải được đưa ra tự nguyện, có tư vấn về hệ quả: người cho con cần hiểu mình giao đi phần nào và giữ lại phần nào.
Câu "trừ trường hợp có thoả thuận khác" mở ra đến đâu
Luật Nuôi con nuôi 2010 cho phép cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi thoả thuận khác về những quyền, nghĩa vụ vốn chuyển sang cha mẹ nuôi. Trên thực tế, các gia đình hay thoả thuận cha mẹ đẻ được thăm con vài lần trong năm, được nhận ảnh và tin tức định kỳ, hoặc tiếp tục góp một khoản tiền học cho con. Cách lập một thoả thuận như vậy, nên ghi những gì, đã có bài riêng trong danh mục về trường hợp cha mẹ đẻ còn sống.
Ở đây chỉ cần nắm giới hạn: thoả thuận không thể làm lại từ đầu quan hệ nuôi con nuôi. Cha mẹ đẻ không thể giữ quyền quyết định nơi ở của con, không thể giữ quyền đại diện song song với cha mẹ nuôi theo kiểu ai ký cũng được, và mọi điều khoản đều phải vì lợi ích tốt nhất của trẻ. Một thoả thuận kiểu "cha mẹ đẻ được đón con về bất cứ lúc nào" vừa làm trẻ bất an, vừa mâu thuẫn với chính mục đích nuôi con nuôi là cho trẻ một gia đình ổn định.
Thoả thuận cũng không được gắn với tiền theo kiểu đổi chác. Cha mẹ nuôi trả tiền để cha mẹ đẻ đồng ý, hoặc cha mẹ đẻ đòi tiền để không làm phiền, đều là những điều luật cấm vì biến việc cho – nhận con thành giao dịch.
Cha mẹ đẻ có phải góp tiền nuôi con, con có phải nuôi cha mẹ đẻ lúc già
Chiều thứ nhất đã rõ: kể từ ngày giao nhận, cha mẹ đẻ không còn nghĩa vụ cấp dưỡng cho con, trừ khi đã thoả thuận khác. Một người cha đẻ đang bị buộc cấp dưỡng sau ly hôn mà đứa con được người chồng mới của mẹ nhận làm con nuôi, thì về nguyên tắc nghĩa vụ cấp dưỡng của người cha đó cũng chấm dứt từ ngày giao nhận, vì quyền và nghĩa vụ làm cha đã chuyển sang cha dượng. Nếu có khoản cấp dưỡng đang được thi hành theo bản án, người cha cần làm thủ tục để cơ quan thi hành án ghi nhận thay đổi này, không tự ý ngừng.
Chiều thứ hai khó hơn: con đã làm con nuôi, khi trưởng thành, có nghĩa vụ phụng dưỡng hay cấp dưỡng cho cha mẹ đẻ già yếu không? Quy định về hệ quả nuôi con nuôi chỉ liệt kê những quyền, nghĩa vụ mà cha mẹ đẻ mất đi, không nói rõ chiều ngược lại từ con tới cha mẹ đẻ. Đây là điểm có thể có cách hiểu khác nhau. Cách tiếp cận phổ biến là coi nghĩa vụ chăm sóc cha mẹ của người con nuôi trước hết hướng về cha mẹ nuôi, còn với cha mẹ đẻ là chuyện tình nghĩa. Nếu chuyện này dẫn tới tranh chấp, nên hỏi luật sư trước khi đưa ra yêu cầu.
Trong đời thật, nhiều người con nuôi đã lớn vẫn đỡ đần cha mẹ đẻ khi biết hoàn cảnh của họ, và cha mẹ nuôi tôn trọng điều đó. Không luật nào cấm sự tử tế.
Ca đặc biệt: con riêng được cha dượng hoặc mẹ kế nhận làm con nuôi
Khi cha dượng nhận con riêng của vợ làm con nuôi, người mẹ vẫn là mẹ đẻ và vẫn giữ trọn quyền làm mẹ. Chỉ có người cha đẻ là chịu hệ quả của việc cho con làm con nuôi: mất quyền, nghĩa vụ nuôi dạy, đại diện, cấp dưỡng, quản lý tài sản của con, trừ khi có thoả thuận khác. Tương tự với mẹ kế nhận con riêng của chồng: người cha vẫn giữ nguyên, người mẹ đẻ mất các quyền đó.
Vì vậy, sự đồng ý của người cha đẻ (hoặc mẹ đẻ) ở phía bên kia rất quan trọng, và luật có những quy định riêng khi người đó đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được. Chi tiết thủ tục ở bài về nhận con riêng của vợ hoặc chồng trong danh mục khi cha mẹ đẻ còn sống.
Một điểm hay bị bỏ sót: người cha đẻ ở phía bên kia, dù đã mất các quyền làm cha, vẫn là cha đẻ về huyết thống. Đứa trẻ vẫn thừa kế của người cha đó theo pháp luật. Nhiều gia đình nghĩ "đã cho cha dượng nhận rồi thì hết liên quan", để đến khi người cha đẻ mất mới phát hiện con mình có phần thừa kế bên đó mà không ai báo.
Cha mẹ đẻ muốn làm việc này: được không
Bảng dưới trả lời nhanh những câu cha mẹ đẻ hay hỏi sau khi đã giao con, trong trường hợp không có thoả thuận khác:
| Cha mẹ đẻ muốn | Được không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đến thăm con | Tuỳ cha mẹ nuôi đồng ý | Có thoả thuận thăm nom thì theo thoả thuận |
| Đón con về ở vài ngày dịp Tết | Chỉ khi cha mẹ nuôi đồng ý | Không có quyền tự đón |
| Ký giấy đồng ý cho con đi phẫu thuật, đi nước ngoài | Không | Người đại diện là cha mẹ nuôi |
| Tặng tài sản, để lại di chúc cho con | Được | Tài sản do cha mẹ nuôi quản lý thay khi con chưa thành niên |
| Đòi lại con vì nay đã khá giả hơn | Không tự đòi được | Chỉ Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi khi có căn cứ |
| Báo khi thấy con bị ngược đãi | Được và nên làm | Báo UBND cấp xã, công an; có quyền yêu cầu Toà án chấm dứt |
| Biết tin con khi con đã lớn | Tuỳ con và gia đình nuôi | Con nuôi có quyền tìm hiểu nguồn gốc; cha mẹ đẻ nên tôn trọng nhịp của con |
Bảng chỉ mang tính định hướng. Mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng; khi có mâu thuẫn, cán bộ tư pháp – hộ tịch cấp xã nơi đăng ký nuôi con nuôi thường là người đầu tiên nên hỏi.
Khi cha mẹ đẻ muốn quay lại vai trò làm cha mẹ
Có những trường hợp cha mẹ đẻ, sau vài năm, hoàn cảnh thay đổi và muốn nhận lại con. Đường đi đúng luật như sau:
- Hiểu rằng đồng ý cho con làm con nuôi là quyết định có hiệu lực pháp lý; sau khi đã đăng ký và giao nhận, không có thủ tục "rút lại" ở xã.
- Liên hệ cha mẹ nuôi bằng thiện chí, nhất là khi đứa trẻ đã gắn bó với gia đình nuôi. Mục tiêu là điều tốt cho trẻ, không phải thắng thua giữa người lớn.
- Nếu có căn cứ luật định — ví dụ trẻ bị ngược đãi, cha mẹ nuôi không thực hiện nghĩa vụ nuôi dạy — cha mẹ đẻ có thể yêu cầu Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi. Toà án sẽ xem xét lợi ích của trẻ và lấy ý kiến của trẻ khi trẻ đủ tuổi theo quy định.
- Khi Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi, trẻ chưa thành niên được giao lại cho cha mẹ đẻ hoặc người khác phù hợp với lợi ích của trẻ; điều này không tự động. Chi tiết hệ quả ở danh mục chấm dứt nuôi con nuôi.
- Vụ việc kiểu này nên có luật sư đồng hành; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước để biết hồ sơ của mình có căn cứ hay không.
Hoàn cảnh khá giả hơn, hay nỗi nhớ con, không phải là căn cứ để chấm dứt việc nuôi con nuôi. Điều này nghe nghiệt ngã với người mẹ, người cha đã phải chia tay con, nhưng nó bảo vệ đứa trẻ khỏi việc bị chuyển qua lại giữa hai gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Cho con làm con nuôi rồi thì con có còn được thừa kế của cha mẹ đẻ không?
Có. Bộ luật Dân sự 2015 quy định con nuôi ngoài việc thừa kế của cha mẹ nuôi vẫn được thừa kế theo quy định chung, nên vẫn đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ. Việc cho làm con nuôi không làm mất quan hệ huyết thống.
Người cha đang phải cấp dưỡng theo bản án ly hôn, con được cha dượng nhận nuôi thì có hết nghĩa vụ không?
Về nguyên tắc, nghĩa vụ cấp dưỡng của cha đẻ chấm dứt từ ngày giao nhận con nuôi, trừ khi có thoả thuận khác. Tuy vậy, khoản cấp dưỡng đang thi hành theo bản án cần được xử lý qua cơ quan thi hành án hoặc Toà án, không tự ý ngừng trả.
Cha mẹ đẻ có được biết con đang sống ở đâu không?
Cha mẹ nuôi có quyền yêu cầu giữ bí mật về việc nuôi con nuôi, và cha mẹ đẻ không có quyền mặc nhiên biết nơi ở của con. Nếu hai bên thoả thuận giữ liên lạc thì theo thoả thuận đó.
Mẹ đẻ đã cho con làm con nuôi có thể để lại di chúc cho con không?
Có. Không có quy định nào cấm cha mẹ đẻ lập di chúc hoặc tặng cho tài sản cho con đã làm con nuôi. Khi con chưa thành niên, tài sản đó do cha mẹ nuôi quản lý thay theo quy định về tài sản riêng của con.
Con nuôi có được kết hôn với anh họ bên gia đình đẻ mà mình không hề quen biết không?
Không, nếu hai người có họ trong phạm vi ba đời. Lệnh cấm kết hôn theo huyết thống không mất khi một người làm con nuôi. Đây là lý do việc biết nguồn gốc của mình có ý nghĩa thực tế, không chỉ tình cảm.
Cha mẹ nuôi chuyển đi nơi khác không báo, cha mẹ đẻ có quyền khiếu nại không?
Khi không có thoả thuận về thăm nom, cha mẹ nuôi không bắt buộc báo nơi ở mới cho cha mẹ đẻ. Nếu có thoả thuận mà bị vi phạm, hai bên nên hoà giải; chỉ khi có dấu hiệu trẻ bị xâm hại mới đặt vấn đề can thiệp của cơ quan nhà nước.