Cha mẹ nuôi và con nuôi có nghĩa vụ cấp dưỡng cho nhau giống như cha mẹ và con đẻ. Khi cha mẹ nuôi ly hôn, người không trực tiếp nuôi con nuôi chưa thành niên phải cấp dưỡng cho con; khi cha mẹ nuôi già yếu, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, con nuôi đã thành niên không sống chung có nghĩa vụ cấp dưỡng cho cha mẹ nuôi.
Cấp dưỡng, theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, là việc một người đóng góp tiền hoặc tài sản để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người kia khi hai người không sống chung, hoặc sống chung mà người có nghĩa vụ trốn tránh việc nuôi dưỡng. Bài này đi qua hai chiều cấp dưỡng trong quan hệ con nuôi, những tình huống riêng mà con đẻ ít gặp, và cách đòi khi bên kia không thực hiện.
Ly hôn không xoá quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi
Nhiều người tưởng con nuôi là "con chung của cuộc hôn nhân", hôn nhân tan thì việc nuôi con nuôi cũng tan theo. Không phải vậy. Ly hôn chấm dứt quan hệ vợ chồng, còn quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi giữa từng người với đứa trẻ vẫn còn nguyên. Muốn chấm dứt việc nuôi con nuôi phải có căn cứ riêng và quyết định của Toà án; bản thân việc cha mẹ nuôi ly hôn không phải là căn cứ tự động.
Vì thế, khi giải quyết ly hôn, Toà án xử chuyện con nuôi giống như con đẻ: ai trực tiếp nuôi, người kia cấp dưỡng bao nhiêu, quyền thăm nom ra sao. Con nuôi từ đủ 7 tuổi được hỏi nguyện vọng muốn ở với ai, như mọi đứa trẻ khác trong vụ ly hôn. Toà án xét lợi ích mọi mặt của con, không ưu tiên người đứng tên trước trong hồ sơ nhận con nuôi, cũng không ưu tiên người có ý định nhận nuôi đầu tiên.
Một trường hợp hay gặp là người chồng nhận con riêng của vợ làm con nuôi, sau đó hai vợ chồng ly hôn. Người mẹ (mẹ đẻ) thường trực tiếp nuôi con, và người cha nuôi vẫn có nghĩa vụ cấp dưỡng cho đứa trẻ như với con đẻ của mình. Nếu người cha nuôi cho rằng mình không còn muốn làm cha, con đường duy nhất là yêu cầu Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi với căn cứ luật định; chán nản hay mâu thuẫn với người vợ cũ không phải căn cứ.
Mức cấp dưỡng cho con nuôi được xác định theo nguyên lý nào
Thoả thuận trước. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 để hai bên tự thoả thuận mức cấp dưỡng, căn cứ vào thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con. Toà án chỉ quyết định khi hai bên không thoả thuận được.
Nhu cầu thiết yếu của con. Ăn, ở, học hành, khám chữa bệnh và các nhu cầu sinh hoạt thông thường. Con nuôi có nhu cầu đặc biệt, ví dụ trẻ khuyết tật cần trị liệu thường xuyên, thì nhu cầu thiết yếu cao hơn và cần chứng minh bằng chi phí thực tế.
Khả năng của người cấp dưỡng. Thu nhập, tài sản, nghĩa vụ cấp dưỡng khác mà người đó đang gánh. Không có công thức cố định trong luật; các con số "bao nhiêu phần trăm lương" lưu truyền trên mạng chỉ là cách tham khảo, không ràng buộc.
Phương thức linh hoạt. Cấp dưỡng có thể trả định kỳ hằng tháng, hằng quý, nửa năm, hằng năm hoặc một lần, theo thoả thuận hoặc theo quyết định của Toà án. Cấp dưỡng một lần thường được chọn khi người cấp dưỡng sắp đi xa hoặc khi hai bên muốn dứt điểm.
Thay đổi được. Khi có lý do chính đáng — người cấp dưỡng mất việc, con phát sinh chi phí lớn — các bên có thể thoả thuận lại hoặc yêu cầu Toà án thay đổi mức cấp dưỡng.
Cấp dưỡng đến khi nào: con nuôi đã 18 tuổi có còn được nhận
Nghĩa vụ cấp dưỡng cho con thường kéo dài tới khi con thành niên, tức đủ 18 tuổi. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 còn mở rộng cho trường hợp con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Con nuôi khuyết tật nặng, mất khả năng lao động, sẽ tiếp tục được cấp dưỡng sau 18 tuổi như con đẻ.
Ngược lại, con nuôi đã thành niên, có sức khoẻ, đang đi học đại học thì về nguyên tắc không còn trong diện bắt buộc cấp dưỡng, dù cha mẹ vẫn thường hỗ trợ trên thực tế. Nếu cha mẹ nuôi ly hôn khi con đang học năm cuối phổ thông, hai bên nên thoả thuận rõ việc hỗ trợ học đại học, vì bản án thường chỉ tuyên đến mốc 18 tuổi.
Nghĩa vụ cấp dưỡng cũng chấm dứt khi người được cấp dưỡng hoặc người cấp dưỡng chết, khi người được cấp dưỡng đã có thu nhập hoặc tài sản đủ tự nuôi mình, và trong các trường hợp luật định khác. Riêng với con nuôi, khi Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi, quan hệ cha mẹ – con giữa hai bên chấm dứt, kéo theo nghĩa vụ cấp dưỡng giữa họ; trẻ chưa thành niên khi đó được giao cho cha mẹ đẻ hoặc người khác theo quyết định của Toà án.
Một câu hỏi hay gặp: người cha nuôi sau ly hôn có được viện lẽ cha đẻ của đứa trẻ vẫn còn sống, có điều kiện, nên phải gánh cấp dưỡng thay mình không? Câu trả lời là không. Kể từ ngày giao nhận con nuôi, nghĩa vụ cấp dưỡng của cha mẹ đẻ đã chấm dứt, trừ khi trước đó hai bên có thoả thuận khác. Người cha nuôi không thể chuyển nghĩa vụ của mình sang cha đẻ, dù cha đẻ khá giả hơn. Ngược lại, nếu cha đẻ tự nguyện hỗ trợ đứa trẻ, đó là chuyện tình cảm và không làm giảm nghĩa vụ của cha nuôi theo bản án, trừ khi Toà án điều chỉnh lại mức cấp dưỡng vì nhu cầu của con đã được bảo đảm một phần.
Chiều ngược lại: con nuôi cấp dưỡng cho cha mẹ nuôi già yếu
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định con đã thành niên không sống chung với cha mẹ có nghĩa vụ cấp dưỡng cho cha mẹ khi cha mẹ không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Con nuôi đứng ở đúng vị trí đó với cha mẹ nuôi. Ví dụ giả định: bà Hạnh nhận nuôi một bé gái từ năm bé ba tuổi, nuôi ăn học đến khi tốt nghiệp. Hai mươi năm sau, bà ngoài bảy mươi, không lương hưu, không nhà riêng, sống nhờ người cháu. Người con nuôi nay đi làm ở thành phố, có thu nhập ổn định nhưng không gửi tiền, không về thăm. Bà có quyền yêu cầu con nuôi cấp dưỡng, và nếu hoà giải không xong thì yêu cầu Toà án giải quyết.
Khi có nhiều con — con đẻ và con nuôi — cùng có nghĩa vụ, các con cùng nhau chia nghĩa vụ cấp dưỡng, thường căn cứ vào khả năng của từng người. Con nuôi không được viện cớ "các anh chị con ruột phải lo trước"; con đẻ cũng không thể đẩy hết cho con nuôi vì "nó được hưởng nhà".
Một điểm tế nhị: con nuôi có nghĩa vụ cấp dưỡng cho cha mẹ nuôi, nhưng không có nghĩa vụ tương tự rõ ràng với cha mẹ đẻ đã cho mình đi làm con nuôi, vì quan hệ cha mẹ – con về quyền và nghĩa vụ đã chuyển sang gia đình nuôi. Đây là điểm có thể có cách hiểu khác nhau; tình huống cụ thể nên hỏi luật sư.
So sánh nhanh hai chiều cấp dưỡng
Bảng dưới đặt hai chiều cấp dưỡng cạnh nhau để thấy điều kiện khác nhau thế nào:
| Tiêu chí | Cha mẹ nuôi cấp dưỡng cho con nuôi | Con nuôi cấp dưỡng cho cha mẹ nuôi |
|---|---|---|
| Khi nào phát sinh | Không sống chung (ly hôn, con ở với người khác) hoặc sống chung mà trốn tránh nuôi dưỡng | Con không sống chung, cha mẹ không có khả năng lao động và không có tài sản tự nuôi mình |
| Đối tượng | Con chưa thành niên; con đã thành niên không có khả năng lao động và tài sản | Cha mẹ nuôi, không phụ thuộc tuổi nhưng phải thoả điều kiện trên |
| Mức | Theo nhu cầu thiết yếu của con và khả năng người cấp dưỡng | Theo nhu cầu thiết yếu của cha mẹ và khả năng của con |
| Ai yêu cầu | Người trực tiếp nuôi con, người giám hộ, cơ quan, tổ chức theo luật định | Cha mẹ nuôi, người thân, cơ quan, tổ chức theo luật định |
| Khi quan hệ nuôi chấm dứt | Chấm dứt cùng quan hệ cha mẹ – con | Chấm dứt cùng quan hệ cha mẹ – con |
Trong cả hai chiều, nếu người có nghĩa vụ có khả năng mà cố tình không thực hiện, họ có thể bị xử lý hành chính, và trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý về tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng theo Bộ luật Hình sự. Mức xử phạt cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Đòi cấp dưỡng khi bên kia chây ỳ
Dù là người mẹ nuôi đang nuôi con sau ly hôn hay người cha nuôi già bị con bỏ mặc, trình tự đòi cấp dưỡng tương tự nhau:
- Nhắn tin, gọi điện hoặc gửi thư yêu cầu bằng lời lẽ rõ ràng, giữ lại bằng chứng. Nhiều người trả chậm vì khó khăn thật, nói chuyện có thể tìm ra cách trả phù hợp.
- Nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc người thân có uy tín. Thoả thuận đạt được nên viết ra, có chữ ký hai bên.
- Nếu đã có bản án, quyết định của Toà án về cấp dưỡng mà bên kia không trả, làm đơn yêu cầu thi hành án dân sự tại cơ quan thi hành án có thẩm quyền. Cơ quan thi hành án có thể khấu trừ thu nhập, tài khoản của người phải thi hành.
- Nếu chưa có bản án, nộp đơn yêu cầu Toà án giải quyết việc cấp dưỡng. Chuẩn bị Giấy chứng nhận nuôi con nuôi, giấy tờ về thu nhập, nhu cầu chi tiêu, tình trạng sức khoẻ.
- Hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trợ giúp pháp lý nhà nước nếu thuộc diện được trợ giúp, như người cao tuổi neo đơn, trẻ em không nơi nương tựa.
Toà án nào thụ lý, án phí bao nhiêu cần hỏi lại nơi tiếp nhận đơn theo quy định hiện hành; hệ thống toà án đã được tổ chức lại năm 2025.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ nuôi ly hôn thì con nuôi ở với ai?
Toà án quyết định như với con đẻ, dựa trên lợi ích mọi mặt của con và hỏi nguyện vọng con từ đủ 7 tuổi. Người không trực tiếp nuôi phải cấp dưỡng và có quyền thăm nom. Việc ly hôn không tự động chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi.
Cha dượng đã nhận con riêng của vợ làm con nuôi, ly hôn rồi có phải cấp dưỡng không?
Có. Sau khi đăng ký nuôi con nuôi, cha dượng là cha nuôi với đầy đủ nghĩa vụ của cha. Ly hôn không làm mất quan hệ này, nên nghĩa vụ cấp dưỡng cho con chưa thành niên vẫn còn khi người cha nuôi không trực tiếp nuôi.
Con nuôi có thể từ chối cấp dưỡng vì cha mẹ nuôi từng đối xử tệ không?
Nghĩa vụ cấp dưỡng không tự mất vì mâu thuẫn. Nếu cha mẹ nuôi từng ngược đãi nghiêm trọng, con nuôi có thể yêu cầu Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi khi đủ căn cứ; khi đó nghĩa vụ giữa hai bên mới chấm dứt.
Mức cấp dưỡng cho con nuôi có thấp hơn con đẻ không?
Không. Luật không phân biệt con nuôi và con đẻ khi xác định mức cấp dưỡng. Mức phụ thuộc nhu cầu thiết yếu của đứa trẻ và khả năng của người cấp dưỡng.
Cha mẹ nuôi có lương hưu thì còn được yêu cầu con nuôi cấp dưỡng không?
Nghĩa vụ cấp dưỡng của con cho cha mẹ phát sinh khi cha mẹ không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Lương hưu đủ sống thì thường không thuộc diện bắt buộc, dù bổn phận chăm sóc, thăm hỏi vẫn còn.
Đang nhận cấp dưỡng mà người cha nuôi mất thì sao?
Nghĩa vụ cấp dưỡng chấm dứt khi người cấp dưỡng chết. Khoản cấp dưỡng còn nợ trước đó có thể được thanh toán từ di sản; đồng thời con nuôi là người thừa kế ở hàng thứ nhất của cha nuôi.