Kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ nuôi là người đại diện theo pháp luật của con nuôi chưa thành niên, giống hệt cha mẹ đẻ với con đẻ. Cha mẹ đẻ không còn quyền đại diện, trừ khi hai bên có thoả thuận khác trong phạm vi luật cho phép. Đi làm hộ chiếu, ký đồng ý cho con phẫu thuật, mở tài khoản tiết kiệm đứng tên con, nhận nhà được ông bà tặng cho con — tất cả do cha mẹ nuôi đứng ra.
Khó khăn thực tế thường không nằm ở luật mà ở giấy tờ: nhân viên quầy hỏi "sao tên cha mẹ trên giấy khai sinh khác?", bệnh viện đòi chứng minh quan hệ, ngân hàng hỏi giấy tờ thứ ba. Bài này giải thích quyền đại diện của cha mẹ nuôi theo Bộ luật Dân sự 2015, những việc phải hỏi ý kiến con, những việc người đại diện không được làm, và bộ giấy tờ nên mang theo.
Đại diện theo pháp luật là gì và vì sao trẻ cần người đại diện
Bộ luật Dân sự 2015 chia người chưa thành niên theo độ tuổi để xác định họ tự làm được những giao dịch nào. Trẻ dưới 6 tuổi không tự xác lập giao dịch, mọi việc do người đại diện theo pháp luật làm thay. Trẻ từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi tự làm được những giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi, như mua đồ ăn sáng hay mua sách vở; các giao dịch khác cần người đại diện đồng ý. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự làm phần lớn giao dịch, trừ giao dịch liên quan tới bất động sản, động sản phải đăng ký và những giao dịch khác mà luật đòi phải có người đại diện đồng ý.
Người đại diện theo pháp luật của trẻ chưa thành niên là cha mẹ; khi không có cha mẹ hoặc cha mẹ không đủ điều kiện, là người giám hộ. Luật Nuôi con nuôi 2010 chuyển quyền đại diện từ cha mẹ đẻ sang cha mẹ nuôi kể từ ngày giao nhận. Vì vậy con nuôi không cần người giám hộ riêng; nếu trước đó trẻ có người giám hộ (ví dụ trẻ mồ côi do chú ruột giám hộ, sau được một gia đình khác nhận nuôi), việc giám hộ chấm dứt khi trẻ được nhận làm con nuôi.
Khi cha mẹ nuôi là vợ chồng cùng nhận, cả hai đều là người đại diện, quyền ngang nhau. Với người độc thân nhận con nuôi, người đó là người đại diện duy nhất.
Những việc cha mẹ nuôi thường phải đứng ra làm thay con
Bảng tóm những việc hay gặp và điểm cần lưu ý riêng khi người đứng ra là cha mẹ nuôi:
| Việc | Cha mẹ nuôi làm gì | Lưu ý riêng |
|---|---|---|
| Nhập học, chuyển trường | Ký hồ sơ, làm việc với nhà trường | Mang giấy khai sinh của con; nếu trang cha mẹ chưa cập nhật, mang thêm Giấy chứng nhận nuôi con nuôi |
| Khám chữa bệnh, phẫu thuật | Ký cam kết, đồng ý điều trị | Cấp cứu thì bệnh viện xử lý theo quy định riêng; việc không gấp nên chuẩn bị sẵn giấy tờ chứng minh quan hệ |
| Làm hộ chiếu, xuất cảnh | Khai, ký tờ khai cho con | Trẻ được nhận nuôi có yếu tố nước ngoài có thủ tục riêng; trong nước thì như con đẻ |
| Mở sổ tiết kiệm, tài khoản cho con | Đứng tên người đại diện | Ngân hàng có thể đòi thêm giấy chứng nhận nuôi con nuôi |
| Nhận tài sản được tặng cho, thừa kế | Đại diện con nhận, quản lý | Định đoạt phải vì lợi ích của con, có ý kiến của con từ đủ 9 tuổi |
| Khởi kiện, tham gia tố tụng | Là người đại diện của đương sự chưa thành niên | Từ đủ 15 tuổi, có những việc con tự tham gia theo luật tố tụng |
Nhiều rắc rối ở quầy giao dịch đến từ giấy khai sinh chưa được cập nhật thông tin cha mẹ nuôi. Cách ghi giấy khai sinh của con nuôi là chủ đề của danh mục hộ tịch và giấy tờ; ở đây chỉ nên nhớ: Giấy chứng nhận nuôi con nuôi là giấy gốc chứng minh quan hệ, giữ bản chính cẩn thận và có sẵn bản sao chứng thực.
Những việc phải hỏi ý kiến con trước
Đổi họ, tên của con. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, việc thay đổi họ, tên của con nuôi từ đủ 9 tuổi trở lên phải được con đồng ý. Đây không chỉ là thủ tục mà là sự tôn trọng: một đứa trẻ 10 tuổi đã quen với tên mình ở trường, ở xóm.
Định đoạt tài sản riêng của con. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 yêu cầu khi cha mẹ định đoạt tài sản riêng của con dưới 15 tuổi phải vì lợi ích của con và tính đến nguyện vọng của con nếu con từ đủ 9 tuổi. Bán cây đàn piano mà bà ngoại tặng riêng cho con để lấy tiền sửa nhà là việc nên dừng lại và hỏi lại chính mình.
Giao dịch của con từ đủ 15 tuổi. Với con từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, quyền đại diện thu hẹp lại: con tự xác lập hầu hết giao dịch, cha mẹ nuôi chỉ cần đồng ý ở những giao dịch về bất động sản, động sản phải đăng ký và các trường hợp luật định. Cha mẹ nuôi không còn ký thay con mọi thứ như khi con còn nhỏ.
Những quyết định lớn về cuộc sống. Chuyển nhà sang tỉnh khác, đi định cư nước ngoài, chọn trường nội trú: luật không đòi chữ ký của con, nhưng tinh thần của Luật Trẻ em là trẻ có quyền bày tỏ ý kiến về những việc liên quan đến mình. Với con nuôi, cảm giác được lắng nghe còn quan trọng hơn.
Những việc người đại diện không được làm
Quyền đại diện là để bảo vệ con, nên Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đặt ra những giới hạn. Với cha mẹ nuôi, có mấy điểm hay vướng:
- Không giao dịch với chính mình nhân danh con. Người đại diện không được xác lập giao dịch với chính mình hoặc với bên thứ ba mà mình cũng là người đại diện, trừ trường hợp luật khác quy định. Ví dụ giả định: con nuôi được thừa kế một mảnh đất từ mẹ đẻ, cha nuôi đứng ra "mua lại" mảnh đất đó từ con với tư cách người đại diện của con — giao dịch này có nguy cơ vô hiệu.
- Không dùng tài sản riêng của con trả nợ của mình. Tài sản riêng của con không phải tài sản của gia đình; đem thế chấp sổ tiết kiệm của con để vay tiền làm ăn là xâm phạm quyền của con.
- Không đồng ý những việc trái lợi ích của con. Cho con nghỉ học để đi làm, đồng ý cho con kết hôn khi chưa đủ tuổi kết hôn, ký thoả thuận để con làm việc nặng nhọc — người đại diện không có quyền đó.
- Không uỷ quyền "trọn gói" làm mất vai trò cha mẹ. Cha mẹ nuôi có thể uỷ quyền cho ông bà, người thân làm thay từng việc cụ thể, nhưng không thể giao hẳn quyền làm cha mẹ cho người khác như một cách "cho lại" con.
Vi phạm các giới hạn này, tuỳ mức độ, có thể dẫn tới giao dịch vô hiệu, phải bồi thường, bị hạn chế quyền của cha mẹ, hoặc trở thành căn cứ để Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi.
Trước ngày giao nhận và khi chưa đăng ký: ai ký cho bé
Khoảng thời gian từ khi bé về nhà đến khi đăng ký và giao nhận xong thường kéo dài vài tuần đến vài tháng. Trong khoảng đó, người đại diện theo pháp luật của bé vẫn là cha mẹ đẻ, hoặc người giám hộ, hoặc người đứng đầu cơ sở trợ giúp xã hội nơi bé được chăm sóc, tuỳ hoàn cảnh. Gia đình đang chăm bé muốn đưa bé đi tiêm chủng, khám bệnh thường không vướng; nhưng nếu cần phẫu thuật không gấp hay làm giấy tờ, nên phối hợp với người đang là đại diện hợp pháp của bé.
Với gia đình "nuôi miệng" nhiều năm mà chưa đăng ký, vấn đề nặng hơn nhiều. Người đang nuôi không phải cha mẹ trên pháp lý, nên không là người đại diện của trẻ. Đến lúc trẻ cần làm căn cước, hộ chiếu, đăng ký thi, hoặc cần nhận một khoản thừa kế, chữ ký của họ không có giá trị. Có gia đình đã phải đi tìm lại cha mẹ đẻ của trẻ sau mười mấy năm chỉ để ký một tờ giấy.
Cách gỡ là đăng ký việc nuôi con nuôi hoặc đăng ký con nuôi thực tế nếu đủ điều kiện theo quy định chuyển tiếp. Danh mục hộ tịch và giấy tờ trên trang bàn kỹ từng trường hợp. Đừng để đến lúc cần chữ ký mới bắt đầu.
Bộ giấy tờ nên chuẩn bị sẵn để đỡ bị hỏi
Kinh nghiệm của nhiều gia đình nuôi con nuôi cho thấy chuẩn bị trước giúp tránh những buổi giải thích dài ở quầy giao dịch:
- Giữ bản chính Giấy chứng nhận nuôi con nuôi ở nơi an toàn, cùng với giấy khai sinh của con. Nếu mất, xin trích lục ở cơ quan đã đăng ký, đừng chờ đến lúc cần gấp.
- Xin sẵn vài bản sao chứng thực hoặc bản sao trích lục để nộp kèm khi làm thủ tục cho con.
- Kiểm tra giấy khai sinh của con đã ghi thông tin cha mẹ nuôi theo đúng quy định hay chưa. Nếu chưa, làm thủ tục cập nhật tại cơ quan hộ tịch.
- Kiểm tra thông tin của con trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã khớp với giấy tờ, nhất là quan hệ với chủ hộ. Nhiều thủ tục điện tử nay đối chiếu thẳng với cơ sở dữ liệu này.
- Khi làm việc với bệnh viện, ngân hàng, cơ quan xuất nhập cảnh, nói rõ ngay từ đầu rằng đây là con nuôi đã đăng ký và đưa giấy chứng nhận. Nói rõ từ đầu thường nhanh hơn để nhân viên tự phát hiện chỗ lệch.
- Nếu con chưa biết mình là con nuôi, sắp xếp để việc giấy tờ không thành cách con phát hiện ra. Danh mục tình thân và tâm lý trên trang có bài về nói với con.
Nếu một cơ quan từ chối nhận chữ ký của cha mẹ nuôi dù giấy tờ đã đủ, hãy đề nghị họ trả lời bằng văn bản lý do, rồi hỏi cơ quan tư pháp nơi đăng ký nuôi con nuôi. Phần lớn trường hợp chỉ là nhân viên chưa quen hồ sơ con nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ nuôi có được ký đồng ý phẫu thuật cho con nuôi không?
Được. Kể từ ngày giao nhận, cha mẹ nuôi là người đại diện theo pháp luật của con nuôi chưa thành niên, nên ký các cam kết, đồng ý điều trị như cha mẹ đẻ. Nên mang theo Giấy chứng nhận nuôi con nuôi để bệnh viện đối chiếu khi giấy khai sinh chưa cập nhật.
Cha mẹ đẻ có còn ký giấy cho con được không sau khi đã cho làm con nuôi?
Không, trừ khi hai bên có thoả thuận khác trong phạm vi luật cho phép. Luật Nuôi con nuôi 2010 chấm dứt quyền đại diện theo pháp luật của cha mẹ đẻ kể từ ngày giao nhận con nuôi.
Con nuôi 16 tuổi muốn tự mua xe máy đứng tên mình có cần cha mẹ nuôi đồng ý không?
Xe máy là động sản phải đăng ký, nên theo Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi cần người đại diện theo pháp luật đồng ý khi xác lập giao dịch này. Người đại diện ở đây là cha mẹ nuôi.
Người độc thân nhận con nuôi rồi qua đời thì ai đại diện cho đứa trẻ?
Khi không còn cha mẹ nuôi, trẻ chưa thành niên cần người giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015. Nếu cha mẹ nuôi đã chọn trước người giám hộ thì xét theo quy định về giám hộ; nếu không, việc cử người giám hộ theo thứ tự luật định.
Ông bà nội bên nhà nuôi có được ký thay cha mẹ nuôi khi cha mẹ đi làm xa không?
Ông bà không tự nhiên là người đại diện của cháu nuôi. Cha mẹ nuôi có thể uỷ quyền bằng văn bản cho ông bà làm thay từng việc cụ thể, trong phạm vi việc đó được phép uỷ quyền.
Ngân hàng không cho cha nuôi mở sổ tiết kiệm đứng tên con thì làm gì?
Đề nghị ngân hàng nêu rõ giấy tờ còn thiếu, thường là Giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc giấy khai sinh đã cập nhật. Nếu đã đủ mà vẫn bị từ chối, yêu cầu trả lời bằng văn bản và hỏi bộ phận pháp chế của ngân hàng.