Người lao động đang tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, khi nhận nuôi con nuôi dưới 6 tháng tuổi, được nghỉ việc hưởng chế độ cho đến khi con đủ 6 tháng tuổi, nếu đã đóng bảo hiểm xã hội đủ thời gian luật đòi hỏi trong 12 tháng trước khi nhận nuôi. Đây là một nhánh của chế độ thai sản, có từ Luật Bảo hiểm xã hội 2014 và được giữ trong Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (hiệu lực từ 1/7/2025). Nếu cả cha nuôi và mẹ nuôi cùng đủ điều kiện, chỉ một người được nghỉ.
Giấy tờ then chốt là giấy chứng nhận nuôi con nuôi, vì nó xác định ngày nhận nuôi và tuổi của con tại ngày đó. Bài giải thích điều kiện, cách tính thời gian nghỉ, hồ sơ nộp qua công ty hoặc trực tiếp, và những chỗ nhiều gia đình bị từ chối chỉ vì hiểu sai một chi tiết.
Ai được hưởng và điều kiện là gì
Chế độ dành cho người lao động tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2014, điều kiện là đã đóng bảo hiểm xã hội từ đủ 6 tháng trở lên trong 12 tháng trước khi nhận nuôi con nuôi. Luật 2024 kế thừa nguyên tắc này; khi nộp hồ sơ, bạn đối chiếu điều khoản cụ thể của luật mới và văn bản hướng dẫn, vì một số chi tiết như cách tính mức trợ cấp đã đổi căn cứ.
Con phải dưới 6 tháng tuổi tại thời điểm nhận nuôi, và việc nhận nuôi phải là việc nuôi con nuôi đã được đăng ký theo Luật Nuôi con nuôi 2010. Một đứa trẻ được "xin về" từ bệnh viện, nuôi trong nhà mà chưa đăng ký thì không làm phát sinh chế độ này. Vì cha mẹ đẻ chỉ được đồng ý cho con làm con nuôi khi con đã sinh ra đủ 15 ngày, rồi còn thời gian lấy ý kiến và giải quyết hồ sơ, trên thực tế con thường đã được một đến vài tháng tuổi lúc giao nhận. Khoảng thời gian còn lại đến mốc 6 tháng là thời gian bạn được nghỉ.
Trường hợp cả cha nuôi và mẹ nuôi đều đang đóng bảo hiểm và đều đủ điều kiện, luật chỉ cho một người hưởng chế độ nghỉ việc. Gia đình nên thống nhất trước ai nghỉ, dựa trên công việc, thu nhập và người sẽ trực tiếp chăm con nhiều hơn trong những tháng đầu.
Những gì được hưởng
Bảng dưới gom các quyền lợi chính. Mức tiền cụ thể tính theo quy định hiện hành tại thời điểm hưởng, không ghi số ở đây vì căn cứ tính đã thay đổi qua các lần sửa luật.
| Quyền lợi | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nghỉ việc hưởng chế độ | Từ ngày nhận nuôi đến khi con đủ 6 tháng tuổi | Chỉ một trong hai cha mẹ nuôi nếu cả hai cùng đủ điều kiện |
| Tiền hưởng hằng tháng trong thời gian nghỉ | Tính theo bình quân tiền lương tháng đã đóng bảo hiểm xã hội | Thời gian nghỉ được tính là thời gian đóng bảo hiểm xã hội theo quy định |
| Trợ cấp một lần cho mỗi con | Mức theo luật hiện hành | Điều kiện riêng, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nếu chỉ một bên tham gia |
| Giữ việc làm | Bộ luật Lao động 2019 không cho người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng với người lao động đang nghỉ thai sản | Đi làm lại thì được bố trí việc làm theo quy định, thường là vị trí cũ |
Lưu ý: chế độ này khác với chế độ khi người mẹ sinh con. Nếu bạn vừa sinh con vừa nhận thêm một con nuôi dưới 6 tháng tuổi, quyền lợi của từng việc được xét riêng theo quy định.
Hồ sơ và cách nộp
Cách làm thường gặp với người đang đi làm:
- Ngay khi có giấy chứng nhận nuôi con nuôi, báo bằng văn bản cho bộ phận nhân sự về việc nhận nuôi và thời gian dự kiến nghỉ.
- Nộp cho người sử dụng lao động bản sao giấy chứng nhận nuôi con nuôi (hoặc bản sao trích lục). Nếu cả hai vợ chồng cùng tham gia bảo hiểm, nộp thêm giấy tờ thể hiện người kia không nghỉ hưởng chế độ theo hướng dẫn của cơ quan bảo hiểm xã hội.
- Người sử dụng lao động lập hồ sơ đề nghị và gửi cơ quan bảo hiểm xã hội trong thời hạn quy định.
- Cơ quan bảo hiểm xã hội giải quyết và chi trả qua đơn vị hoặc qua tài khoản cá nhân theo lựa chọn.
- Khi đi làm lại, theo dõi việc cập nhật quá trình đóng bảo hiểm trên ứng dụng hoặc cổng thông tin của bảo hiểm xã hội.
Nếu bạn đã nghỉ việc trước khi nhận nuôi con nhưng vẫn đủ điều kiện về thời gian đóng, quy định từng cho phép hưởng một số quyền lợi khi nộp hồ sơ trực tiếp tại cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú. Hỏi trực tiếp cơ quan này để biết quy định hiện hành áp dụng cho trường hợp của bạn.
Những chỗ hay bị từ chối
Tính tuổi con sai mốc. Tuổi của con được xét tại ngày nhận nuôi theo giấy chứng nhận, không phải ngày con về nhà. Gia đình đón con về từ tháng thứ hai nhưng đến tháng thứ bảy mới đăng ký xong thì không còn thuộc diện "dưới 6 tháng tuổi".
Đóng chưa đủ thời gian. Người mới đổi việc, có khoảng trống không đóng bảo hiểm, có thể chưa đủ điều kiện trong 12 tháng trước khi nhận nuôi. Kiểm tra quá trình đóng trên ứng dụng bảo hiểm xã hội trước khi nộp.
Cả hai vợ chồng cùng nộp. Luật chỉ cho một người nghỉ hưởng chế độ trong trường hợp này. Hồ sơ trùng sẽ bị từ chối một bên hoặc phải hoàn trả.
Nhầm với nghỉ chăm con ốm, nghỉ không lương. Nghỉ để làm thủ tục nhận con nuôi trước ngày giao nhận không thuộc chế độ này; bạn thoả thuận với người sử dụng lao động về nghỉ phép năm hoặc nghỉ không hưởng lương.
Không có giấy chứng nhận. Biên bản, giấy viết tay giữa hai gia đình không thay được giấy chứng nhận nuôi con nuôi. Đây là giấy duy nhất cơ quan bảo hiểm dựa vào để xác định ngày nhận nuôi.
Ví dụ giả định: tính mốc thời gian
Một ví dụ giúp thấy rõ vì sao từng tuần đều có ý nghĩa với chế độ này:
- Bé sinh ngày 10/1. Mẹ đẻ đồng ý cho con làm con nuôi sau khi bé đủ 15 ngày tuổi, tức từ cuối tháng 1.
- Vợ chồng người nhận nộp hồ sơ tại UBND cấp xã đầu tháng 2. Sau thời gian lấy ý kiến và xem xét hồ sơ theo quy định, lễ giao nhận được tổ chức giữa tháng 3, khi bé hơn 2 tháng tuổi.
- Người vợ đang làm ở một công ty, đã đóng bảo hiểm xã hội liên tục hơn một năm, nên đủ điều kiện. Người chồng cũng đủ điều kiện, nhưng hai người thống nhất để vợ nghỉ.
- Người vợ nghỉ hưởng chế độ từ ngày giao nhận đến ngày bé đủ 6 tháng tuổi, tức khoảng gần bốn tháng, rồi thoả thuận thêm nghỉ phép năm với công ty.
- Nếu hồ sơ bị kéo dài vì thiếu giấy tờ và lễ giao nhận lùi sang tháng 7, bé đã quá 6 tháng tuổi; gia đình không còn thuộc diện hưởng chế độ.
Bài học thực tế: chuẩn bị đầy đủ hồ sơ của người nhận từ trước, kể cả phiếu lý lịch tư pháp và giấy khám sức khoẻ, để khi đến thời điểm cha mẹ đẻ được đồng ý, hồ sơ có thể đi nhanh nhất có thể.
Con riêng, cháu ruột và các trường hợp đặc biệt
Chế độ được thiết kế cho người nhận nuôi trẻ sơ sinh, nhưng không giới hạn ở trẻ không có quan hệ huyết thống. Ví dụ giả định: một người chị ruột nhận nuôi đứa cháu 3 tháng tuổi khi em gái mình không đủ điều kiện nuôi con. Nếu việc nuôi con nuôi được đăng ký hợp lệ (cô, dì ruột được nhận cháu theo Luật Nuôi con nuôi 2010) và người chị đủ điều kiện đóng bảo hiểm, chị vẫn được hưởng như mọi người nhận nuôi khác.
Trường hợp cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng dưới 6 tháng tuổi hiếm gặp hơn, nhưng về nguyên tắc vẫn là nhận nuôi con nuôi. Khi người mẹ đẻ đang nghỉ hưởng chế độ sinh con và người chồng mới nhận đứa trẻ đó làm con nuôi, hai chế độ có thể chồng lên cùng một đứa trẻ trong cùng khoảng thời gian; gặp tình huống như vậy, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi nộp để biết ai được hưởng gì.
Mang thai hộ là chế độ khác, có điều kiện và quyền lợi riêng theo pháp luật hôn nhân và gia đình và bảo hiểm xã hội, không nằm trong phạm vi bài này. Mọi hình thức "cho, nhận con" có tiền đi kèm đều không phải nhận nuôi con nuôi hợp pháp và không được hưởng chế độ.
Sắp xếp công việc và gia đình trong những tháng đầu
Những tháng đầu với một đứa trẻ được nhận nuôi khác với sau sinh ở chỗ cha mẹ không phải hồi phục sức khoẻ, nhưng lại phải làm quen với một đứa trẻ có nhịp sinh hoạt, thói quen bú, ngủ đã hình thành ở nơi khác. Thời gian nghỉ hưởng chế độ, dù ngắn, là để gắn kết. Nếu thời gian còn lại đến mốc 6 tháng chỉ vài tuần, bạn có thể thoả thuận thêm nghỉ phép năm hoặc làm việc linh hoạt với người sử dụng lao động.
Giữ lại toàn bộ giấy tờ liên quan: giấy chứng nhận nuôi con nuôi, văn bản của công ty, quyết định hưởng chế độ. Sau này nếu có tranh chấp về quá trình đóng bảo hiểm hoặc về việc giữ việc làm, đó là bằng chứng của bạn. Nếu bị từ chối mà không rõ lý do, bạn có quyền yêu cầu trả lời bằng văn bản và khiếu nại theo quy định; trường hợp có tranh chấp với người sử dụng lao động, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Nhận nuôi con 7 tháng tuổi có được nghỉ hưởng chế độ không?
Không thuộc chế độ này, vì luật chỉ áp dụng khi nhận nuôi con dưới 6 tháng tuổi. Bạn có thể thoả thuận nghỉ phép năm, nghỉ không hưởng lương hoặc làm việc linh hoạt với người sử dụng lao động.
Cha nuôi có được nghỉ hưởng chế độ khi nhận con nuôi không?
Có, nếu cha nuôi là người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc và đủ điều kiện về thời gian đóng. Nếu cả cha nuôi và mẹ nuôi cùng đủ điều kiện thì chỉ một trong hai người được nghỉ hưởng chế độ.
Ngày nhận nuôi tính theo ngày nào?
Thực tế cơ quan bảo hiểm dựa vào giấy chứng nhận nuôi con nuôi để xác định thời điểm nhận nuôi. Ngày đón con về nhà trước khi đăng ký không được tính, vì quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi phát sinh từ ngày giao nhận theo đăng ký.
Đang nghỉ hưởng chế độ thì có phải đóng bảo hiểm xã hội không?
Theo quy định, thời gian nghỉ hưởng chế độ khi nhận nuôi con nuôi được tính là thời gian đóng bảo hiểm xã hội, và người lao động cùng người sử dụng lao động không phải đóng cho thời gian này. Chi tiết theo luật hiện hành.
Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện có được chế độ khi nhận con nuôi không?
Chế độ nghỉ khi nhận nuôi con dưới 6 tháng tuổi gắn với bảo hiểm xã hội bắt buộc. Luật 2024 có bổ sung một số quyền lợi thai sản cho người tham gia tự nguyện; bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội xem trường hợp nhận con nuôi có được áp dụng không.