Chuẩn bị tâm lý trước khi nhận con nuôi là trả lời thật lòng vài câu hỏi: vì sao gia đình muốn nhận, cả nhà đã thật sự đồng lòng chưa, sẵn sàng với một đứa trẻ như thế nào, có chấp nhận nói thật với con về nguồn gốc và tôn trọng gia đình gốc của con không, và khi khó khăn thì ai hỗ trợ. Hồ sơ có thể chuẩn bị trong vài tuần; sự sẵn sàng trong lòng thì cần lâu hơn, và là thứ quyết định đứa trẻ có một mái nhà bền vững hay không.
Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, việc nuôi con nuôi nhằm xác lập quan hệ cha mẹ và con lâu dài, bền vững, vì lợi ích tốt nhất của người được nhận làm con nuôi. Quan hệ ấy không thể huỷ theo ý muốn; chỉ Toà án được quyết định chấm dứt khi có căn cứ luật định. Bài này giúp gia đình tự soi lại trước khi bước vào cam kết đó. Điều kiện pháp lý của người nhận và thủ tục nộp hồ sơ có ở các danh mục khác của trang.
Câu hỏi thứ nhất: vì sao gia đình muốn nhận con nuôi
Động cơ phổ biến nhất là mong muốn được làm cha mẹ: vợ chồng hiếm muộn, người độc thân muốn có con, gia đình muốn thêm thành viên. Cũng có những động cơ gắn với hoàn cảnh: nhận cháu khi anh chị gặp nạn, nhận con riêng của người bạn đời để con có đủ quyền lợi. Những động cơ này đều chính đáng.
Nhưng có những động cơ nên xem lại kỹ trước khi đi tiếp. Nhận con để cứu vãn một cuộc hôn nhân đang rạn nứt thường đặt lên đứa trẻ một nhiệm vụ không thể hoàn thành. Nhận con để "thay thế" một đứa con đã mất, khi nỗi đau chưa nguôi, dễ khiến cha mẹ so sánh đứa trẻ mới với người đã khuất. Nhận con chủ yếu để có người phụng dưỡng tuổi già, hay để có người nối dõi theo ý họ hàng, có thể biến tình thương thành một khoản đầu tư chờ ngày đáo hạn.
Đặc biệt, Luật Nuôi con nuôi 2010 cấm lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi, hưởng chế độ chính sách, bóc lột sức lao động hay mua bán trẻ em. Không ai trong số những người đang đọc bài này có ý như vậy, nhưng đôi khi trong một gia đình, có một người lớn mang suy nghĩ "nuôi để sau này đỡ đần việc nhà, việc đồng áng". Đó là điều cần được nói ra và gạt bỏ trước khi đón con.
Câu hỏi thứ hai: cả nhà đã thật sự đồng lòng chưa
Trong nhiều gia đình, ý muốn nhận con nuôi đến từ một người trước, người kia đồng ý cho vui lòng. Sự đồng ý miễn cưỡng ấy có thể giữ được trong những ngày vui đầu tiên, nhưng sẽ bộc lộ khi đứa trẻ khóc đêm, khi trẻ lớn có hành vi khó, khi tiền bạc eo hẹp. Vợ chồng nên dành nhiều buổi nói chuyện thật, kể cả những nỗi sợ khó nói như "nếu mình không thương được đứa bé như con đẻ thì sao".
Với cặp vợ chồng hiếm muộn, câu hỏi này còn có một lớp nữa: đã đi qua nỗi buồn vì không có con đẻ chưa. Không ai buộc phải hết buồn mới được nhận con nuôi, nhưng nếu vẫn đang giữa hành trình điều trị, đang hy vọng từng tháng, thì đứa trẻ về nhà có thể bị coi như phương án dự phòng. Nhiều chuyên gia khuyên cho mình một khoảng nghỉ giữa việc dừng điều trị và việc nhận con nuôi.
Những người khác trong nhà cũng cần được hỏi: con đẻ đã có, ông bà sống chung, người thân thường xuyên qua lại. Họ không quyết định thay vợ chồng, nhưng thái độ của họ ảnh hưởng trực tiếp tới đứa trẻ hằng ngày.
Tự đánh giá mức sẵn sàng theo từng hoàn cảnh của trẻ
Không phải gia đình nào cũng phù hợp với mọi đứa trẻ, và nói thật điều đó không có gì sai. Bảng dưới gợi ý những điều cần nghĩ kỹ với từng hoàn cảnh hay gặp. Đây là gợi ý để gia đình tự soi, không phải thang điểm hay điều kiện pháp lý.
| Hoàn cảnh của trẻ | Gia đình cần sẵn sàng điều gì | Câu hỏi nên tự trả lời |
|---|---|---|
| Trẻ sơ sinh | Thức đêm, chăm sóc toàn thời gian những tháng đầu | Ai nghỉ làm hoặc giảm việc để chăm bé? |
| Trẻ lớn tuổi | Đón nhận thói quen, ký ức, có khi cả tổn thương cũ | Có kiên nhẫn đủ một, hai năm để trẻ tin không? |
| Trẻ khuyết tật, bệnh mạn tính | Thời gian, chi phí điều trị, phục hồi chức năng lâu dài | Gần cơ sở y tế phù hợp không? Có người chia việc không? |
| Anh chị em ruột nhận cùng lúc | Nhiều đứa trẻ cùng lúc, mỗi đứa một nhu cầu | Chỗ ở, thu nhập, sức của cha mẹ có đủ? |
| Trẻ có cha mẹ đẻ còn liên lạc | Tôn trọng mối quan hệ của trẻ với gia đình gốc | Có thoải mái khi trẻ gọi người khác là mẹ không? |
| Trẻ khác dân tộc, ngoại hình | Đối diện câu hỏi của người ngoài, giữ văn hoá gốc | Có sẵn lòng tìm hiểu văn hoá của con không? |
Trả lời "chưa" cho một ô nào đó không có nghĩa là gia đình không nên nhận con nuôi, mà là biết rõ mình phù hợp với hoàn cảnh nào. Cán bộ khi xác minh hồ sơ và cơ sở trợ giúp xã hội cũng sẽ cân nhắc sự phù hợp này vì lợi ích của trẻ.
Câu hỏi thứ ba: gia đình có sẵn lòng nói thật và tôn trọng gốc gác của con
Nói thật với con về việc nhận nuôi. Nếu ngay từ đầu gia đình đã định giấu con suốt đời, nên xem lại. Các bài đầu của danh mục này giải thích vì sao bí mật ấy hiếm khi giữ được và cái giá khi nó vỡ.
Tôn trọng cha mẹ đẻ. Dù hoàn cảnh nào, người sinh ra đứa trẻ là một phần câu chuyện của con. Cha mẹ nuôi không cần yêu quý họ, nhưng cần nói về họ một cách tôn trọng trước mặt con.
Chấp nhận con có thể muốn tìm gốc. Khi con lớn, mong muốn biết nguồn gốc là bình thường, và với con nuôi đã thành niên, đó là quyền được luật ghi nhận. Gia đình nào coi đó là sự phản bội sẽ đau rất nhiều.
Không đòi hỏi sự biết ơn. Đứa trẻ không chọn được việc mình bị chia xa gia đình gốc. Con nên được yêu như mọi đứa con, không phải trả nợ bằng sự ngoan ngoãn.
Câu hỏi thứ tư: khi khó khăn, ai là chỗ dựa
Những tháng đầu và những giai đoạn chuyển mình của con như vào lớp một, tuổi dậy thì thường là lúc cha mẹ nuôi mệt nhất. Trước khi nhận con, nên vẽ ra mạng lưới hỗ trợ của mình:
- Người thân có thể trông giúp một buổi trong tuần, khi cha mẹ cần nghỉ hoặc ốm.
- Những gia đình con nuôi khác để chia sẻ kinh nghiệm, nhất là gia đình có con cùng hoàn cảnh.
- Bác sĩ nhi, chuyên gia tâm lý trẻ em trong vùng, biết trước để khi cần không phải tìm vội.
- Cán bộ tư pháp – hộ tịch ở xã để hỏi về giấy tờ, theo dõi sau giao nhận.
- Khoản dự phòng tài chính cho những chi phí ngoài dự kiến: khám chữa bệnh, học thêm, hỗ trợ tâm lý.
- Sự linh hoạt trong công việc: ít nhất một người có thể xin nghỉ, giảm giờ trong giai đoạn đầu.
Câu hỏi thứ năm: gia đình đã hiểu những cam kết pháp lý chưa
Nhận con nuôi không chỉ là quyết định tình cảm mà là một cam kết pháp lý lâu dài. Kể từ ngày giao nhận, theo Luật Nuôi con nuôi 2010, cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con: nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, đại diện cho con chưa thành niên, bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra theo quy định dân sự. Con nuôi đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ nuôi, ngang với con đẻ; cha mẹ nuôi không được phân biệt đối xử giữa các con.
Một số điểm gia đình nên biết trước: trẻ từ đủ 9 tuổi phải đồng ý làm con nuôi; cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ phải đồng ý bằng văn bản và trong một thời hạn ngắn theo quy định vẫn có quyền thay đổi ý kiến, nên gia đình cần chuẩn bị tinh thần rằng việc nhận nuôi có thể không thành ở phút chót; sau giao nhận có cơ chế theo dõi tình hình của trẻ. Việc chấm dứt nuôi con nuôi chỉ do Toà án quyết định theo căn cứ luật định, không theo ý muốn của một bên.
Biết rõ những điều này từ trước giúp gia đình không bị bất ngờ, và giúp những người còn băn khoăn tự trả lời được câu "mình đã sẵn sàng cho một quan hệ không có đường lui chưa". Chi tiết từng điều kiện và thủ tục có ở các danh mục điều kiện, thủ tục, quyền và nghĩa vụ của trang.
Những điều nên làm trong thời gian chờ
Từ lúc quyết định tới khi đón con có thể là vài tháng hoặc lâu hơn. Thời gian chờ là cơ hội để chuẩn bị. Đọc sách, tìm hiểu về tâm lý trẻ được nhận nuôi, về những phản ứng thường gặp khi trẻ về nhà mới. Nói chuyện với những gia đình đã nhận con nuôi, nghe cả những phần khó khăn chứ không chỉ những câu chuyện đẹp. Tham gia các lớp chăm sóc trẻ, sơ cứu nhi khoa nếu gia đình chưa từng nuôi con nhỏ.
Về giấy tờ, xin những loại cần thời gian như phiếu lý lịch tư pháp, giấy khám sức khoẻ, văn bản xác nhận hoàn cảnh gia đình, và để ý thời hạn sử dụng của từng loại. Danh mục thủ tục nhận con nuôi trong nước của trang có hướng dẫn chi tiết về hồ sơ và nơi nộp. Chuẩn bị chỗ ở cho con một cách vừa phải: một góc riêng sạch sẽ, an toàn, chưa cần trang trí quá nhiều, vì trẻ lớn có thể muốn tự chọn đồ cho không gian của mình.
Cuối cùng, cho phép mình có cảm xúc lẫn lộn. Háo hức, lo lắng, có lúc chùn bước đều bình thường. Nếu nỗi lo lớn tới mức gia đình nghi ngờ quyết định của mình, việc gặp một chuyên gia tâm lý gia đình trước khi tiến hành tiếp là một cách chuẩn bị có trách nhiệm, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên nhận con nuôi sau khi dừng điều trị hiếm muộn?
Không có thời hạn chuẩn. Nhiều chuyên gia gợi ý cho mình một khoảng để đi qua nỗi buồn và để cả hai vợ chồng thật sự chuyển hướng. Dấu hiệu sẵn sàng là khi nghĩ về đứa trẻ sẽ nhận, gia đình thấy mong chờ chính đứa trẻ ấy chứ không còn so với đứa con đẻ đã không có.
Người độc thân có cần chuẩn bị gì khác không?
Người độc thân cần đặc biệt chú ý tới mạng lưới hỗ trợ, vì không có người bạn đời để chia việc. Nên tính trước ai sẽ chăm con khi mình ốm, đi công tác, và ai có thể trở thành người giám hộ nếu có chuyện không may. Điều kiện pháp lý dành cho người độc thân có ở danh mục điều kiện của trang.
Có nên chọn giới tính hay tuổi của trẻ không?
Gia đình có thể nêu nguyện vọng, nhưng nguyện vọng càng hẹp thì thời gian chờ thường càng lâu. Quan trọng hơn là gia đình phù hợp với hoàn cảnh nào. Nhiều gia đình thấy mình gắn bó với một đứa trẻ khác hẳn hình dung ban đầu.
Nếu nhận rồi mà thấy không hợp thì có trả lại được không?
Không có khái niệm trả lại con nuôi. Quan hệ cha mẹ – con nuôi đã đăng ký chỉ chấm dứt khi Toà án quyết định theo căn cứ luật định, và hầu như luôn gây tổn thương sâu cho trẻ. Vì vậy cần chuẩn bị kỹ trước, và khi gặp khó khăn sau giao nhận thì tìm hỗ trợ thay vì tính chuyện chấm dứt.
Có nên cho con đẻ tham gia quyết định nhận con nuôi không?
Con đẻ đã đủ lớn nên được hỏi ý kiến và chuẩn bị tâm lý. Con không có quyền phủ quyết, nhưng thái độ của con ảnh hưởng nhiều tới việc đứa trẻ mới hoà nhập. Nếu con phản đối mạnh, nên dành thêm thời gian trò chuyện trước khi tiến hành.
Có khoá học nào bắt buộc trước khi nhận con nuôi trong nước không?
Pháp luật hiện hành không bắt buộc cha mẹ nuôi trong nước phải học một khoá cụ thể trước khi đăng ký. Tuy vậy, tham gia các lớp về chăm sóc trẻ, tâm lý trẻ được nhận nuôi hoặc nhóm chia sẻ của gia đình con nuôi rất hữu ích. Cơ quan, cơ sở nơi nhận trẻ có thể có buổi trao đổi riêng.