Khi một người con nuôi qua đời mà không để di chúc, hàng thừa kế thứ nhất của người đó có thể gồm tới sáu nhóm người: vợ hoặc chồng, các con, cha nuôi, mẹ nuôi, cha đẻ và mẹ đẻ. Tất cả chia đều theo đầu người. Đây là hệ quả trực tiếp của việc Bộ luật Dân sự 2015 cho con nuôi giữ quan hệ thừa kế với cả hai gia đình.
Trong đời thường, chuyện này hay gây sốc cho cha mẹ nuôi: người đã nuôi con khôn lớn phải chia di sản của con với cha mẹ đẻ, có khi là người đã không gặp con mấy chục năm. Bài này giải thích căn cứ, cách tính, khi nào một người bị loại khỏi danh sách và con nuôi đã thành niên có thể làm gì để di sản của mình đi đúng nơi mình muốn.
Ai đứng trong hàng thừa kế thứ nhất của con nuôi
Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 xếp vào hàng thứ nhất của người chết: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi. Khi người chết chính là một con nuôi, danh sách đó được áp nguyên: cha mẹ nuôi có mặt vì quan hệ nuôi con nuôi, cha mẹ đẻ có mặt vì quan hệ huyết thống, Điều 653 khẳng định con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế của nhau mà không làm mất quan hệ thừa kế theo hàng thông thường.
Luật Nuôi con nuôi 2010 chấm dứt quyền và nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, đại diện, quản lý tài sản của cha mẹ đẻ với con kể từ ngày giao nhận con nuôi, nhưng không nhắc đến thừa kế. Vì vậy, cách hiểu phổ biến là cha mẹ đẻ vẫn ở hàng thừa kế thứ nhất của người con đã cho làm con nuôi.
Hàng thừa kế thứ hai, thứ ba chỉ được tính khi không còn ai ở hàng thứ nhất, do tất cả đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản. Một con nuôi chết trẻ, chưa vợ chồng con cái, mà cả bốn người cha mẹ đều còn sống, thì di sản chia làm bốn phần bằng nhau.
Các tình huống thường gặp và cách chia
Bảng dưới là các tổ hợp người thừa kế hay gặp khi con nuôi mất không để di chúc. Mọi ví dụ đều giả định di sản đã được tách khỏi phần tài sản chung của vợ hoặc chồng còn sống.
| Tình huống | Người ở hàng thứ nhất | Mỗi người được |
|---|---|---|
| Con nuôi chưa thành niên, cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ còn sống | Cha nuôi, mẹ nuôi, cha đẻ, mẹ đẻ | Một phần tư |
| Con nuôi do người độc thân nhận, chỉ biết mẹ đẻ | Mẹ nuôi hoặc cha nuôi, mẹ đẻ | Một nửa |
| Con nuôi đã có vợ và hai con, cha mẹ nuôi còn sống, cha mẹ đẻ đã mất | Vợ, hai con, cha nuôi, mẹ nuôi | Một phần năm |
| Con nuôi là trẻ bị bỏ rơi, không xác định được cha mẹ đẻ | Cha mẹ nuôi và vợ, chồng, con nếu có | Chia đều số người đó |
| Cha mẹ đẻ bị Toà án xác định không được quyền hưởng | Những người còn lại | Chia đều số người còn lại |
Con số trong bảng chỉ đúng khi chia theo pháp luật. Nếu con nuôi để lại di chúc hợp pháp, di chúc được thực hiện trước, chỉ trừ phần bắt buộc cho những người được hưởng không phụ thuộc vào nội dung di chúc, trong đó có cha mẹ của người lập di chúc.
Ví dụ giả định: con nuôi mất vì tai nạn khi chưa lập gia đình
Ví dụ giả định. Anh Tuấn được vợ chồng ông Bình nhận làm con nuôi từ năm 3 tuổi tại Quảng Ngãi; cha mẹ đẻ của anh vẫn sống ở một xã khác trong tỉnh và hai gia đình ít liên lạc. Năm 27 tuổi anh mất vì tai nạn, chưa vợ con, để lại một sổ tiết kiệm và một xe máy, tổng cộng 400 triệu đồng.
Không có di chúc, di sản chia cho bốn người ở hàng thứ nhất: ông Bình, vợ ông Bình, cha đẻ và mẹ đẻ của anh Tuấn, mỗi người 100 triệu đồng. Vợ chồng ông Bình thường bất ngờ và phản ứng vì họ là người nuôi dạy, lo tang lễ. Về luật, chi phí mai táng hợp lý được thanh toán từ di sản trước khi chia, nên phần tiền ông bà đã ứng ra được hoàn lại trước, rồi mới tới việc chia bốn.
Cũng cần tách bạch: khoản bồi thường khi tính mạng bị xâm phạm do người gây tai nạn trả không hoàn toàn là di sản. Khoản bù đắp tổn thất về tinh thần được trả cho những người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất của nạn nhân theo quy định về bồi thường thiệt hại, còn chi phí mai táng thì trả cho người đã lo mai táng. Cách xác định từng khoản nên đối chiếu Bộ luật Dân sự hoặc hỏi người làm nghề khi số tiền lớn.
Khi nào cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi bị loại khỏi phần thừa kế
Cho con làm con nuôi đúng thủ tục không phải là lỗi. Nhiều cha mẹ nuôi nghĩ rằng cha mẹ đẻ "đã bỏ con" nên mất quyền. Việc đồng ý cho con làm con nuôi theo đúng Luật Nuôi con nuôi 2010 là một quyết định hợp pháp, tự nó không làm cha mẹ đẻ mất quyền thừa kế.
Người không được quyền hưởng di sản. Bộ luật Dân sự loại ra người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; cùng một số hành vi liên quan đến di chúc. Áp dụng cho cả cha mẹ đẻ lẫn cha mẹ nuôi.
Hành vi bỏ rơi trẻ khác với cho làm con nuôi. Một người cha, người mẹ bỏ rơi con ngoài mọi thủ tục, sau đó xuất hiện để đòi phần di sản, có thể bị các người thừa kế khác đề nghị Toà án xem xét. Kết luận có loại hay không phụ thuộc chứng cứ cụ thể, không có câu trả lời chung.
Người để lại di sản có thể tha thứ. Nếu con nuôi lúc còn sống biết hành vi đó mà vẫn cho người kia hưởng di sản theo di chúc, người đó vẫn được hưởng theo di chúc. Đây là quy định chung của Bộ luật Dân sự về người không được quyền hưởng di sản.
Con nuôi đã thành niên muốn quyết định di sản của mình: nên làm gì
Một người con nuôi trưởng thành, có tài sản riêng, nếu không muốn di sản của mình bị chia theo mặc định giữa bốn người cha mẹ, thì có trong tay công cụ duy nhất là di chúc. Vài lưu ý:
- Di chúc có thể để lại phần lớn cho cha mẹ nuôi, cho vợ con, cho anh chị em, hoặc cho một tổ chức; không cần giải thích lý do.
- Cha, mẹ của người lập di chúc, kể cả cha mẹ đẻ, vẫn có thể được hưởng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di chúc không cho họ hoặc cho ít hơn, trừ khi họ từ chối hoặc không có quyền hưởng.
- Ghi rõ họ tên, năm sinh, số định danh của người nhận, không ghi chung chung "bố mẹ" khi có tới hai cặp cha mẹ.
- Nên lập tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc chứng thực tại UBND cấp xã để giảm rủi ro bị phản đối.
- Cập nhật di chúc khi lập gia đình, có con, hoặc khi quan hệ với một bên cha mẹ thay đổi.
Người con nuôi còn chưa thành niên thì phải đủ 15 tuổi và có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ mới lập được di chúc; trường hợp này hiếm nhưng cần biết khi trẻ có tài sản riêng lớn.
Hai gia đình cùng khai nhận di sản: trình tự và giấy tờ
Khi người thừa kế gồm cả cha mẹ nuôi lẫn cha mẹ đẻ, hồ sơ khai nhận tại tổ chức hành nghề công chứng phức tạp hơn bình thường vì phải chứng minh hai loại quan hệ. Trình tự thường đi như sau:
- Cha mẹ nuôi, vợ hoặc chồng của người mất tập hợp giấy chứng tử, giấy tờ về tài sản và giấy tờ tuỳ thân của người mất.
- Chứng minh quan hệ nuôi con nuôi bằng Giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc trích lục tại nơi đã đăng ký.
- Chứng minh quan hệ với cha mẹ đẻ bằng hồ sơ nuôi con nuôi có ghi thông tin cha mẹ đẻ, hoặc trích lục khai sinh gốc của người mất.
- Liên hệ cha mẹ đẻ để họ cùng ký văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia, hoặc lập văn bản từ chối nếu họ muốn từ chối.
- Công chứng viên kiểm tra, niêm yết việc thụ lý tại UBND cấp xã nơi có bất động sản hoặc nơi người mất thường trú theo quy định của Luật Công chứng.
- Hết thời hạn niêm yết mà không có khiếu nại, các bên ký văn bản và làm thủ tục sang tên từng tài sản.
Nếu cha mẹ đẻ không hợp tác hoặc không liên lạc được, hồ sơ công chứng thường dừng lại vì thiếu người thừa kế; khi đó con đường còn lại là yêu cầu Toà án giải quyết chia di sản. Trang thừa kế của cụm có bài riêng về khai nhận và các ca bị công chứng từ chối, bài này không đi sâu.
Giữ tình thân giữa hai gia đình khi chia di sản của người con
Mất con đã là nỗi đau lớn; chia di sản của con với một gia đình khác dễ biến nỗi đau thành giận dữ. Kinh nghiệm của những người làm hoà giải cho thấy cách êm nhất thường không đến từ việc tranh cãi ai xứng đáng hơn, mà từ việc ngồi lại theo đúng trình tự luật: thanh toán chi phí mai táng, các khoản nợ, rồi mới bàn phần chia.
Không ít cha mẹ đẻ chủ động từ chối nhận di sản vì thấy không phải phần của mình, và luật cho phép họ làm điều đó bằng văn bản trước khi phân chia. Ngược lại, cũng có cha mẹ đẻ đang khó khăn thật sự, và phần thừa kế là sự hỗ trợ chính đáng. Cha mẹ nuôi không có quyền ép họ từ chối, cũng như họ không có quyền đòi hơn phần của mình.
Khi các bên không thể nói chuyện trực tiếp, hoà giải viên ở cơ sở hoặc hoà giải tại Toà án là đường trung gian. Nếu di sản có nhà đất hoặc khoản bồi thường lớn, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết phần của mình trước khi ngồi vào bàn thương lượng.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ đẻ đã đồng ý cho con làm con nuôi thì có được hưởng di sản của con không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, cha đẻ, mẹ đẻ thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chết, và Luật Nuôi con nuôi 2010 không loại bỏ quyền thừa kế này. Vì vậy, nếu không thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản và không bị di chúc loại trừ, cha mẹ đẻ vẫn được một suất.
Cha mẹ nuôi đã ly hôn thì cả hai vẫn thừa kế của con nuôi không?
Có. Ly hôn giữa cha mẹ nuôi không làm chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi với từng người. Mỗi người vẫn là cha nuôi, mẹ nuôi và đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của con nuôi, trừ khi Toà án đã có quyết định chấm dứt việc nuôi con nuôi với người đó.
Con nuôi mất để lại vợ và con nhỏ, cha mẹ nuôi có được chia không?
Có. Vợ, con của người mất và cha mẹ nuôi, cha mẹ đẻ cùng ở hàng thứ nhất, chia đều. Phần của con nhỏ do người đại diện, thường là người mẹ, quản lý vì lợi ích của trẻ. Các bên có thể thoả thuận để phần lớn hơn cho vợ con nếu cha mẹ đồng ý từ chối hoặc tặng lại.
Ai được nhận khoản bảo hiểm nhân thọ của con nuôi đã mất?
Tiền bảo hiểm nhân thọ trả cho người thụ hưởng đã chỉ định trong hợp đồng thì không phải di sản và không chia theo hàng thừa kế. Chỉ khi hợp đồng không chỉ định người thụ hưởng hoặc người thụ hưởng đã mất trước, khoản tiền mới có thể nhập vào di sản theo điều khoản hợp đồng và quy định pháp luật.
Cha mẹ đẻ của con nuôi ở đâu không rõ thì có chia được di sản không?
Các người thừa kế khác vẫn khai nhận được, nhưng phải tính đến phần của cha mẹ đẻ nếu biết họ còn sống. Khi không xác định được nơi ở, việc khai nhận tại công chứng thường bị vướng; thủ tục yêu cầu thông báo tìm kiếm hoặc giải quyết tại Toà án có thể cần đến.
Con nuôi chưa thành niên mất thì ai lo thủ tục thừa kế?
Những người thừa kế cùng thực hiện, thường do cha mẹ nuôi chủ trì vì đang giữ giấy tờ của con. Họ cần thông báo cho cha mẹ đẻ nếu biết, vì văn bản khai nhận bỏ sót người thừa kế có thể bị tuyên vô hiệu về sau.