Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, người được nhận làm con nuôi là trẻ em dưới 16 tuổi. Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi chỉ được nhận làm con nuôi khi người nhận là cha dượng, mẹ kế, hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột. Người đã đủ 18 tuổi không còn thuộc diện được nhận làm con nuôi theo luật hiện hành, dù hai bên có thân thiết như cha mẹ con đến đâu.
Cùng điều luật đó còn hai ý ít người để ý: một người chỉ được làm con nuôi của một người độc thân hoặc của cả hai người là vợ chồng, và nhà nước khuyến khích nhận trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt làm con nuôi. Đây là Điều 8 của Luật Nuôi con nuôi 2010.
Bài này giải thích vì sao mốc tuổi được đặt như vậy, cách xác định tuổi khi hồ sơ sát mốc, và những lựa chọn hợp pháp khác khi đứa trẻ đã quá tuổi được nhận nuôi.
Vì sao mốc là dưới 16 tuổi
Nuôi con nuôi sinh ra để bảo đảm cho trẻ được nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trong môi trường gia đình. Càng gần tuổi trưởng thành, nhu cầu được chăm sóc như một đứa trẻ càng giảm, còn nguy cơ dùng danh nghĩa con nuôi cho mục đích khác lại tăng: hưởng chế độ, chuyển tài sản, nhập cư, hay hợp thức hoá một quan hệ không phải cha mẹ con. Mốc 16 tuổi là điểm cân bằng mà nhà làm luật chọn.
Mốc này cũng gắn với một thực tế: ở tuổi 15, 16, đứa trẻ đã có chính kiến khá rõ về gia đình mình. Luật vẫn bảo vệ tiếng nói đó bằng một quy định khác: trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên phải đồng ý thì mới được cho làm con nuôi. Vì vậy với nhóm tuổi lớn, quá trình nhận nuôi luôn có sự tham gia thật sự của chính đứa trẻ.
Trước khi Luật Nuôi con nuôi 2010 có hiệu lực từ 1/1/2011, việc nuôi con nuôi được điều chỉnh bởi Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 cùng các văn bản hướng dẫn, với mốc tuổi và ngoại lệ khác hiện nay. Những trường hợp nhận nuôi từ thời đó được xem xét theo quy định chuyển tiếp, là chuyện của danh mục hộ tịch và con nuôi thực tế; bài này chỉ bàn quy định hiện hành.
Bảng độ tuổi và người được phép nhận
Bảng dưới đây tóm tắt Điều 8 của Luật Nuôi con nuôi 2010 theo từng nhóm tuổi của người được nhận. Tuổi tính theo ngày sinh ghi trên giấy khai sinh.
| Tuổi của người được nhận | Ai được nhận | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dưới 16 tuổi | Mọi người nhận đủ điều kiện: người độc thân, vợ chồng, họ hàng, người không quen biết từ trước | Trường hợp phổ biến nhất; trẻ từ đủ 9 tuổi phải đồng ý |
| Từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi | Chỉ cha dượng, mẹ kế, hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột | Người ngoài gia đình không nhận được ở độ tuổi này |
| Từ đủ 18 tuổi | Không thuộc diện được nhận làm con nuôi | Quan hệ thân tình có thể thể hiện qua di chúc, tặng cho, uỷ quyền |
| Đang là con nuôi của người khác | Không ai nhận thêm được | Một người chỉ là con nuôi của một người độc thân hoặc của cả hai vợ chồng |
| Trẻ có hoàn cảnh đặc biệt | Mọi người nhận đủ điều kiện | Nhà nước khuyến khích nhận nuôi |
Cột "ai được nhận" chỉ nói về độ tuổi. Người nhận vẫn phải đủ các điều kiện chung, và vẫn không được rơi vào trường hợp bị cấm như ông bà nhận cháu hay anh chị em nhận nhau.
Nhóm 16 đến dưới 18 tuổi: vì sao chỉ người trong gia đình
Khi người được nhận đã 16, 17 tuổi, luật chỉ mở cửa cho hai nhóm: cha dượng, mẹ kế đang sống trong cùng gia đình với đứa trẻ, và cô, cậu, dì, chú, bác ruột. Điểm chung của họ là đã có quan hệ gia đình thật với đứa trẻ từ trước. Việc nhận nuôi lúc này thường để hợp thức hoá một quan hệ chăm sóc đã có, giúp đứa trẻ có cha mẹ trên giấy tờ trước khi trưởng thành.
Ví dụ giả định: một cậu bé mất cha từ nhỏ, mẹ tái hôn khi cậu 8 tuổi, người cha dượng nuôi cậu suốt từ đó. Năm cậu 17 tuổi, cả nhà muốn cậu chính thức là con của cha dượng. Luật cho phép, và với cha dượng còn được miễn yêu cầu hơn con nuôi 20 tuổi cùng yêu cầu sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở. Cậu bé phải đồng ý, mẹ đẻ đồng ý, và nếu cha đẻ còn sống thì cũng cần ý kiến của cha đẻ theo quy định về sự đồng ý.
Ngược lại, một người hàng xóm hay một thầy giáo dù gắn bó lâu năm cũng không thể nhận một em 16 tuổi làm con nuôi. Nếu muốn hỗ trợ, họ có thể giúp theo cách khác: tài trợ học hành, làm người giám hộ khi đứa trẻ không còn cha mẹ và đáp ứng điều kiện của Bộ luật Dân sự 2015, hoặc để lại tài sản bằng di chúc.
Tính tuổi khi hồ sơ sát mốc
Tuổi tính theo ngày sinh trên giấy khai sinh. Không tính theo tuổi mụ, không tính theo năm. Một em sinh ngày 10/3 thì đủ 16 tuổi vào đúng ngày 10/3 của năm thứ mười sáu. Trước ngày đó em vẫn là trẻ dưới 16 tuổi.
Mốc quan trọng là lúc việc nuôi con nuôi được giải quyết. Nếu đứa trẻ sắp chạm 16 tuổi mà người nhận không thuộc nhóm người thân, bạn nên nộp hồ sơ sớm và hỏi rõ cơ quan đăng ký về thời điểm xét tuổi, vì hồ sơ còn phải qua bước lấy ý kiến và xác minh.
Giấy khai sinh sai năm sinh thì xử lý trước. Nếu năm sinh trên giấy tờ không đúng thực tế, việc cải chính hộ tịch là thủ tục riêng và phải có căn cứ. Không nên tìm cách khai lại tuổi để lọt vào mốc; làm như vậy là giả mạo giấy tờ, thuộc nhóm hành vi bị cấm trong nuôi con nuôi.
Trẻ chưa có giấy khai sinh cần được khai sinh trước. Trẻ bị bỏ rơi hoặc chưa được đăng ký khai sinh phải được đăng ký khai sinh theo Luật Hộ tịch 2014 trước khi giải quyết việc nhận nuôi, vì đó là căn cứ xác định tuổi và nhân thân của trẻ.
Người đã đủ 18 tuổi: những cách thể hiện quan hệ thay cho con nuôi
Nhiều người hỏi về việc "nhận con nuôi" một người đã trưởng thành, thường là đứa cháu đã ở với mình từ nhỏ, người giúp việc lâu năm, hay một người trẻ mình đỡ đầu. Theo luật hiện hành, việc này không đăng ký được. Điều đó không có nghĩa là tình cảm ấy không có chỗ đứng trong pháp luật; chỉ là nó phải đi bằng những công cụ khác.
Nếu điều bạn lo là tài sản sau này, di chúc là công cụ trực tiếp nhất: bạn có thể để lại tài sản cho bất kỳ ai, kể cả người không có quan hệ huyết thống. Nếu lo việc chăm sóc nhau lúc ốm đau, giấy uỷ quyền và các văn bản về người đại diện có thể giúp người kia làm thay một số việc. Nếu muốn trao tài sản ngay khi còn sống, hợp đồng tặng cho là lựa chọn.
Những công cụ này không tạo ra quan hệ cha mẹ – con, nên người được nhận không vào hàng thừa kế thứ nhất theo pháp luật, không có nghĩa vụ cấp dưỡng hai chiều như con nuôi. Đổi lại, chúng không đòi điều kiện về độ tuổi và linh hoạt hơn. Thủ tục khai nhận di sản và thừa kế chung nằm ở trang thừa kế trong cùng hệ thống; trang này chỉ nhắc để bạn biết đường đi.
Một trẻ chỉ có một gia đình nuôi
Điều 8 còn chặn một tình huống ít ai nghĩ tới: một người chỉ được làm con nuôi của một người độc thân hoặc của cả hai người là vợ chồng. Quy định này dẫn tới vài hệ quả cụ thể:
- Hai người bạn thân, hai chị em ruột hay hai người sống chung không đăng ký kết hôn không thể cùng đứng tên nhận một đứa trẻ.
- Đứa trẻ đã là con nuôi của một gia đình thì không thể được gia đình khác nhận tiếp, trừ khi quan hệ nuôi con nuôi trước đã chấm dứt theo quyết định của Toà án.
- Một người độc thân đã nhận con nuôi rồi kết hôn: người vợ hoặc chồng sau không tự động trở thành cha mẹ nuôi; muốn xác lập quan hệ cần hỏi cơ quan đăng ký về cách làm đúng quy định.
- Vợ chồng cùng nhận thì cả hai đều là cha mẹ nuôi, cùng có quyền và nghĩa vụ như nhau với đứa trẻ.
- Việc chấm dứt nuôi con nuôi ở một gia đình không tự động khiến trẻ trở thành con nuôi ở nơi khác; mỗi lần xác lập là một thủ tục riêng.
Mục đích của quy định là để đứa trẻ có một mái nhà rõ ràng, biết ai là người chịu trách nhiệm với mình, tránh tình trạng nhiều người cùng đứng tên rồi không ai thật sự gánh vác.
Trẻ có hoàn cảnh đặc biệt và tinh thần khuyến khích
Câu cuối của Điều 8 nói nhà nước khuyến khích việc nhận trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt làm con nuôi. Nhóm này gồm trẻ mồ côi, trẻ bị bỏ rơi, trẻ khuyết tật, trẻ mắc bệnh hiểm nghèo và những hoàn cảnh khác được pháp luật về trẻ em xác định. Đây thường là những đứa trẻ chờ gia đình lâu nhất, nhất là khi đã lớn tuổi.
Khuyến khích không có nghĩa là hạ điều kiện với người nhận. Người nhận trẻ khuyết tật vẫn phải đủ các điều kiện chung, và trên thực tế còn cần chuẩn bị kỹ hơn về thời gian, chi phí điều trị, trường học phù hợp. Cái được khuyến khích là tinh thần mở lòng, và nhiều nơi có thêm hỗ trợ từ chính sách bảo trợ xã hội cho trẻ.
Nếu bạn đang cân nhắc nhận một đứa trẻ ở cơ sở trợ giúp xã hội, danh mục riêng về trẻ bị bỏ rơi và trẻ ở cơ sở trợ giúp xã hội sẽ giúp bạn hiểu thứ tự ưu tiên và cách liên hệ đúng đường. Điều nên làm trước hết là trò chuyện với cán bộ tư pháp về độ tuổi của trẻ và nhóm người được phép nhận ở độ tuổi đó.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nhận một em 17 tuổi là cháu gọi bằng bác ruột làm con nuôi không?
Có thể. Bác ruột thuộc nhóm được nhận người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi theo Luật Nuôi con nuôi 2010. Em 17 tuổi phải đồng ý, và cần sự đồng ý của cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ theo quy định.
Anh họ có được nhận em họ 16 tuổi làm con nuôi không?
Không thuộc nhóm được phép. Với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, luật chỉ cho cha dượng, mẹ kế và cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận. Anh họ chỉ có thể nhận khi em còn dưới 16 tuổi và đủ các điều kiện chung.
Người đã thành niên bị khuyết tật nặng có được nhận làm con nuôi không?
Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, người đã đủ 18 tuổi không thuộc diện được nhận làm con nuôi. Việc chăm sóc người thành niên khuyết tật có thể đi qua chế định giám hộ hoặc người đại diện theo Bộ luật Dân sự 2015, cần hỏi cơ quan tư pháp cụ thể.
Trẻ dưới 16 tuổi có phải đồng ý mới được nhận làm con nuôi không?
Trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên phải đồng ý thì mới được cho làm con nuôi. Với trẻ nhỏ hơn, luật không đòi sự đồng ý của trẻ, nhưng sự đồng ý của cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ vẫn là bắt buộc.
Đứa trẻ đã là con nuôi nhưng cha mẹ nuôi bỏ mặc thì người khác nhận được không?
Trước hết quan hệ nuôi con nuôi cũ phải được Toà án quyết định chấm dứt. Sau đó việc nhận nuôi mới mới có thể đặt ra, như một thủ tục riêng. Trong thời gian chờ, cần báo chính quyền cấp xã để trẻ được bảo vệ.
Năm sinh trên giấy khai sinh sai thì xét tuổi con nuôi theo năm nào?
Cơ quan đăng ký căn cứ giấy khai sinh hợp lệ. Nếu năm sinh sai, cần làm thủ tục cải chính hộ tịch có căn cứ trước. Tự ý khai lại tuổi để hợp mốc là giả mạo giấy tờ, bị pháp luật nghiêm cấm.