Luật Nuôi con nuôi 2010 liệt kê bốn nhóm người không được nhận con nuôi: người đang bị hạn chế một số quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên; người đang chấp hành quyết định xử lý hành chính tại cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh; người đang chấp hành hình phạt tù; và người chưa được xoá án tích về một số nhóm tội xâm phạm con người, gia đình và trẻ em. Đây là phần cuối của Điều 14, ngay sau bốn điều kiện mà người nhận phải đáp ứng.
Điểm cần hiểu đúng là những trường hợp này mang tính "đang": đang bị hạn chế quyền, đang chấp hành, chưa được xoá án tích. Khi tình trạng đó chấm dứt, rào cản pháp lý cũng không còn, dù người đó vẫn phải chứng minh tư cách đạo đức tốt như mọi người nhận khác. Bài này giải thích từng nhóm, cách cơ quan đăng ký biết được, và cách một người từng có quá khứ nhìn nhận khả năng của mình một cách thực tế.
Bốn nhóm người bị loại, đọc cho đúng
Đang bị hạn chế một số quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên. Đây là biện pháp Toà án áp dụng theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 với cha mẹ vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ với con, chẳng hạn bị kết án về tội cố ý xâm phạm con, phá tán tài sản của con, có lối sống ảnh hưởng xấu, xúi giục con làm việc trái pháp luật. Người không chăm nổi con đẻ của mình trong giai đoạn đó thì không thể được giao một đứa trẻ khác.
Đang chấp hành quyết định xử lý hành chính tại cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh. Đây là cách gọi trong Luật Nuôi con nuôi 2010 cho các biện pháp xử lý hành chính đưa người vào cơ sở. Theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính hiện hành, nhóm này thường được hiểu là đang ở cơ sở giáo dục bắt buộc hoặc cơ sở cai nghiện bắt buộc; khi có trường hợp cụ thể, nên hỏi cơ quan đăng ký về cách đối chiếu.
Đang chấp hành hình phạt tù. Người đang thi hành án phạt tù không thể trực tiếp nuôi dưỡng trẻ, nên đương nhiên không được nhận. Nhóm này bao gồm cả trường hợp người được nhận là cháu ruột, vì ngoại lệ dành cho người thân chỉ miễn điều kiện tuổi và kinh tế, không miễn điều cấm.
Chưa được xoá án tích về một số nhóm tội. Luật nêu các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của người khác; ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình; dụ dỗ, ép buộc hoặc chứa chấp người chưa thành niên vi phạm pháp luật; mua bán, đánh tráo, chiếm đoạt trẻ em. Án tích về các tội không thuộc những nhóm này không nằm trong danh sách cấm, nhưng vẫn được xem khi đánh giá tư cách đạo đức.
Hạn chế quyền cha mẹ khác với ly hôn không được nuôi con
Nhiều người lo rằng vì sau ly hôn mình không được Toà án giao trực tiếp nuôi con, nên mình bị coi là "không đủ tư cách" để nhận con nuôi. Đây là hiểu lầm. Việc Toà án giao con cho bên kia nuôi khi ly hôn là quyết định về người trực tiếp nuôi con, dựa trên lợi ích của con và hoàn cảnh hai bên, không phải là chế tài với người không được giao.
Hạn chế quyền của cha mẹ là chuyện khác hẳn. Đó là quyết định riêng của Toà án, khi có yêu cầu của người có quyền, áp dụng với cha mẹ có hành vi vi phạm nghiêm trọng như đã nêu. Quyết định này có thời hạn, trong thời gian đó người cha hoặc mẹ bị hạn chế không được trông nom, chăm sóc, giáo dục con hoặc quản lý tài sản của con, tuỳ nội dung quyết định.
Vì vậy khi tự rà, câu hỏi đúng là: đã có quyết định của Toà án về việc hạn chế quyền cha mẹ của mình chưa, và nó còn hiệu lực không. Nếu chưa từng có, điều kiện này không phải là vấn đề với bạn, dù bạn đã ly hôn hay không trực tiếp nuôi con đẻ.
Cơ quan đăng ký biết được những gì và bằng cách nào
Người nhận không cần tự khai những điều bất lợi một cách mơ hồ, nhưng cũng không nên che giấu: phần lớn thông tin đều có kênh để cơ quan đăng ký kiểm tra.
| Trường hợp bị loại | Kênh thông tin thường được dùng | Người nhận nên chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Đang bị hạn chế quyền cha mẹ | Bản án, quyết định của Toà án; thông tin từ nơi cư trú | Nếu quyết định đã hết thời hạn hoặc bị huỷ, giữ giấy tờ chứng minh |
| Đang bị xử lý hành chính tại cơ sở | Thông tin từ cơ quan đã ra quyết định, nơi cư trú | Giấy tờ chứng minh đã chấp hành xong nếu từng bị áp dụng |
| Đang chấp hành án phạt tù | Phiếu lý lịch tư pháp, dữ liệu thi hành án | Giấy chứng nhận đã chấp hành xong án phạt nếu có |
| Chưa được xoá án tích | Phiếu lý lịch tư pháp thể hiện án tích còn hay đã xoá | Đề nghị cấp phiếu sớm để biết tình trạng thật của mình |
| Đánh giá tư cách đạo đức nói chung | Ý kiến nơi cư trú, xác minh tại gia đình, phiếu lý lịch tư pháp | Trình bày trung thực, có người thân xác nhận hoàn cảnh nếu cần |
Phiếu lý lịch tư pháp là giấy tờ quan trọng nhất ở phần này. Nó do cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cấp và có thể đề nghị trực tuyến ở nhiều nơi; nên làm từ đầu, vì nhiều người chỉ biết án tích của mình đã được xoá hay chưa khi cầm phiếu trên tay.
Án tích đã xoá: rào cản cứng không còn, nhưng câu hỏi đạo đức vẫn đặt ra
Khi án tích đã được xoá theo quy định của Bộ luật Hình sự, người đó được coi như chưa bị kết án. Rào cản cứng trong danh sách bốn nhóm không còn áp dụng. Đây là tinh thần nhân văn của pháp luật: một người đã trả giá và sửa mình có quyền làm lại, kể cả quyền làm cha mẹ.
Tuy vậy, điều kiện "có tư cách đạo đức tốt" vẫn đứng đó và được đánh giá ở thời điểm hiện tại. Cán bộ xác minh có thể hỏi về cuộc sống sau khi chấp hành án, quan hệ với gia đình, công việc, cách cư xử với trẻ nhỏ xung quanh. Một người đã ổn định nhiều năm, có gia đình và hàng xóm xác nhận, thường có cơ hội thật sự; một người vẫn còn những dấu hiệu bạo lực thì khó.
Với các tội liên quan trực tiếp đến trẻ em, như mua bán, chiếm đoạt, xâm hại trẻ em, cơ quan đăng ký sẽ cân nhắc rất thận trọng ngay cả khi án tích đã được xoá, vì lợi ích tốt nhất của trẻ là nguyên tắc đứng trên hết. Nếu bạn thuộc trường hợp này, việc hỏi trước một luật sư là hợp lý; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem cụ thể bản án, thời điểm xoá án tích và khả năng hồ sơ.
Những tình trạng KHÔNG nằm trong danh sách cấm
Ngoài bốn nhóm trên, luật không loại trừ sẵn những người sau. Họ vẫn có thể nhận con nuôi nếu đủ các điều kiện chung, dù hồ sơ có thể được xem xét kỹ hơn:
- Người đã ly hôn, kể cả nhiều lần, hoặc không trực tiếp nuôi con đẻ sau ly hôn.
- Người từng bị xử phạt vi phạm hành chính ở mức phạt tiền, cảnh cáo.
- Người có án tích về các tội không thuộc những nhóm luật nêu, ví dụ một số tội về kinh tế, giao thông, khi án tích chưa xoá vẫn được xem trong đánh giá đạo đức.
- Người đang được hưởng án treo về tội không thuộc nhóm bị nêu; tình trạng này vẫn có thể ảnh hưởng tới đánh giá chung, nên hỏi trước cơ quan đăng ký.
- Người đang trong thời gian thử thách của án treo về tội thuộc nhóm bị nêu: án tích chưa được xoá, nên rơi vào diện không được nhận.
- Người từng điều trị bệnh tâm thần nhưng không bị Toà án tuyên mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự; khi đó vấn đề nằm ở điều kiện sức khoẻ, không phải điều cấm.
Các tình huống có án treo, án tích chưa rõ đã xoá hay chưa, hay quyết định của Toà án chưa rõ hiệu lực đều nên được kiểm bằng giấy tờ, không nên đoán.
Người nhận là vợ chồng mà một người thuộc diện bị loại
Khi vợ chồng cùng nhận con nuôi, cả hai đều là người nhận, nên mỗi người đều không được thuộc bốn nhóm trên. Nếu người chồng đang chấp hành án phạt tù, người vợ không thể đứng một mình như người độc thân, vì đang có chồng; và cũng không thể cùng chồng đứng tên. Trên thực tế việc nhận nuôi phải chờ tới khi tình trạng của người chồng chấm dứt.
Với trường hợp mẹ kế nhận con riêng của chồng, người nhận chỉ là người mẹ kế; người chồng là cha đẻ của đứa trẻ, không phải người nhận. Tuy nhiên, nếu người cha đẻ đang bị hạn chế quyền cha mẹ, hoàn cảnh gia đình sẽ được xem xét kỹ vì đứa trẻ vẫn sống trong cùng mái nhà với người đó.
Những tình huống gia đình phức tạp như vậy không có câu trả lời chung. Điều nên làm là trình bày đầy đủ với cơ quan đăng ký ngay từ đầu, để họ hướng dẫn hướng đi phù hợp và bảo đảm đứa trẻ không rơi vào một môi trường có rủi ro.
Hồ sơ bị từ chối vì thuộc diện bị loại thì sao
Khi cơ quan đăng ký xác định người nhận thuộc một trong các trường hợp không được nhận con nuôi, hồ sơ sẽ không được giải quyết. Trong thủ tục hành chính, việc từ chối thường phải được trả lời bằng văn bản và nêu lý do; nếu bạn chỉ nhận được lời nói miệng, có thể đề nghị được trả lời bằng văn bản để biết rõ căn cứ.
Nếu bạn cho rằng cơ quan đã hiểu sai, chẳng hạn án tích thực ra đã được xoá, hoặc quyết định hạn chế quyền cha mẹ đã hết thời hạn, hãy bổ sung giấy tờ chứng minh và đề nghị xem xét lại. Khi vẫn không đồng ý, người dân có quyền khiếu nại theo pháp luật về khiếu nại, hoặc khởi kiện vụ án hành chính trong thời hiệu luật định.
Nếu việc từ chối là đúng, con đường hợp lý là chờ tới khi tình trạng bị loại chấm dứt rồi nộp lại hồ sơ mới. Trong lúc đó, nếu đứa trẻ cần được chăm sóc ngay, hãy báo chính quyền cấp xã để trẻ được bố trí chăm sóc thay thế phù hợp, thay vì tự giữ trẻ khi chưa có căn cứ pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Người từng bị phạt tù nay đã chấp hành xong có được nhận con nuôi không?
Nếu án tích đã được xoá, người đó không còn thuộc diện bị loại. Nếu chưa được xoá và tội thuộc nhóm luật nêu, như xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, ngược đãi người thân hay mua bán trẻ em, thì chưa được nhận. Phiếu lý lịch tư pháp cho biết tình trạng này.
Bị phạt hành chính vì đánh nhau có bị cấm nhận con nuôi không?
Xử phạt hành chính không nằm trong bốn nhóm bị loại. Tuy vậy, hành vi bạo lực được xem khi đánh giá tư cách đạo đức tốt, nên hồ sơ có thể bị hỏi kỹ hơn, nhất là nếu hành vi xảy ra gần đây.
Hạn chế quyền cha mẹ kéo dài bao lâu?
Thời hạn do Toà án quyết định trong phạm vi Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép và được ghi trong quyết định. Khi hết thời hạn hoặc khi Toà án huỷ bỏ việc hạn chế, rào cản này không còn với việc nhận con nuôi.
Có cần tự khai án tích trong đơn nhận con nuôi không?
Hồ sơ của người nhận có phiếu lý lịch tư pháp, nên thông tin án tích sẽ được thể hiện. Trình bày trung thực ngay từ đầu giúp cơ quan đăng ký hướng dẫn đúng, còn che giấu có thể khiến hồ sơ bị từ chối hoặc việc đăng ký bị huỷ về sau.
Người đang cai nghiện tự nguyện tại gia đình có bị coi là không được nhận con nuôi không?
Luật nêu trường hợp đang chấp hành quyết định xử lý hành chính tại cơ sở, không phải cai nghiện tự nguyện. Tuy vậy, điều kiện sức khoẻ và tư cách đạo đức vẫn được đánh giá, nên thường nên hoàn tất việc điều trị trước khi tính tới nhận con nuôi.
Một người bị loại thì người vợ hoặc chồng có nhận riêng được không?
Luật chỉ cho trẻ làm con nuôi của người độc thân hoặc của cả hai vợ chồng, nên về nguyên tắc người đang có vợ hoặc chồng không đứng tên một mình, trừ trường hợp cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của người kia. Vì vậy thường phải chờ tới khi tình trạng của người bị loại chấm dứt; hoàn cảnh đặc biệt nên hỏi cơ quan đăng ký.