Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu người nhận con nuôi phải hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên. Yêu cầu này không áp dụng khi cha dượng nhận con riêng của vợ, mẹ kế nhận con riêng của chồng, hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu làm con nuôi. Ngoài các trường hợp đó, thiếu dù chỉ vài tháng cũng không đáp ứng điều kiện.
Điều kiện nghe đơn giản nhưng gây vướng thường xuyên: người nhận còn trẻ, đứa trẻ đã lớn, hai vợ chồng chênh nhau nhiều tuổi, hay người nhận là anh chị họ chứ không phải cô chú ruột. Bài này giải thích lý do của mốc 20 tuổi, cách tính trong từng tình huống và những việc nên làm khi hồ sơ nằm sát mốc.
Mốc 20 tuổi để làm gì
Quan hệ nuôi con nuôi được xác lập để đứa trẻ có cha mẹ, không phải có thêm một người anh hay người bạn trên giấy tờ. Khoảng cách tuổi tối thiểu giúp quan hệ đó mang dáng dấp thế hệ cha mẹ – con tự nhiên, người nhận đủ chín chắn và đủ vị thế để nuôi dạy, còn đứa trẻ nhìn người nhận như cha mẹ chứ không như người ngang hàng.
Mốc này còn có tác dụng phòng ngừa. Khi khoảng cách tuổi quá gần, danh nghĩa con nuôi dễ bị dùng che cho quan hệ khác: tình cảm nam nữ, quan hệ lao động không được thừa nhận, hay mục đích hưởng chế độ, chuyển tài sản. Đặt một con số cứng giúp cơ quan đăng ký không phải phán đoán động cơ trong những trường hợp mập mờ.
Con số 20 không phải mới có từ năm 2010. Quy định về khoảng cách tuổi giữa người nhận và con nuôi đã có trong pháp luật hôn nhân gia đình trước đó, và Luật Nuôi con nuôi 2010 giữ lại tinh thần này đồng thời ghi rõ các ngoại lệ cho người thân. Vì vậy ở hầu hết các trường hợp, cách tính hiện nay không khác nhiều so với cách các gia đình từng được hướng dẫn trước đây.
Cách tính khoảng cách tuổi
So ngày sinh với ngày sinh, không so năm với năm. Khoảng cách được xác định trên ngày tháng năm sinh ghi trong giấy tờ của hai bên. Ví dụ giả định: người nhận sinh 15/8/1990, đứa trẻ sinh 1/3/2010. Tính theo năm thì chênh 20, nhưng tính theo ngày thì người nhận chỉ hơn trẻ 19 năm 6 tháng, chưa đủ 20 tuổi.
Không có cách làm tròn. Luật dùng cụm "hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên", nên thiếu vài tháng là thiếu. Cán bộ tư pháp không có quyền linh động mốc này cho người không thuộc nhóm được miễn.
Tuổi mụ, tuổi âm lịch không dùng. Ở nhiều gia đình người lớn quen nói tuổi mụ, cộng thêm một tuổi so với tuổi thật. Giấy tờ hộ tịch dùng ngày sinh dương lịch, nên mọi phép tính phải dựa trên đó.
Giấy tờ hai bên phải khớp nhau. Ngày sinh của người nhận lấy theo giấy tờ tuỳ thân và dữ liệu dân cư; của đứa trẻ lấy theo giấy khai sinh. Nếu một bên có sai lệch giữa các giấy tờ, cần điều chỉnh qua thủ tục hộ tịch có căn cứ trước khi nộp hồ sơ nhận nuôi.
Bảng các tình huống hay gặp
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định, giúp bạn hình dung cách áp dụng mốc 20 tuổi và ngoại lệ trong Luật Nuôi con nuôi 2010.
| Tình huống | Quan hệ với trẻ | Khoảng cách tuổi | Có phải đáp ứng mốc 20 tuổi |
|---|---|---|---|
| Vợ chồng hiếm muộn nhận trẻ ở cơ sở trợ giúp xã hội | Không quen biết | Chồng hơn trẻ 30 tuổi, vợ hơn 22 tuổi | Có, cả hai đều đạt |
| Cha dượng nhận con riêng của vợ | Con riêng của vợ | Hơn trẻ 17 tuổi | Không, được miễn |
| Dì ruột nhận cháu | Cháu ruột | Hơn trẻ 14 tuổi | Không, được miễn |
| Chị họ nhận em họ | Họ hàng không thuộc nhóm ngoại lệ | Hơn trẻ 18 tuổi | Có, và chưa đạt |
| Người độc thân nhận trẻ hàng xóm | Không có quan hệ họ hàng | Hơn trẻ 19 năm 10 tháng | Có, và chưa đạt |
| Mẹ kế trẻ tuổi nhận con riêng của chồng | Con riêng của chồng | Hơn trẻ 12 tuổi | Không, được miễn |
Chú ý dòng chị họ: "họ hàng" trong đời sống rộng hơn nhiều so với nhóm được luật miễn. Chỉ cô, cậu, dì, chú, bác ruột, tức anh chị em ruột của cha hoặc mẹ đứa trẻ, mới được miễn.
Vợ chồng cùng nhận mà chênh tuổi nhau nhiều
Khi hai vợ chồng cùng đứng tên nhận một đứa trẻ, cả hai đều trở thành cha mẹ nuôi. Vì điều kiện được đặt cho "người nhận con nuôi", về nguyên tắc mỗi người đứng tên đều phải hơn đứa trẻ từ 20 tuổi trở lên. Trường hợp người chồng 45 tuổi, người vợ 38 tuổi muốn nhận một bé 20 tuổi kém chồng nhưng chỉ kém vợ 13 tuổi thì phía người vợ chưa đạt.
Tình huống này đặt gia đình vào thế khó vì luật lại quy định một người chỉ được làm con nuôi của người độc thân hoặc của cả hai vợ chồng. Người chồng không thể đứng tên một mình như người độc thân khi đang có vợ. Cách xử lý thực tế thường là chọn một đứa trẻ nhỏ tuổi hơn để cả hai đều đạt mốc, hoặc hỏi kỹ cơ quan đăng ký về hướng giải quyết trước khi bắt đầu.
Nếu đứa trẻ là con riêng của một bên thì câu chuyện khác hẳn: người còn lại là cha dượng hoặc mẹ kế, được miễn mốc 20 tuổi. Bài về vợ chồng cùng nhận con nuôi trong danh mục này đi sâu hơn vào việc ai phải đứng tên, ai phải đồng ý.
Vì sao người thân được miễn, và miễn tới đâu
Với cha dượng, mẹ kế, đứa trẻ thường đã sống chung một mái nhà, quan hệ chăm sóc có sẵn. Với cô, cậu, dì, chú, bác ruột, đứa trẻ là máu mủ, việc nhận nuôi thường xảy ra khi cha mẹ đẻ mất, đi xa hoặc không thể nuôi con. Trong những hoàn cảnh ấy, một người dì 30 tuổi nhận đứa cháu 15 tuổi là chuyện có thật và cần được pháp luật đỡ, không nên bị chặn chỉ vì khoảng cách tuổi.
Ngoại lệ đi kèm với việc miễn điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở cho cùng nhóm người, nhưng chỉ dừng ở đó. Người nhận vẫn phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có tư cách đạo đức tốt và không thuộc trường hợp bị cấm. Đứa trẻ vẫn phải dưới 18 tuổi, vẫn phải đồng ý nếu từ đủ 9 tuổi, và cha mẹ đẻ vẫn phải đồng ý theo quy định.
Ông bà và anh chị ruột không nằm trong ngoại lệ mà nằm trong điều cấm: luật không cho ông bà nhận cháu, không cho anh chị em nhận nhau làm con nuôi, bất kể chênh nhau bao nhiêu tuổi. Muốn chăm sóc cháu hay em một cách chính thức, họ đi đường giám hộ, nội dung có ở các bài về giám hộ trong cùng hệ thống.
Người nhận còn trẻ, chưa đủ mốc: những năm chờ có thể làm gì
Một tình huống hay gặp: người nhận khoảng 30 tuổi, gắn bó với một đứa trẻ 12, 13 tuổi trong khu phố hoặc trong họ hàng xa, muốn nhận làm con nhưng không đạt mốc 20 tuổi và không thuộc nhóm người thân được miễn. Thời gian không giải quyết được chuyện này, vì khoảng cách tuổi giữa hai người không bao giờ thay đổi. Điều cần làm là nhìn thẳng vào thực tế đó thay vì chờ đợi một ngoại lệ.
Pháp luật vẫn để ngỏ nhiều cách chăm lo hợp pháp. Nếu đứa trẻ còn cha mẹ đẻ, bạn có thể hỗ trợ gia đình gốc về học hành, sức khoẻ, với sự đồng ý của cha mẹ trẻ. Nếu đứa trẻ không còn ai chăm sóc, chế định giám hộ trong Bộ luật Dân sự 2015 có điều kiện riêng, không đòi khoảng cách 20 tuổi như con nuôi, nhưng giám hộ không tạo ra quan hệ cha mẹ – con. Chăm sóc thay thế tại gia đình theo pháp luật về trẻ em cũng là một hướng, do cơ quan có thẩm quyền ở địa phương sắp xếp.
Nếu điều bạn mong là để lại tài sản cho đứa trẻ sau này, di chúc là công cụ phù hợp, và không đòi bất kỳ khoảng cách tuổi nào. Còn nếu bạn mong một ngày nào đó có con nuôi, hãy hướng sự chuẩn bị tới một đứa trẻ nhỏ tuổi hơn mà bạn đủ mốc, thông qua đường chính thức ở xã hoặc cơ sở trợ giúp xã hội.
Khi hồ sơ nằm sát mốc 20 tuổi
Nếu khoảng cách tuổi chỉ hơn hoặc kém mốc vài tháng, các bước sau giúp bạn tránh mất thời gian:
- Tính chính xác bằng ngày sinh trên giấy tờ hiện có của cả hai bên, viết ra giấy ngày đủ 20 năm chênh lệch.
- Đối chiếu ngày sinh của bạn trên căn cước với dữ liệu dân cư; nếu có sai lệch, xử lý trước khi nộp hồ sơ.
- Xác định bạn có thuộc nhóm được miễn không: cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột. Nếu thuộc nhóm này, mốc 20 tuổi không còn là vấn đề.
- Nếu không thuộc nhóm được miễn và chưa đạt mốc, việc nhận nuôi đứa trẻ cụ thể này không đăng ký được; cân nhắc các hình thức chăm sóc khác như hỗ trợ gia đình gốc, giám hộ khi đủ điều kiện.
- Nếu đạt mốc nhưng sát, mang theo bản tính ngày khi đến bộ phận một cửa và hỏi cán bộ tư pháp xác nhận trước khi chuẩn bị các giấy tờ tốn thời gian như phiếu lý lịch tư pháp.
- Tuyệt đối không tìm cách sửa ngày sinh để lọt mốc. Đây là giả mạo giấy tờ, thuộc nhóm hành vi bị cấm trong nuôi con nuôi và có thể khiến việc đăng ký bị huỷ về sau.
Mốc tuổi là phần ít linh hoạt nhất trong bộ điều kiện. Biết sớm mình đứng ở đâu sẽ giúp gia đình chọn đúng đường, thay vì đặt hy vọng vào một hồ sơ chắc chắn bị trả.
Câu hỏi thường gặp
Người nhận hơn trẻ đúng 20 tuổi tính đến ngày nộp hồ sơ thì có đạt không?
Luật dùng cụm hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên, nên đủ 20 năm tính theo ngày sinh là đạt. Bạn nên tính chính xác bằng ngày sinh hai bên và hỏi cán bộ tư pháp xác nhận khi khoảng cách sát mốc.
Chú ruột kém cháu 10 tuổi có nhận cháu làm con nuôi được không?
Khoảng cách tuổi không phải trở ngại vì chú ruột được miễn mốc 20 tuổi. Chú vẫn phải đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi đầy đủ, có tư cách đạo đức tốt, và cần sự đồng ý của những người theo quy định.
Mốc 20 tuổi có áp dụng khi nhận con nuôi có yếu tố nước ngoài không?
Người nhận con nuôi có yếu tố nước ngoài phải đáp ứng điều kiện theo pháp luật nước nơi họ thường trú và điều kiện theo Luật Nuôi con nuôi 2010 của Việt Nam. Vì có hai hệ thống cùng áp dụng, nên hỏi cơ quan có thẩm quyền về từng điều kiện cụ thể.
Anh rể có được miễn mốc 20 tuổi khi nhận em vợ làm con nuôi không?
Anh rể không thuộc nhóm cha dượng, mẹ kế hay cô, cậu, dì, chú, bác ruột của đứa trẻ, nên vẫn phải hơn trẻ từ 20 tuổi trở lên. Ngoài ra cần xem xét kỹ vì người nhận là vợ chồng thì vợ không thể nhận em ruột mình làm con nuôi.
Tính tuổi theo giấy khai sinh hay theo căn cước?
Tuổi của đứa trẻ thường căn cứ giấy khai sinh, tuổi của người nhận theo giấy tờ tuỳ thân và dữ liệu dân cư. Các giấy tờ này phải thống nhất; nếu lệch nhau cần điều chỉnh qua thủ tục hộ tịch có căn cứ trước khi nộp hồ sơ.