Cha mẹ nuôi có quyền yêu cầu Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi khi con nuôi bị kết án về tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của cha mẹ nuôi, hoặc có hành vi ngược đãi, hành hạ cha mẹ nuôi, hoặc phá tán tài sản của cha mẹ nuôi — đó là khoản 2 Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010. Song song, cha mẹ nuôi có thể nhờ chính quyền, công an can thiệp theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình và lập di chúc để định đoạt tài sản của mình.
Đây là mặt ít được nói tới của chuyện con nuôi. Khi người con nuôi lớn lên trong vòng tay gia đình rồi quay lại làm hại chính những người đã nuôi mình, cha mẹ nuôi thường im lặng vì xấu hổ, vì thương, vì sợ mang tiếng "nuôi ong tay áo". Bài này viết để những người cao tuổi đó, và con cháu bên cạnh họ, biết pháp luật trao cho họ những công cụ gì.
Đâu là căn cứ, đâu chỉ là mâu thuẫn
Không phải mọi va chạm giữa cha mẹ nuôi và con nuôi trưởng thành đều đủ để chấm dứt. Bảng dưới giúp phân biệt; các ví dụ là ví dụ giả định, kết luận cuối cùng thuộc về Toà án.
| Hành vi | Có thể là căn cứ chấm dứt | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đánh, đẩy ngã cha mẹ nuôi, gây thương tích | Có | Có thể kèm trách nhiệm hình sự; bản án là căn cứ rõ nhất |
| Chửi mắng, sỉ nhục liên tục, nhốt trong phòng, bỏ đói | Có thể, như ngược đãi, hành hạ | Cần thể hiện tính lặp lại, có người làm chứng |
| Tự ý bán nhà, xe, vàng của cha mẹ nuôi để tiêu xài, trả nợ riêng | Có thể, như phá tán tài sản | Giữ giấy tờ, chứng từ giao dịch, lời khai người mua |
| Ép ký giấy tặng cho, uỷ quyền bán tài sản | Có thể, tuỳ mức độ ép buộc | Giao dịch bị ép buộc còn có thể bị tuyên vô hiệu theo Bộ luật Dân sự |
| Cãi nhau về cách sống, không nghe lời | Không | Mâu thuẫn gia đình thông thường, nên hoà giải |
| Đi làm xa, ít về thăm, không gửi tiền | Thường không tự nó là căn cứ | Có thể yêu cầu cấp dưỡng nếu cha mẹ nuôi không tự nuôi được mình |
Dòng cuối đáng lưu ý. Con nuôi đã thành niên có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ nuôi như con đẻ với cha mẹ. Khi con nuôi bỏ mặc cha mẹ nuôi già yếu, con đường phù hợp thường là yêu cầu cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, chứ chưa hẳn là chấm dứt; chấm dứt còn làm mất luôn nghĩa vụ đó.
Phá tán tài sản là gì trong thực tế
Luật không định nghĩa chi tiết "phá tán tài sản", nhưng cách hiểu phổ biến là hành vi làm hao hụt, tiêu tán tài sản của người khác một cách có ý thức và không chính đáng: lấy tài sản đem bán, cầm cố để tiêu xài; vay nợ nhân danh cha mẹ nuôi rồi để họ gánh; tự ý cho người khác vay, mượn tài sản không đòi lại. Điểm chung là tài sản thuộc về cha mẹ nuôi, và cha mẹ nuôi không đồng ý.
Ví dụ giả định: bà H., 72 tuổi, ở An Giang, nhận nuôi một cậu bé từ năm 1995. Cậu lớn lên, sa vào nợ nần vì vay mượn khắp nơi, lần lượt lấy sổ tiết kiệm, đôi bông tai, rồi giấy tờ xe máy của bà đem cầm. Bà nhiều lần nhờ trưởng ấp nói chuyện nhưng không thay đổi. Trong ví dụ này, chuỗi hành vi có chứng từ cầm cố, có người làm chứng là trưởng ấp, đủ để bà cân nhắc yêu cầu chấm dứt theo căn cứ phá tán tài sản.
Một lần lấy tiền rồi trả, hay một lần mượn xe đi rồi làm hỏng, khó coi là phá tán. Toà án thường nhìn vào tính lặp lại, giá trị tài sản, thái độ của con nuôi sau khi được nhắc nhở và hậu quả đối với đời sống của cha mẹ nuôi.
Những việc cha mẹ nuôi nên làm, theo thứ tự
Người cao tuổi thường cần người thân hoặc hàng xóm tin cậy giúp đỡ để đi qua các bước này:
- Bảo vệ an toàn bản thân trước: khi bị đánh, đe doạ, báo công an xã hoặc chính quyền ngay; đề nghị áp dụng biện pháp cấm tiếp xúc theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 nếu cần.
- Cất giữ giấy tờ tài sản ở nơi an toàn: sổ đỏ, sổ tiết kiệm, giấy đăng ký xe, giấy tờ tuỳ thân. Có thể gửi người thân tin cậy hoặc dịch vụ giữ tài sản của ngân hàng.
- Đến ngân hàng, văn phòng công chứng nơi từng giao dịch để hỏi về việc chặn giao dịch bất thường; với tài sản đang bị con nuôi chiếm giữ, có thể yêu cầu chính quyền lập biên bản.
- Ghi lại từng sự việc: ngày, tài sản mất, ai chứng kiến; xin giấy xác nhận của tổ hoà giải, trưởng thôn về những lần đã hoà giải không thành.
- Khi đã có đủ chứng cứ, làm đơn yêu cầu Toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền chấm dứt việc nuôi con nuôi; nêu rõ căn cứ và yêu cầu về tài sản.
- Cân nhắc lập di chúc mới hoặc sửa di chúc cũ, công chứng hoặc chứng thực, để định đoạt tài sản đúng ý mình.
Nếu cha mẹ nuôi đã yếu, khó đi lại, hãy đề nghị toà án và cơ quan chức năng làm việc tại nhà. Người thân giúp đỡ có thể được uỷ quyền cho phần thủ tục, nhưng ý chí chấm dứt phải là của chính cha mẹ nuôi.
Di chúc và chuyện "truất quyền thừa kế"
Khi chưa chấm dứt, con nuôi vẫn là người thừa kế. Con nuôi ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ nuôi theo Bộ luật Dân sự 2015. Nếu cha mẹ nuôi mất mà không có di chúc, con nuôi được chia như con đẻ, dù đã từng làm hại cha mẹ nuôi, trừ khi rơi vào trường hợp không được quyền hưởng di sản.
Có trường hợp người thừa kế không được hưởng. Bộ luật Dân sự 2015 quy định người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ hoặc về hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó, thì không được quyền hưởng di sản, trừ khi người để lại di sản đã biết mà vẫn cho hưởng theo di chúc.
Di chúc là công cụ trong tay cha mẹ nuôi. Người lập di chúc có quyền không cho một người thừa kế nào đó hưởng di sản. Tuy nhiên, con nuôi chưa thành niên hoặc đã thành niên mà không có khả năng lao động thuộc nhóm hưởng di sản không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Với con nuôi trưởng thành, khoẻ mạnh, di chúc không chia cho họ thường có hiệu lực.
Chấm dứt thì dứt khoát hơn. Sau khi quyết định chấm dứt có hiệu lực, con nuôi không còn ở hàng thừa kế, kể cả khi cha mẹ nuôi chưa kịp lập di chúc. Thủ tục khai nhận, phân chia di sản cụ thể được bàn ở trang thừa kế trong cùng hệ.
Tài sản đã mất có đòi lại được không
Chấm dứt nuôi con nuôi giải quyết quan hệ nhân thân, không tự trả lại tài sản đã bị phá tán. Muốn đòi lại, cha mẹ nuôi cần yêu cầu riêng: đòi bồi thường thiệt hại, đòi lại tài sản bị chiếm giữ, hoặc yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu nếu con nuôi đã bán, cầm cố tài sản mà không có quyền. Các yêu cầu này có thể nêu cùng đơn chấm dứt hoặc thành vụ án riêng, tuỳ cách toà án hướng dẫn.
Khả năng đòi lại phụ thuộc vào việc tài sản còn hay không, người nhận tài sản có ngay tình hay không, và con nuôi có khả năng bồi thường hay không. Với tài sản phải đăng ký như nhà đất, xe, giao dịch không có chữ ký của chủ sở hữu thường có cơ sở để xem xét lại; với tiền mặt, vàng đã tiêu, thực tế khó hơn nhiều.
Ngược lại, nếu con nuôi từng có công đóng góp vào khối tài sản chung của cha mẹ nuôi, ví dụ cùng làm ăn, góp tiền xây nhà, khi chấm dứt con nuôi được hưởng phần tương xứng theo thoả thuận hoặc theo quyết định của Toà án. Hai yêu cầu này có thể được xem xét cùng nhau, bù trừ cho nhau.
Khi con nuôi vẫn sống chung một mái nhà
Khó nhất là khi con nuôi đang ở cùng nhà, thậm chí trên mảnh đất đứng tên cha mẹ nuôi. Quyết định chấm dứt của Toà án không tự động buộc con nuôi đã thành niên dọn đi. Nếu nhà thuộc sở hữu riêng của cha mẹ nuôi, sau chấm dứt con nuôi không còn tư cách thành viên gia đình để ở; cha mẹ nuôi có thể yêu cầu trả lại chỗ ở, và nếu không tự nguyện thì phải qua một yêu cầu riêng tại toà án hoặc thi hành án.
Trong thời gian chờ, biện pháp cấm tiếp xúc theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 có thể giúp tách người gây bạo lực khỏi nạn nhân trong một thời hạn. Nhiều người cao tuổi chọn tạm về ở với người thân khác; việc tạm rời nhà không làm mất quyền sở hữu, nhưng nên báo cho chính quyền xã biết lý do để tránh hiểu nhầm về sau.
Nếu con nuôi có đóng góp xây sửa ngôi nhà, phần đóng góp sẽ được tính khi giải quyết tài sản. Đây là lý do nên giữ lại hoá đơn, giấy tờ xây dựng, để khi cần có thể làm rõ ai đã bỏ ra bao nhiêu.
Giữ tình người ngay cả khi phải ra toà
Phần lớn những người con nuôi gây hại cho cha mẹ nuôi đang vướng vào thứ gì đó lớn hơn họ: nghiện ngập, nợ nần, bệnh tâm thần chưa được chữa. Điều đó không bào chữa cho hành vi, nhưng giải thích vì sao nhiều cha mẹ nuôi vừa muốn tự bảo vệ, vừa không nỡ. Pháp luật cho phép họ chọn mức độ: từ nhờ hoà giải, áp dụng biện pháp ngăn chặn bạo lực, lập di chúc, cho tới chấm dứt hẳn.
Nếu con nuôi có dấu hiệu bệnh tâm thần hoặc nghiện, việc đưa đi điều trị có thể là bước nên làm trước hoặc song song với các thủ tục. Với những vụ việc có tài sản lớn và yếu tố hình sự, cha mẹ nuôi nên có luật sư; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn bước đầu.
Con cháu khác trong nhà, nếu có, nên đứng về phía an toàn của người già nhưng tránh biến việc này thành cuộc chia phe tranh tài sản. Mục tiêu là cha mẹ nuôi được sống yên ổn những năm còn lại, không phải ai thắng ai.
Câu hỏi thường gặp
Con nuôi chửi bới cha mẹ nuôi có phải căn cứ chấm dứt không?
Một lần cãi vã, to tiếng thường không đủ. Nếu việc chửi bới, sỉ nhục diễn ra kéo dài, có tính hành hạ tinh thần và có chứng cứ, Toà án có thể xem là ngược đãi. Nên ghi lại các lần xảy ra và nhờ tổ hoà giải chứng kiến.
Cha mẹ nuôi có cần chờ con nuôi bị kết án mới được yêu cầu chấm dứt không?
Không nhất thiết. Bản án là căn cứ rõ ràng nhất, nhưng khoản 2 Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010 còn nêu hành vi ngược đãi, hành hạ và phá tán tài sản. Toà án đánh giá những hành vi này qua chứng cứ dù chưa có bản án hình sự.
Con nuôi đã bán nhà của cha mẹ nuôi thì có lấy lại được không?
Nếu nhà đứng tên cha mẹ nuôi mà con nuôi bán không có uỷ quyền hợp lệ, giao dịch có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu. Kết quả còn tuỳ việc người mua có ngay tình hay không. Nên gặp luật sư sớm và yêu cầu cơ quan đăng ký đất đai ghi nhận tranh chấp.
Cha mẹ nuôi già yếu không tự đi toà được thì sao?
Có thể uỷ quyền cho người thân lo phần thủ tục và đề nghị toà án lấy lời khai tại nhà. Tuy nhiên, ý chí chấm dứt phải là của chính cha mẹ nuôi; nếu họ đã mất năng lực hành vi dân sự, cần có người đại diện theo pháp luật.
Sau khi chấm dứt, con nuôi có còn phải bồi thường không?
Có. Chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi không xoá nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật gây ra trước đó. Cha mẹ nuôi vẫn có thể yêu cầu bồi thường theo Bộ luật Dân sự.
