Muốn chấm dứt việc nuôi con nuôi, bạn làm đơn yêu cầu gửi Toà án có thẩm quyền — từ 1/7/2025 thường là Toà án nhân dân khu vực nơi cư trú của bên bị yêu cầu hoặc của con nuôi — kèm Giấy chứng nhận nuôi con nuôi, giấy tờ nhân thân và chứng cứ cho căn cứ chấm dứt. Toà án thụ lý, lấy ý kiến các bên, có thể hoà giải, rồi ra quyết định; quyết định có hiệu lực được ghi vào sổ hộ tịch nơi đã đăng ký nuôi con nuôi.
Mẫu đơn có thể xin ở bộ phận tiếp nhận của toà án, nhưng phần quan trọng nhất là nội dung: căn cứ nào, sự việc diễn ra thế nào, mong muốn cụ thể ra sao về nơi ở của con nuôi, họ tên và tài sản. Bài này đi qua từng phần của lá đơn, bộ chứng cứ cần có cho mỗi căn cứ và những gì xảy ra sau khi nộp.
Bố cục một lá đơn yêu cầu
Không có "mẫu chuẩn" duy nhất do bạn tự chế; nên dùng mẫu đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự mà toà án đang áp dụng và điền đủ những phần sau:
- Toà án nhận đơn — ghi đúng tên toà án theo tổ chức mới, hỏi trước nếu chưa chắc.
- Người yêu cầu — họ tên, ngày sinh, số định danh cá nhân, nơi cư trú, cách liên lạc; nếu là cơ quan, tổ chức thì ghi người đại diện.
- Những người có liên quan — cha mẹ nuôi, con nuôi, cha mẹ đẻ, người giám hộ (nếu có), kèm nơi cư trú hiện tại.
- Quan hệ nuôi con nuôi — ngày đăng ký, nơi đăng ký, số giấy chứng nhận hoặc trích lục.
- Căn cứ yêu cầu — chỉ rõ thuộc trường hợp nào trong Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010 và tóm tắt sự việc theo thứ tự thời gian.
- Yêu cầu cụ thể — chấm dứt việc nuôi con nuôi; đề nghị giao con nuôi chưa thành niên cho ai; đề nghị về họ tên của con nuôi; đề nghị về tài sản riêng, công sức đóng góp nếu có.
- Danh mục tài liệu kèm theo — đánh số từng tài liệu để dễ đối chiếu.
- Cam đoan và chữ ký — người yêu cầu ký hoặc điểm chỉ.
Phần "yêu cầu cụ thể" là chỗ nhiều lá đơn bỏ trống hoặc viết chung chung "đề nghị Toà án giải quyết theo pháp luật". Toà án chỉ xem xét trong phạm vi yêu cầu; nếu bạn không đề nghị gì về tài sản hay họ tên, những việc đó có thể phải làm thêm một lần nữa về sau.
Chứng cứ cần gom theo từng căn cứ
Mỗi căn cứ chấm dứt đòi một loại chứng cứ khác nhau. Gom đúng ngay từ đầu giúp hồ sơ không bị yêu cầu bổ sung nhiều lần.
| Căn cứ | Chứng cứ cốt lõi | Chứng cứ bổ trợ |
|---|---|---|
| Con nuôi thành niên và cha mẹ nuôi cùng tự nguyện | Văn bản thể hiện ý chí của từng người hoặc cùng đứng đơn | Giấy tờ chứng minh con nuôi đã đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự |
| Con nuôi bị kết án, ngược đãi, phá tán tài sản của cha mẹ nuôi | Bản án hình sự có hiệu lực; hoặc chứng cứ về hành vi ngược đãi, hành hạ, phá tán | Biên bản của công an, chính quyền; giấy tờ về tài sản bị bán, cầm cố; lời người làm chứng |
| Cha mẹ nuôi bị kết án, ngược đãi, hành hạ con nuôi | Bản án hình sự; hồ sơ khám, điều trị thương tích; biên bản xử lý bạo lực gia đình | Ý kiến của nhà trường, hàng xóm; ghi chép của cán bộ xã; ảnh chụp thương tích có thời gian |
| Vi phạm hành vi bị cấm (giấy tờ giả, trao tiền, ông bà nhận cháu…) | Giấy tờ chứng minh vi phạm: giấy khai sinh, giấy tờ quan hệ huyết thống, chứng từ giao tiền | Kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền; lời khai của các bên |
Bản án hình sự giúp nhánh "bị kết án" rất rõ ràng. Với nhánh ngược đãi, hành hạ không có bản án, chứng cứ phải cho thấy một chuỗi hành vi chứ không phải một lần va chạm; Toà án đánh giá tổng thể. Ảnh chụp, tin nhắn, hồ sơ y tế nên được lưu bản gốc, ghi rõ ngày, không cắt ghép.
Nộp đơn ở đâu sau khi tổ chức lại toà án
Trước đây, yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi trong nước thường do toà án cấp huyện giải quyết, việc có yếu tố nước ngoài lên toà án cấp tỉnh. Từ 1/7/2025, Toà án nhân dân khu vực thay cho toà án cấp huyện và nhận phần lớn các việc sơ thẩm về hôn nhân và gia đình. Cách phân chia thẩm quyền cụ thể, nhất là với việc có đương sự ở nước ngoài, cần đối chiếu Bộ luật Tố tụng dân sự và các văn bản sửa đổi hiện hành.
Về lãnh thổ, nơi nộp thường gắn với nơi cư trú hoặc làm việc của người bị yêu cầu, hoặc nơi con nuôi đang sống trong việc liên quan đến trẻ. Một gia đình ở Đồng Nai mà con nuôi đang được bà ngoại đẻ nuôi ở Tây Ninh (ví dụ giả định) nên hỏi cả hai toà án trước khi nộp để tránh bị trả đơn vì sai thẩm quyền.
Đơn có thể nộp trực tiếp, gửi qua bưu chính hoặc qua cổng nộp đơn trực tuyến của toà án nếu đã triển khai. Nộp trực tiếp có lợi là được cán bộ xem nhanh và chỉ ra chỗ thiếu ngay tại quầy.
Sau khi nộp đơn: những gì sẽ diễn ra
Trình tự dưới đây mô tả cách các toà án thường giải quyết một việc dân sự về gia đình; thời hạn cụ thể theo Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành.
- Toà án xem xét đơn: đủ điều kiện thì thông báo nộp tạm ứng lệ phí, thiếu thì yêu cầu sửa đổi, bổ sung trong thời hạn nhất định.
- Nộp biên lai tạm ứng, toà án thụ lý và thông báo cho những người có liên quan, trong đó có cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi và con nuôi.
- Thẩm phán thu thập thêm chứng cứ nếu cần: hỏi chính quyền xã, nhà trường, cơ quan công an; có thể yêu cầu giám định thương tích.
- Lấy ý kiến của các bên; với con nuôi chưa thành niên, toà án nghe nguyện vọng của trẻ phù hợp với độ tuổi, thường theo cách thân thiện, không để trẻ đối mặt người đã gây hại.
- Mở phiên họp giải quyết việc dân sự; nếu phát sinh tranh chấp lớn về tài sản hoặc về người nuôi trẻ, việc có thể được giải quyết theo thủ tục vụ án.
- Ra quyết định chấm dứt hoặc bác yêu cầu; các bên có quyền kháng cáo trong thời hạn luật định.
- Quyết định có hiệu lực được gửi tới cơ quan hộ tịch để ghi vào sổ; người yêu cầu nên tự mang bản sao quyết định đến Ủy ban nhân dân cấp xã kiểm tra việc ghi sổ.
Trong suốt quá trình, nếu trẻ đang ở trong hoàn cảnh nguy hiểm, không cần chờ quyết định cuối cùng mới đưa trẻ ra khỏi nơi đó. Các biện pháp bảo vệ khẩn cấp theo Luật Trẻ em và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình chạy song song.
Hoà giải: bắt buộc hay không, có nên không
Không phải mọi trường hợp đều hoà giải. Với căn cứ hai bên cùng tự nguyện, toà án chủ yếu xác minh ý chí thật. Với căn cứ ngược đãi, hành hạ, đặt nạn nhân ngồi "hoà giải" cùng người gây hại là không phù hợp; toà án sẽ cân nhắc cách làm.
Hoà giải hữu ích khi tranh chấp là tài sản. Khi hai bên đã đồng ý chấm dứt nhưng chưa thống nhất phần công sức đóng góp, nơi ở của trẻ hay khoản hỗ trợ, một buổi hoà giải tốt giúp tránh vụ án kéo dài.
Hoà giải ở cơ sở có thể đi trước. Tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố không quyết định chấm dứt, nhưng giúp hai bên nói chuyện, làm rõ mong muốn, từ đó viết đơn rõ ràng hơn hoặc nhận ra không cần chấm dứt.
Kết quả hoà giải phải được ghi nhận đúng cách. Thoả thuận miệng bên ngoài không ràng buộc toà án; nội dung thống nhất cần được ghi trong biên bản hoặc quyết định của toà án.
Những lỗi làm hồ sơ chậm hoặc bị trả
Lỗi phổ biến nhất là mất Giấy chứng nhận nuôi con nuôi và không biết việc đăng ký năm xưa được ghi ở đâu. Trước khi nộp đơn, bạn nên xin trích lục nuôi con nuôi tại Ủy ban nhân dân cấp xã đang quản lý sổ hộ tịch cũ; với các xã đã sáp nhập, sổ được chuyển về xã mới, cán bộ tư pháp sẽ chỉ chỗ.
Lỗi thứ hai là đơn viết cảm xúc, dài nhiều trang kể công nuôi dưỡng nhưng không nêu căn cứ. Thẩm phán cần biết sự việc thuộc khoản nào của Điều 25 và chứng cứ ở đâu. Phần cảm xúc nên để cho buổi lấy lời khai.
Lỗi thứ ba là bỏ sót người có liên quan: không ghi cha mẹ đẻ, hoặc chỉ ghi một trong hai cha mẹ nuôi. Toà án phải triệu tập đủ, nên thông tin địa chỉ sai làm việc tống đạt kéo dài nhiều tháng. Nếu một người không rõ đang ở đâu, cần ghi rõ địa chỉ cuối cùng được biết và những nỗ lực đã làm để tìm.
Lỗi cuối cùng là nộp sai toà. Việc bị chuyển đơn giữa các toà mất thêm thời gian, đôi khi hàng tháng. Một cuộc gọi hỏi trước hoặc một lần ghé quầy tiếp nhận đỡ tốn hơn nhiều.
Nếu bạn là bên bị yêu cầu
Không ít người nhận được thông báo của toà án mà không ngờ trước: cha mẹ nuôi già nhận tin con nuôi đã lớn xin chấm dứt, hay cha nuôi nhận tin mẹ đẻ của trẻ yêu cầu chấm dứt vì cho rằng trẻ bị bỏ bê. Phản ứng đầu tiên thường là giận dữ hoặc phớt lờ. Cả hai đều bất lợi.
Bạn có quyền xem tài liệu trong hồ sơ, trình bày ý kiến bằng văn bản, đưa ra chứng cứ ngược lại, đề nghị toà án hỏi thêm người làm chứng và nhờ người bảo vệ quyền lợi. Nếu bạn đồng ý chấm dứt nhưng không đồng ý về tài sản hoặc nơi ở của trẻ, hãy nói rõ từng phần. Vắng mặt nhiều lần không ngăn được toà án giải quyết, chỉ làm bạn mất cơ hội trình bày.
Với tranh chấp có tài sản lớn, có yếu tố hình sự hay có người ở nước ngoài, nên tìm luật sư sớm; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết mình đang ở thế nào trước khi trả lời toà án.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nhờ người khác nộp đơn thay không?
Bạn có thể uỷ quyền cho người khác nộp và theo dõi việc ở toà án bằng văn bản uỷ quyền hợp lệ. Tuy nhiên, những lời khai về ý chí cá nhân, như việc tự nguyện chấm dứt, toà án thường muốn nghe trực tiếp từ chính người đó.
Toà án có hỏi ý kiến của con nuôi còn nhỏ không?
Có. Khi quyết định giao trẻ cho ai sau chấm dứt, toà án xem xét nguyện vọng của trẻ phù hợp với độ tuổi; với trẻ từ đủ 7 tuổi, cách làm chung trong các việc gia đình là phải xem xét nguyện vọng của con. Việc hỏi được làm sao để trẻ không bị áp lực.
Mất Giấy chứng nhận nuôi con nuôi thì có nộp đơn được không?
Được, nhưng bạn nên xin trích lục nuôi con nuôi từ sổ hộ tịch tại Ủy ban nhân dân cấp xã đang quản lý sổ trước khi nộp. Nếu không tìm được dấu vết đăng ký, cần làm rõ việc nuôi con nuôi có thực sự đã được đăng ký hay chưa.
Quyết định chấm dứt có hiệu lực từ lúc nào?
Quyết định có hiệu lực khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị mà không ai kháng cáo, kháng nghị, hoặc khi có quyết định phúc thẩm. Quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ nuôi và con nuôi chấm dứt từ thời điểm quyết định có hiệu lực.
Hai bên đồng ý hết rồi thì có phải ra toà nhiều lần không?
Thường ít hơn nhiều so với khi có tranh chấp. Toà án vẫn phải xác minh ý chí tự nguyện, kiểm tra tuổi của con nuôi và giấy tờ, nhưng nếu hồ sơ đủ và các bên có mặt đúng hẹn, việc giải quyết gọn hơn.
Có cần bản dịch giấy tờ nếu cha mẹ nuôi ở nước ngoài không?
Giấy tờ do cơ quan nước ngoài cấp thường phải được hợp pháp hoá lãnh sự, trừ trường hợp được miễn, và dịch sang tiếng Việt có chứng thực. Việc có đương sự ở nước ngoài cũng kéo dài thời gian vì phải tống đạt qua đường tương trợ tư pháp.
