Khi con nuôi bị cha mẹ nuôi đánh đập, bỏ đói, bỏ mặc, việc đầu tiên là đưa trẻ ra khỏi nguy hiểm: báo công an, chính quyền xã hoặc tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em để các biện pháp khẩn cấp theo Luật Trẻ em 2016 và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 được áp dụng. Việc chấm dứt nuôi con nuôi là bước sau, theo khoản 3 Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010, do cha mẹ đẻ, người giám hộ hoặc cơ quan, tổ chức có thẩm quyền yêu cầu Toà án.
Thứ tự này quan trọng vì một vụ việc tại toà có thể kéo dài nhiều tháng, trong khi trẻ cần an toàn ngay đêm nay. Bài này viết cho những người đứng gần đứa trẻ nhất: cha mẹ đẻ còn giữ liên lạc, ông bà, thầy cô, hàng xóm, cán bộ xã. Họ thường là người thấy dấu hiệu đầu tiên nhưng không biết mình được làm gì.
Dấu hiệu cần để ý
Không có danh sách nào thay được đánh giá của người làm công tác bảo vệ trẻ em, và một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì. Nhưng khi nhiều dấu hiệu lặp lại, người lớn xung quanh nên lên tiếng:
- Vết thương lặp lại, giải thích không khớp với vết thương, trẻ mặc kín bất thường giữa trời nóng.
- Trẻ đói thường xuyên, gầy sút, xin ăn ở trường hoặc nhà hàng xóm, quần áo bẩn kéo dài.
- Trẻ bị bỏ ở nhà một mình nhiều ngày, không được đi khám khi ốm, không được đi học.
- Trẻ sợ về nhà, giật mình khi người lớn giơ tay, thay đổi đột ngột về hành vi.
- Trẻ bị bắt làm việc nặng, đi bán hàng, xin tiền thay vì đến trường.
- Trẻ bị nói những câu như "không phải con của nhà này", "trả về chỗ cũ", bị đối xử khác hẳn con đẻ trong nhà.
Dấu hiệu cuối cùng không chỉ là chuyện tình cảm. Luật Nuôi con nuôi 2010 cấm phân biệt đối xử giữa con đẻ và con nuôi; sự phân biệt kéo dài, kèm bỏ mặc, là một phần của bức tranh ngược đãi mà người có thẩm quyền sẽ xem xét.
Những việc làm ngay khi trẻ đang gặp nguy hiểm
Ở giai đoạn này, mục tiêu duy nhất là an toàn của trẻ. Giấy tờ để sau.
- Nếu trẻ đang bị đánh, đang bị thương nặng hoặc bị nhốt: báo công an nơi gần nhất ngay, gọi cấp cứu nếu cần.
- Báo Ủy ban nhân dân cấp xã nơi trẻ sống, nơi có người làm công tác bảo vệ trẻ em; báo tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em nếu không biết bắt đầu từ đâu.
- Nếu trẻ tìm đến nhà mình, có thể cho trẻ ở tạm và báo ngay cho chính quyền biết trẻ đang ở đâu, để việc giữ trẻ không bị hiểu nhầm.
- Ghi lại những gì mình thấy, nghe: thời gian, địa điểm, lời trẻ kể nguyên văn. Không tra hỏi trẻ nhiều lần, không bắt trẻ kể lại trước nhiều người.
- Đưa trẻ đi khám khi có thương tích; giữ hồ sơ khám, ảnh chụp có thời gian.
- Không tự đối chất, đe doạ hay dùng vũ lực với cha mẹ nuôi; việc đó có thể khiến trẻ bị trả thù hoặc làm hỏng việc xử lý về sau.
Cơ quan tiếp nhận tin báo có trách nhiệm giữ kín thông tin của người báo tin. Nhiều người ngại vì "chuyện nhà người ta", nhưng Luật Trẻ em 2016 xác định bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của cả gia đình, nhà trường, cộng đồng và cơ quan nhà nước.
Chính quyền và cơ quan chức năng có thể làm gì
Khi có tin báo, người làm công tác bảo vệ trẻ em và chính quyền xã đánh giá mức độ nguy hiểm. Luật Trẻ em 2016 có các biện pháp can thiệp như đưa trẻ đến nơi an toàn, bố trí chăm sóc thay thế tạm thời ở gia đình người thân, gia đình nhận chăm sóc hoặc cơ sở trợ giúp xã hội, hỗ trợ y tế, tâm lý. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 có biện pháp cấm tiếp xúc giữa người có hành vi bạo lực và nạn nhân.
Song song, công an xem xét dấu hiệu tội phạm. Bộ luật Hình sự có tội hành hạ người khác và tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình; hành vi gây thương tích có tội riêng. Nếu cha mẹ nuôi bị kết án về một tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của con nuôi, bản án đó là căn cứ rõ ràng nhất để chấm dứt nuôi con nuôi.
Không phải trường hợp nào cũng thành vụ án hình sự. Hành vi bỏ mặc, bỏ đói, ngược đãi có thể bị xử phạt hành chính, bị nhắc nhở, giám sát. Dù không có bản án, chứng cứ về ngược đãi, hành hạ vẫn có thể được dùng trong yêu cầu chấm dứt; Toà án đánh giá tổng thể.
Ai làm gì trong đường chấm dứt
Con nuôi chưa thành niên không tự đứng đơn. Điều 26 Luật Nuôi con nuôi 2010 xác định những người có quyền yêu cầu Toà án; mỗi người có lợi thế khác nhau trong thực tế.
| Người yêu cầu | Khi nào phù hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cha mẹ đẻ | Còn liên lạc, có khả năng và mong muốn nhận lại con | Toà án sẽ xem cha mẹ đẻ có đủ điều kiện nuôi trẻ không trước khi giao |
| Người giám hộ của con nuôi | Khi trẻ đã có người giám hộ được cử, ví dụ sau khi cha mẹ nuôi bị hạn chế quyền | Người giám hộ phải hành động vì lợi ích của trẻ |
| Một trong hai cha mẹ nuôi | Người còn lại là người bạo hành, người này muốn bảo vệ trẻ | Có thể yêu cầu chấm dứt quan hệ với người bạo hành; quan hệ với mình vẫn giữ |
| Cơ quan, tổ chức được luật trao quyền | Không có người thân nào đứng ra, hoặc người thân không đủ điều kiện | Luật ghi cơ quan lao động, thương binh và xã hội và Hội Liên hiệp Phụ nữ; đầu mối hiện nay hỏi tại xã |
Dòng thứ ba ít người biết: khi chỉ cha nuôi bạo hành, mẹ nuôi không nhất thiết phải chọn giữa chồng và con. Bà có thể yêu cầu chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi giữa chồng và trẻ, đồng thời các biện pháp bảo vệ được áp dụng; quan hệ mẹ nuôi – con nuôi vẫn còn. Đây là tình huống nhạy cảm, nên có luật sư và người làm công tác xã hội đồng hành.
Hạn chế quyền cha mẹ: bước trung gian ít được dùng
Giữa "không làm gì" và "chấm dứt hẳn" còn một công cụ của Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Toà án có thể ra quyết định không cho cha, mẹ trông nom, chăm sóc, giáo dục con, quản lý tài sản riêng của con hoặc đại diện cho con trong một thời hạn, khi cha mẹ có hành vi xâm phạm hoặc ngược đãi con nghiêm trọng. Vì cha mẹ nuôi có quyền, nghĩa vụ như cha mẹ đẻ, công cụ này cũng áp dụng với họ.
Hạn chế quyền phù hợp khi gia đình nuôi còn có khả năng sửa đổi, ví dụ một người cha nuôi nghiện rượu đang cai, hoặc khi chưa rõ nơi nào tốt hơn cho trẻ. Trong thời gian bị hạn chế, trẻ được giao cho người khác trông nom, giám hộ. Hết thời hạn, toà án có thể xem xét lại.
Chấm dứt nuôi con nuôi thì dứt khoát hơn: quan hệ cha mẹ – con giữa hai bên kết thúc, trẻ được giao về cha mẹ đẻ hoặc người khác theo quyết định của toà án. Lựa chọn giữa hai công cụ là việc cần cân nhắc cùng người làm nghề, với câu hỏi trung tâm là điều gì tốt nhất cho đứa trẻ, không phải điều gì trừng phạt người lớn nặng nhất.
Gom chứng cứ mà không làm trẻ tổn thương thêm
Hồ sơ y tế là chứng cứ mạnh nhất. Phiếu khám, kết quả chụp chiếu, giấy ra viện ghi rõ thương tích và thời điểm. Khi đưa trẻ đi khám, nên nói với bác sĩ rằng nghi trẻ bị bạo hành để việc ghi chép được đầy đủ; cơ sở y tế cũng có trách nhiệm thông báo khi phát hiện dấu hiệu xâm hại trẻ em.
Ghi chép của người thứ ba có giá trị. Sổ theo dõi của giáo viên chủ nhiệm, biên bản làm việc của cán bộ xã, công an khu vực, lời xác nhận của hàng xóm về những lần nghe tiếng kêu khóc. Mỗi ghi chép nên có ngày tháng, người ghi và nội dung khách quan, không suy diễn.
Ảnh và tin nhắn giữ nguyên bản. Ảnh chụp vết thương, tin nhắn đe doạ, ghi âm nên được lưu bản gốc trên thiết bị, sao lưu thêm một nơi khác. Không chỉnh sửa, không cắt ghép, không đăng lên mạng để "tố" vì việc đó có thể làm lộ danh tính trẻ và gây bất lợi khi giải quyết.
Lời kể của trẻ để người có chuyên môn lấy. Bắt trẻ kể đi kể lại cho nhiều người vừa làm trẻ đau thêm vừa làm lời kể bị pha tạp. Ghi lại nguyên văn những gì trẻ tự nói lần đầu, còn việc hỏi chi tiết để người làm công tác bảo vệ trẻ em, điều tra viên và thẩm phán thực hiện theo cách thân thiện với trẻ.
Sau khi chấm dứt: trẻ cần gì ngoài giấy tờ
Một chỗ ở ổn định. Toà án giao trẻ cho cha mẹ đẻ nếu họ đủ điều kiện, nếu không thì cho cá nhân, cơ quan, tổ chức khác. Chuyển chỗ nhiều lần là tổn thương thứ hai; người lớn nên chuẩn bị nơi ở lâu dài trước khi chuyển trẻ.
Hỗ trợ tâm lý. Trẻ từng bị bạo hành thường mang theo nỗi sợ, cảm giác có lỗi hoặc giận dữ khó hiểu. Chuyên gia tâm lý trẻ em, người làm công tác xã hội nên được mời vào sớm; không người lớn nào nên tự chẩn đoán hay "dạy cho quen".
Giấy tờ đi theo. Họ tên, nơi cư trú, bảo hiểm y tế, hồ sơ học tập cần được chuyển theo nơi ở mới; thủ tục hộ tịch có bài riêng trong danh mục.
Sự im lặng đúng lúc. Không hỏi đi hỏi lại chuyện cũ, không kể chuyện của trẻ cho người không liên quan, không đăng lên mạng xã hội. Thông tin về trẻ bị xâm hại cần được giữ kín.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xóm có quyền báo công an khi thấy con nuôi nhà bên bị đánh không?
Có, và nên báo. Luật Trẻ em 2016 coi bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của cả cộng đồng. Người báo tin không cần là người thân, cũng không cần chắc chắn hoàn toàn; việc xác minh là của cơ quan chức năng.
Đánh con nuôi để dạy dỗ có bị coi là ngược đãi không?
Pháp luật Việt Nam không chấp nhận bạo lực với trẻ em dưới danh nghĩa dạy dỗ. Mức độ, tần suất và hậu quả sẽ quyết định là vi phạm hành chính, ngược đãi hay tội phạm, nhưng không có ngoại lệ vì trẻ là con nuôi hay con đẻ.
Cha mẹ đẻ đã đồng ý cho con làm con nuôi có còn quyền yêu cầu chấm dứt không?
Có. Điều 26 Luật Nuôi con nuôi 2010 cho cha mẹ đẻ quyền yêu cầu Toà án chấm dứt khi có căn cứ, chẳng hạn cha mẹ nuôi ngược đãi, hành hạ con nuôi. Việc từng đồng ý không làm mất quyền bảo vệ con.
Trẻ được đưa đi đâu trong thời gian chờ toà án giải quyết?
Tuỳ đánh giá của người làm công tác bảo vệ trẻ em và chính quyền: ở với người thân đủ điều kiện, gia đình nhận chăm sóc thay thế hoặc cơ sở trợ giúp xã hội. Mục tiêu là nơi an toàn gần với môi trường quen thuộc của trẻ nhất có thể.
Bỏ mặc con nuôi không đánh đập có phải căn cứ chấm dứt không?
Bỏ đói, không cho đi học, không chữa bệnh kéo dài có thể được coi là ngược đãi tuỳ mức độ và chứng cứ. Toà án đánh giá từng trường hợp; nên gom chứng cứ từ nhà trường, trạm y tế, chính quyền và người làm chứng.
Sau khi chấm dứt, cha mẹ nuôi có phải bồi thường cho trẻ không?
Chấm dứt nuôi con nuôi không tự giải quyết chuyện bồi thường. Thiệt hại về sức khoẻ, tinh thần do hành vi trái pháp luật gây ra được yêu cầu bồi thường theo Bộ luật Dân sự, có thể trong vụ án hình sự hoặc một yêu cầu riêng; nên hỏi luật sư.
