Khi con nuôi bước vào tuổi dậy thì, những câu hỏi về cha mẹ đẻ thường trở lại với cường độ mới: không còn là "con ở bụng ai" mà là "họ là ai, vì sao họ cho con, con giống họ ở điểm nào, con có quyền đi tìm không". Cùng lúc ấy, con hay buột ra những câu làm cha mẹ nuôi đau nhói, như "bố mẹ có phải bố mẹ thật của con đâu". Phần lớn những câu ấy là cách một đứa trẻ đang lớn thử độ vững của gia đình, chứ không phải lời từ bỏ.
Cha mẹ nuôi cần giữ hai việc cùng lúc: không đóng cửa câu hỏi về nguồn gốc, và không vì sợ mất con mà buông vai trò cha mẹ, buông các giới hạn bình thường của tuổi mới lớn. Bài này đi qua những tình huống hay gặp và gợi ý cách đáp, kèm những điều con ở tuổi này nên biết về quyền của mình.
Vì sao câu hỏi trở lại ở tuổi dậy thì
Tuổi dậy thì là giai đoạn mọi đứa trẻ đi tìm bản sắc: mình giống ai, mình muốn trở thành ai, mình thuộc về nhóm nào. Với con nuôi, câu hỏi ấy có thêm một khoảng trống. Cơ thể đang thay đổi, gương mặt rõ nét hơn, và đứa trẻ soi gương mà không có ai trong nhà để đối chiếu. Môn sinh học dạy về di truyền, bạn bè bàn chuyện giống bố giống mẹ, những thứ đó đánh thức câu hỏi tưởng đã yên từ lâu.
Tuổi này cũng là lúc trẻ hiểu sâu hơn về hoàn cảnh. Năm tuổi, câu "mẹ đẻ con không lo được cho em bé" là đủ. Mười bốn tuổi, con sẽ hỏi tiếp: không lo được vì nghèo, vì còn nhỏ, vì bị ép, hay vì không muốn? Con bắt đầu hình dung người mẹ đẻ như một con người cụ thể, và có thể vừa thương vừa giận người ấy.
Điều quan trọng là đọc những câu hỏi đó như dấu hiệu con đang lớn bình thường, không phải dấu hiệu gia đình nuôi dạy thất bại. Những đứa con nuôi hỏi nhiều thường là những đứa thấy đủ an toàn để hỏi. Đứa im lặng hoàn toàn không hẳn là đứa không nghĩ.
Câu nói làm cha mẹ đau và điều con thường muốn nói thật
Trẻ tuổi mới lớn hiếm khi nói thẳng cảm xúc. Bảng dưới gợi ý cách đọc một số câu hay gặp; mỗi đứa trẻ khác nhau, nên đây chỉ là những khả năng thường gặp để cha mẹ bớt phản ứng theo cảm xúc.
| Câu con nói | Điều con có thể đang muốn nói | Một cách đáp gợi ý |
|---|---|---|
| "Bố mẹ có phải bố mẹ thật đâu mà cấm." | Con đang giận vì bị cấm và tìm chỗ đau nhất để nói | "Bố mẹ là bố mẹ của con, nên mới phải cấm. Chuyện đi chơi mình nói lại khi cả hai bình tĩnh." |
| "Chắc mẹ đẻ con không như thế này." | Con đang tưởng tượng về một người mẹ lý tưởng | "Có thể con nghĩ nhiều về mẹ đẻ dạo này. Con muốn kể bố mẹ nghe không?" |
| "Con muốn đi tìm họ." | Con muốn biết, chưa chắc muốn rời đi | "Bố mẹ hiểu. Mình cùng tính xem tìm thế nào cho an toàn, khi nào thì hợp." |
| "Sao họ không giữ con?" | Con sợ mình có gì không ổn nên bị cho đi | "Không phải vì con. Bố mẹ kể con nghe những gì bố mẹ biết về hoàn cảnh lúc đó." |
| "Con không giống ai trong nhà này." | Con thấy lạc lõng, cần được nhìn nhận | "Ngoại hình thì khác, nhưng tính kiên nhẫn của con là học bố đấy." Và thật lòng hỏi thêm cảm giác của con. |
Điểm chung là không phản ứng bằng tổn thương ("bố mẹ nuôi con bao năm mà con nói thế"). Cha mẹ được phép buồn, nhưng nên để nỗi buồn ấy cho cuộc trò chuyện của người lớn với nhau, không đặt lên vai đứa trẻ đang chới với.
Giữ giới hạn mà không biến nó thành chuyện con nuôi
Luật nhà vẫn là luật nhà. Con nuôi tuổi teen cũng cần giờ giấc, cũng bị hạn chế điện thoại, cũng phải học hành như mọi đứa trẻ khác. Nới lỏng mọi thứ vì sợ con buồn chuyện nguồn gốc làm con mất cảm giác an toàn, vì giới hạn cũng là một cách yêu thương.
Tách chuyện kỷ luật khỏi chuyện nguồn gốc. Khi con dùng chuyện con nuôi trong lúc cãi nhau, nhẹ nhàng tách ra: "Chuyện mẹ đẻ con là chuyện quan trọng, bố mẹ muốn nói với con lúc yên tĩnh. Còn bây giờ mình đang nói chuyện về giờ về nhà."
Không dùng chuyện nguồn gốc để răn dạy. Tránh tuyệt đối câu "không biết ơn", "giống ai bên kia". Chúng có thể theo con suốt đời.
Sửa sai khi mình lỡ lời. Cha mẹ cũng là người, đôi khi nói câu không nên trong lúc giận. Quay lại xin lỗi con là bài học về tôn trọng mà con nhớ hơn mọi lời giảng.
Con đòi đi tìm cha mẹ đẻ: nên phản ứng thế nào
Khi con tuổi mới lớn nói muốn tìm cha mẹ đẻ, nhiều cha mẹ nuôi hoảng, cảm thấy bị từ chối. Thật ra mong muốn biết gốc gác không đồng nghĩa với mong muốn rời bỏ gia đình nuôi. Đa số con nuôi muốn biết khuôn mặt, câu chuyện, lý do; một số muốn gặp; ít người muốn thay đổi gia đình. Phản ứng ngăn cấm thường đẩy con đi tìm một mình, qua mạng xã hội, qua người lạ, với nhiều rủi ro.
Về pháp lý, Luật Nuôi con nuôi 2010 ghi nhận quyền được biết nguồn gốc của con nuôi đã thành niên. Trước tuổi thành niên, cha mẹ nuôi là người đại diện và quyết định cùng con. Điều đó không có nghĩa là phải đợi tới mười tám tuổi mới được nói chuyện. Cha mẹ có thể bắt đầu từ việc chia sẻ hết những gì mình biết, cùng con xem lại giấy tờ trong nhà, và hẹn những bước tiếp theo theo độ chín chắn của con.
Nếu gia đình quyết định cùng con tìm khi con chưa thành niên, nên đi qua đường chính thức và có người lớn đi cùng mọi bước. Một cuộc gặp không chuẩn bị, hoặc phát hiện hoàn cảnh nặng nề về cha mẹ đẻ, có thể quá sức với một đứa trẻ mười bốn tuổi. Cách tìm qua hồ sơ, cơ quan, cơ sở từng chăm sóc trẻ và những điều cần đề phòng được trình bày ở bài riêng về tìm cha mẹ đẻ trong danh mục này.
Những ngày dễ khơi lại câu hỏi
Có những thời điểm trong năm câu hỏi về cha mẹ đẻ hay trở lại: sinh nhật, vì đó cũng là ngày mẹ đẻ sinh ra con; Ngày của Mẹ, ngày Phụ nữ, khi cả lớp làm thiệp tặng mẹ; ngày con được đón về nhà; dịp Tết khi họ hàng tụ họp, ai cũng nói chuyện ông bà, quê gốc. Con nuôi tuổi mới lớn có thể trầm hẳn đi, cáu gắt vô cớ, hoặc ngược lại vui quá mức để che giấu. Nhiều cha mẹ không nhận ra mối liên hệ và nghĩ con đang giận chuyện khác.
Biết trước những dịp này giúp cha mẹ chuẩn bị. Có gia đình hỏi con muốn đón sinh nhật thế nào và tôn trọng nếu con muốn đơn giản. Có gia đình dành một phút trong ngày sinh nhật để nói câu kiểu "hôm nay chắc mẹ đẻ con cũng nghĩ tới con", nếu con thấy thoải mái với điều đó. Không có cách đúng chung; điều quan trọng là con biết cha mẹ hiểu ngày ấy với con có nhiều lớp cảm xúc.
Với những dịp ở trường như làm thiệp tặng mẹ, con đã lớn có thể tự chọn. Cha mẹ chỉ cần mở lời để con biết không có gì phải giấu nếu con buồn, và không có gì sai nếu con muốn viết thiệp cho cả hai người mẹ.
Những điều con tuổi mới lớn nên được biết về mình
Ở tuổi này, con đủ lớn để biết những thông tin cơ bản về hồ sơ của chính mình. Biết rõ giúp con bớt tưởng tượng và bớt cảm giác bị giấu:
- Con được nhận nuôi lúc mấy tuổi, ở đâu, qua đường nào: từ gia đình, từ cơ sở trợ giúp xã hội, hay trẻ bị bỏ rơi.
- Giấy tờ nào chứng minh con là con của gia đình: Giấy chứng nhận nuôi con nuôi, giấy khai sinh hiện tại, và chúng đang được cất ở đâu.
- Tên cũ của con, nếu có, và lý do đổi tên. Nếu đổi khi con từ đủ 9 tuổi, con đã từng được hỏi ý kiến theo Luật Nuôi con nuôi 2010.
- Thông tin sức khoẻ gia đình gốc, nếu gia đình nuôi có, vì nó có ích cho việc khám chữa bệnh của con sau này.
- Quyền của con: khi thành niên được tìm hiểu nguồn gốc; vẫn có quan hệ thừa kế với cha mẹ đẻ theo Bộ luật Dân sự 2015; được giữ bí mật chuyện con nuôi với người ngoài.
- Những điều gia đình chưa biết, và gia đình sẵn sàng cùng con tìm hiểu.
Khi nào cần chuyên gia đồng hành
Phần lớn con nuôi đi qua tuổi dậy thì với những đợt câu hỏi, giận dỗi rồi lắng xuống, như mọi thiếu niên. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy con đang gặp khó khăn vượt mức cha mẹ tự đỡ được: buồn chán, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần, tự làm đau mình, bỏ học, tụ tập với nhóm bạn có hành vi nguy hiểm, dùng chất kích thích, hoặc nói những câu như "không ai cần mình". Những dấu hiệu này không nên chờ.
Khi đó, nên tìm chuyên gia tâm lý trẻ vị thành niên, ưu tiên người có kinh nghiệm với con nuôi và gia đình thay thế. Có những buổi chỉ con đi một mình, có những buổi cả nhà cùng tham gia. Cha mẹ nuôi cũng nên có chỗ để chia sẻ nỗi lo của mình, với những gia đình đã đi qua giai đoạn tương tự hoặc với chuyên gia. Trang này không đánh giá hay chấm điểm trẻ; gợi ý ở đây là để cha mẹ thêm cách nghĩ, không thay cho người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Con nói muốn về ở với mẹ đẻ thì có được không?
Với con chưa thành niên, quan hệ cha mẹ – con nuôi đã đăng ký vẫn còn nguyên giá trị; con không tự chuyển về ở với cha mẹ đẻ được. Muốn thay đổi phải qua thủ tục chấm dứt nuôi con nuôi tại Toà án theo căn cứ luật định. Thường thì câu nói ấy là cảm xúc nhất thời, cần được lắng nghe hơn là tranh luận về luật.
Con tự tìm mẹ đẻ qua mạng xã hội, cha mẹ nuôi nên làm gì?
Đừng nổi giận hay cấm đoán ngay. Nói chuyện với con về rủi ro: người nhận vơ, kẻ lừa đảo, thông tin sai. Đề nghị cùng con đi tiếp bằng đường an toàn hơn. Con thấy cha mẹ đứng cùng phía thì sẽ kể khi có chuyện bất thường.
Có nên kể cho con chuyện mẹ đẻ từng có hoàn cảnh rất xấu không?
Ở tuổi mới lớn, con có thể nghe được những sự thật khó, nếu được kể trung thực, tôn trọng và có người lớn ở bên. Nên kể từng phần, theo câu hỏi của con, không dồn hết một lần. Với chi tiết rất nặng nề, có thể nhờ chuyên gia tâm lý hỗ trợ cách nói.
Con không bao giờ hỏi về cha mẹ đẻ, có phải là tốt?
Không hẳn. Có con thật sự ít quan tâm; có con không hỏi vì sợ cha mẹ nuôi buồn. Thỉnh thoảng mở lời nhẹ nhàng, như khi xem một bộ phim có chi tiết con nuôi, để con biết chủ đề này không bị cấm trong nhà.
Con hỏi mình có quyền thừa kế của mẹ đẻ không thì trả lời sao?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, con nuôi vẫn có quan hệ thừa kế với cha mẹ đẻ, đồng thời thừa kế của cha mẹ nuôi. Có thể giải thích ngắn gọn như vậy; chi tiết từng tình huống có ở danh mục thừa kế của con nuôi trên trang.
Con dậy thì sớm hay muộn có liên quan tới việc là con nuôi không?
Thời điểm dậy thì phụ thuộc nhiều yếu tố, trong đó có di truyền và dinh dưỡng thời thơ ấu, không phải vì là con nuôi. Nếu có lo lắng về sự phát triển của con, nên đưa con đi khám bác sĩ nhi khoa, không tự suy đoán.