Con nuôi đã đăng ký có sẵn quyền thừa kế của cha mẹ nuôi ở hàng thứ nhất, nên di chúc không phải để "trao quyền" cho con. Di chúc cần thiết để lấp những chỗ luật còn để ngỏ: con nuôi với ông bà, anh chị em bên nhà nuôi, cháu là con nuôi của con, con nuôi thực tế chưa đăng ký, và để quyết định ai quản lý phần của con khi con còn nhỏ.
Bài này không lặp lại các hình thức di chúc nói chung, đã có ở trang thừa kế của cụm. Trọng tâm là những gì riêng của gia đình có con nuôi: ghi danh tính thế nào để không ai cãi được, điều khoản nào nên có, lúc nào nên chọn tặng cho thay vì di chúc, và các lỗi hay làm di chúc mất tác dụng.
Vì sao vẫn nên lập di chúc khi con nuôi đã có quyền theo luật
Lý do thứ nhất là các quan hệ xa hơn một bậc. Quyền của con nuôi với ông bà, anh chị em, cô chú bên nhà nuôi còn nhiều cách hiểu vì hàng thừa kế thứ hai, thứ ba dùng chữ "ruột". Ông bà muốn cháu nuôi được hưởng, anh chị em muốn để lại cho em nuôi, chỉ có di chúc mới bảo đảm.
Lý do thứ hai là những đứa trẻ chưa có tư cách con nuôi về mặt giấy tờ: con nuôi thực tế chưa đăng ký, trẻ đang trong thời gian làm hồ sơ, con riêng của vợ hoặc chồng chưa được nhận nuôi. Với các em, quyền thừa kế theo pháp luật hoặc không có, hoặc phải chứng minh vất vả. Một tờ di chúc ghi tên đích danh giải quyết ngay.
Lý do thứ ba là cách chia. Chia theo pháp luật là chia đều theo đầu người. Gia đình có một con nuôi còn nhỏ và những người con đẻ đã ổn định có thể muốn con nhỏ được nhiều hơn; ngược lại, gia đình đã tặng cho con nuôi một căn nhà từ trước có thể muốn cân lại phần cho các con khác. Chỉ di chúc mới thể hiện được những mong muốn đó.
Ghi danh tính con nuôi cho đúng
Phần lớn tranh chấp về di chúc cho con nuôi bắt nguồn từ cách ghi tên người nhận quá chung chung. Khi viết, nên có đủ các thông tin sau:
- Họ tên đầy đủ theo giấy khai sinh hiện tại, kèm họ tên cũ nếu đã thay đổi sau khi nhận nuôi.
- Ngày tháng năm sinh và số định danh cá nhân.
- Quan hệ với người lập di chúc, ghi rõ "con nuôi theo Giấy chứng nhận nuôi con nuôi" kèm nơi đăng ký nếu biết.
- Với cháu nuôi: họ tên, ngày sinh, và quan hệ "con của ông, bà… là con nuôi của người lập di chúc".
- Với trẻ chưa có giấy tờ con nuôi: họ tên, ngày sinh, mối quan hệ thực tế, không dùng chữ "con nuôi" như một tư cách pháp lý.
- Tránh các cách gọi như "đứa con trong nhà", "con út", "đứa bé nhà mình" khi trong nhà có nhiều người có thể được hiểu như vậy.
Ghi đúng danh tính còn giúp công chứng viên đối chiếu nhanh khi các con đi khai nhận di sản sau này, tránh việc hồ sơ bị tạm dừng chỉ vì tên trong di chúc không khớp tên trên căn cước.
Những điều khoản nên có trong di chúc của cha mẹ nuôi
Điều khoản dự phòng khi người nhận chết trước. Nếu một người con chết trước người lập di chúc, phần di chúc dành cho người đó không có hiệu lực. Ghi thêm "trường hợp người này chết trước thì phần của họ thuộc về các con của họ, kể cả con nuôi" giúp tránh tranh luận về thế vị.
Người quản lý phần của con chưa thành niên. Theo luật, phần di sản của trẻ do người đại diện theo pháp luật quản lý, thường là cha hoặc mẹ còn sống. Người lập di chúc có thể chỉ định người quản lý di sản và ghi rõ mục đích sử dụng, như chi cho học tập, chữa bệnh của trẻ.
Tài sản cụ thể, không chỉ tỷ lệ. Ghi "căn nhà tại xã…, tỉnh… cho con nuôi" rõ ràng hơn "một phần ba tài sản". Nếu muốn chia theo tỷ lệ, nói rõ tỷ lệ tính trên tài sản nào và tại thời điểm nào.
Tài sản đã tặng cho trước đó. Nếu đã tặng cho con nuôi hoặc con đẻ một tài sản lớn khi còn sống, có thể ghi lại trong di chúc để các con hiểu lý do phần chia khác nhau, giảm cảm giác bị đối xử bất công.
Lời nhắn cho con. Một vài dòng giải thích ý định, nhắc rằng con nuôi và con đẻ đều là con, không có giá trị pháp lý ràng buộc nhưng thường làm dịu không khí khi di chúc được công bố.
Chọn hình thức di chúc cho gia đình có con nuôi
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép nhiều hình thức. Với gia đình có con nuôi, nơi khả năng bị họ hàng phản đối cao hơn, mức độ chắc chắn của từng hình thức đáng cân nhắc.
| Hình thức | Ưu điểm | Rủi ro với gia đình có con nuôi |
|---|---|---|
| Tự viết tay, không người làm chứng | Nhanh, kín | Dễ bị nghi ngờ chữ viết, minh mẫn; người phản đối dễ lên tiếng |
| Có người làm chứng | Có người xác nhận | Người làm chứng không được là người thừa kế; chọn sai là di chúc bị bác |
| Chứng thực tại UBND cấp xã | Có cơ quan xác nhận | Phải đúng thủ tục, mang đủ giấy tờ về tài sản |
| Công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng | Chắc chắn nhất, có thể gửi giữ | Phải đi lại; chi phí theo quy định |
Người làm chứng di chúc không được là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập, không được là người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc, và không được là người chưa thành niên. Trong gia đình có con nuôi, nhờ con nuôi hay vợ chồng con đẻ làm chứng là lỗi hay gặp. Các bước công chứng, chứng thực có hướng dẫn riêng ở trang thừa kế của cụm.
Ví dụ giả định: người mẹ độc thân và đứa con nuôi bảy tuổi
Ví dụ giả định. Chị Hạnh, 45 tuổi, sống độc thân ở Bắc Ninh, nhận một bé gái làm con nuôi và đã đăng ký đầy đủ. Bé lên bảy. Tài sản của chị gồm một căn nhà và một khoản tiết kiệm. Cha mẹ chị đã mất, chị có hai người anh trai. Chị lo nếu mình mất đột ngột, con còn nhỏ, các anh sẽ quyết định thay con mọi việc.
Về thừa kế, con nuôi là người duy nhất ở hàng thứ nhất, nên toàn bộ di sản thuộc về bé dù chị không lập di chúc. Vấn đề thật nằm ở chỗ khác: ai nuôi bé và ai quản lý tài sản của bé. Việc cử người giám hộ cho trẻ mồ côi có thủ tục riêng theo Bộ luật Dân sự, được bàn ở trang về giám hộ của cụm; nhưng trong di chúc, chị có thể chỉ định người quản lý di sản và ghi mục đích sử dụng.
Một di chúc công chứng, ghi rõ căn nhà và khoản tiết kiệm thuộc về con nuôi, chỉ định một người chị tin tưởng làm người quản lý di sản cho tới khi con đủ 18 tuổi, cùng một lá thư ghi mong muốn về người chăm sóc con, giúp chị yên tâm hơn nhiều so với việc để mọi thứ theo mặc định.
Di chúc hay tặng cho khi còn sống
Nhiều cha mẹ nuôi phân vân giữa lập di chúc và tặng cho ngay. Hai công cụ khác nhau về thời điểm có hiệu lực và khả năng thay đổi.
| Tiêu chí | Di chúc | Tặng cho khi còn sống |
|---|---|---|
| Thời điểm tài sản chuyển | Khi người lập mất | Khi hoàn tất hợp đồng và đăng ký theo quy định |
| Thay đổi ý định | Sửa, huỷ bất cứ lúc nào | Khó đòi lại sau khi đã sang tên |
| Phần không phụ thuộc di chúc | Phải tính đến | Tài sản đã tặng không còn là di sản |
| Nguy cơ tranh chấp sau này | Có thể bị phản đối về hình thức, minh mẫn | Thấp hơn nếu thủ tục đúng |
| Người cho còn dùng tài sản | Có, đến khi mất | Phụ thuộc thoả thuận sau khi đã chuyển |
Nhiều gia đình kết hợp: tặng cho ngay tài sản muốn chắc chắn về tay con nuôi, còn lại để di chúc. Thuế, lệ phí khi tặng cho giữa cha mẹ nuôi và con nuôi có quy định miễn giảm riêng, nên đối chiếu văn bản thuế hiện hành trước khi làm.
Một lưu ý về tặng cho cho con nuôi chưa thành niên: trẻ nhận tài sản qua người đại diện, và người đại diện thường lại chính là cha mẹ nuôi, tức bên tặng. Thủ tục vẫn làm được, nhưng nên hỏi kỹ tổ chức hành nghề công chứng về cách ký và cách đăng ký tên trên giấy chứng nhận để tránh vướng sau này.
Những lỗi làm di chúc cho con nuôi mất tác dụng
Sau đây là các lỗi hay gặp khi gia đình tự lập di chúc mà không hỏi ai:
- Để con nuôi hoặc con dâu, con rể làm người làm chứng.
- Định đoạt cả phần tài sản chung của vợ hoặc chồng như tài sản riêng.
- Quên phần bảo đảm cho vợ hoặc chồng, cha mẹ, con chưa thành niên, khiến di chúc bị điều chỉnh.
- Ghi tên con nuôi theo tên gọi ở nhà, không khớp giấy tờ.
- Lập di chúc trước khi nhận thêm con nuôi rồi không sửa lại.
- Cất di chúc ở nơi không ai biết, khi mất không ai tìm thấy.
- Viết di chúc trong lúc đang bệnh nặng, không có ai chứng kiến tình trạng minh mẫn, tạo cớ cho người khác phản đối.
- Lập nhiều bản di chúc ở các thời điểm khác nhau mà không ghi rõ bản sau thay thế bản trước, khiến nội dung mâu thuẫn.
Phần lớn các lỗi trên không làm di chúc vô hiệu toàn bộ, nhưng đủ để mở ra một cuộc tranh cãi kéo dài, đúng điều người lập di chúc muốn tránh cho con nuôi. Nếu gia đình có nhiều nhánh, có con nuôi lẫn con riêng, hoặc tài sản ở nhiều nơi, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà nội dung trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Có cần ghi chữ "con nuôi" trong di chúc không, hay chỉ cần ghi tên?
Về pháp lý, ghi đủ họ tên, ngày sinh, số định danh là đủ xác định người nhận. Ghi thêm quan hệ "con nuôi" giúp người đọc hiểu bối cảnh. Với trẻ chưa đăng ký nuôi con nuôi, không nên dùng chữ đó như một tư cách pháp lý, chỉ mô tả quan hệ thực tế.
Con nuôi có được làm người làm chứng di chúc cho cha mẹ đẻ của mình không?
Không nên. Con nuôi vẫn là người thừa kế theo pháp luật của cha mẹ đẻ, nên thuộc nhóm không được làm chứng di chúc của họ. Chọn người làm chứng không có quyền lợi gì từ di sản.
Có thể lập di chúc chung của vợ chồng cho con nuôi không?
Bộ luật Dân sự 2015 không còn quy định riêng về di chúc chung của vợ chồng như trước đây. Mỗi người nên lập di chúc riêng cho phần tài sản của mình, có thể cùng một lúc và nội dung thống nhất với nhau.
Di chúc cho con nuôi có cần công chứng mới có giá trị không?
Không bắt buộc. Di chúc viết tay đúng điều kiện vẫn có giá trị. Nhưng với gia đình có khả năng họ hàng phản đối, công chứng hoặc chứng thực giúp giảm rủi ro bị nghi ngờ về chữ viết và tình trạng minh mẫn của người lập.
Có thể đặt điều kiện như "con nuôi chỉ nhận nhà khi đủ 25 tuổi" không?
Người lập di chúc có thể giao nghĩa vụ hoặc chỉ định người quản lý di sản cho tới một thời điểm. Điều kiện phải hợp pháp, không trái đạo đức xã hội và không làm mất phần bảo đảm tối thiểu của con chưa thành niên. Cách viết điều kiện nên được người làm nghề rà lại.
Sau khi lập di chúc lại nhận thêm con nuôi thì di chúc cũ còn hiệu lực không?
Di chúc cũ vẫn có hiệu lực. Người con nuôi mới nếu chưa thành niên khi người lập mất vẫn được bảo đảm hai phần ba suất. Nhưng nếu muốn con mới được hưởng như các con khác, nên lập di chúc mới hoặc bổ sung.