Sau khi việc nuôi con nuôi chấm dứt, người thôi làm con nuôi hoặc cha đẻ, mẹ đẻ có quyền yêu cầu lấy lại họ theo họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ và lấy lại tên mà cha mẹ đẻ đã đặt — Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận trường hợp này trong các quy định về quyền thay đổi họ, thay đổi tên. Nếu người đó từ đủ 9 tuổi trở lên, việc thay đổi phải có sự đồng ý của chính họ. Thủ tục làm tại Ủy ban nhân dân cấp xã theo Luật Hộ tịch 2014.
Quyết định chấm dứt của Toà án được ghi vào sổ hộ tịch, nhưng họ tên trên giấy khai sinh, căn cước, học bạ, bằng cấp không tự thay đổi. Mỗi giấy tờ có cách cập nhật riêng. Bài này đi theo đúng thứ tự mà một gia đình thường phải làm, từ lúc cầm quyết định của Toà án cho tới tấm thẻ căn cước mới.
Hai việc khác nhau: ghi chấm dứt và đổi họ tên
Việc thứ nhất là ghi vào sổ hộ tịch việc chấm dứt nuôi con nuôi theo quyết định của Toà án. Luật Hộ tịch 2014 xếp nuôi con nuôi và chấm dứt việc nuôi con nuôi theo bản án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền vào nhóm việc được ghi vào sổ hộ tịch. Sau bước này, trên hồ sơ của nhà nước, quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi đã kết thúc.
Việc thứ hai là thay đổi họ, tên. Đây là một quyền chứ không phải hệ quả tự động. Nhiều người sau chấm dứt vẫn giữ họ tên đang dùng vì đã quen, vì bằng cấp và hồ sơ nghề nghiệp đều mang tên đó. Nếu muốn đổi, phải làm thủ tục đăng ký thay đổi hộ tịch. Toà án có thể ghi nhận nguyện vọng về họ tên trong quyết định, nhưng việc đăng ký thay đổi vẫn do cơ quan hộ tịch thực hiện.
Nhầm hai việc này là lý do nhiều người tưởng mọi thứ đã xong từ lúc ra khỏi toà án, rồi nhiều năm sau mới phát hiện giấy khai sinh vẫn ghi họ của cha nuôi, hoặc ngược lại, tưởng phải đổi tên mới được công nhận là đã thôi làm con nuôi.
Ai được yêu cầu, ai phải đồng ý
Quyền lấy lại họ tên cũ được trao cho cả người thôi làm con nuôi lẫn cha mẹ đẻ, nhưng sự đồng ý của người mang tên luôn được tôn trọng khi họ đủ lớn.
| Tình huống | Ai có thể yêu cầu | Ai phải đồng ý |
|---|---|---|
| Người thôi làm con nuôi đã thành niên | Chính người đó; cha mẹ đẻ cũng có thể yêu cầu | Chính người đó — không ai đổi tên một người trưởng thành trái ý họ |
| Trẻ từ đủ 9 tuổi đến dưới 18 tuổi | Cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ được giao nuôi trẻ | Trẻ phải đồng ý; ý kiến được ghi nhận |
| Trẻ dưới 9 tuổi | Cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ được giao nuôi trẻ | Người đại diện quyết định vì lợi ích của trẻ |
| Cha mẹ đẻ không còn hoặc không liên lạc được | Người thôi làm con nuôi (nếu đã thành niên) hoặc người giám hộ | Như các dòng trên theo độ tuổi |
Trường hợp trẻ chín, mười tuổi không muốn đổi tên dù cha mẹ đẻ rất mong, ý kiến của trẻ vẫn là điều kiện bắt buộc. Có thể để trẻ giữ tên đang dùng, rồi khi lớn tự quyết định. Tên gọi là một phần bản sắc của trẻ, và việc đổi tên ép buộc thường để lại cảm giác bị xoá đi một quãng đời.
Thủ tục tại Ủy ban nhân dân cấp xã
Trình tự dưới đây theo khung của Luật Hộ tịch 2014; thành phần hồ sơ và thời hạn cụ thể bạn đối chiếu hướng dẫn hiện hành tại bộ phận một cửa:
- Xác định nơi nộp: Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký khai sinh trước đây hoặc nơi cư trú hiện tại của người cần đổi. Trước đây việc thay đổi hộ tịch cho người từ đủ 14 tuổi do cấp huyện làm; sau khi bỏ cấp huyện từ 1/7/2025, thủ tục được chuyển về cấp xã, bạn hỏi bộ phận một cửa để chắc chắn.
- Chuẩn bị tờ khai đăng ký thay đổi hộ tịch theo mẫu đang áp dụng; bản sao quyết định chấm dứt nuôi con nuôi của Toà án; giấy khai sinh hiện tại; giấy tờ tuỳ thân của người yêu cầu.
- Nếu người được đổi từ đủ 9 tuổi, chuẩn bị văn bản thể hiện sự đồng ý của họ, hoặc họ đến cùng để cán bộ ghi nhận.
- Nộp trực tiếp hoặc trực tuyến nếu địa phương đã mở thủ tục trên Cổng Dịch vụ công.
- Nhận trích lục thay đổi hộ tịch; nội dung thay đổi được ghi vào sổ đăng ký khai sinh và giấy khai sinh của người đó.
- Mang trích lục đi cập nhật các giấy tờ khác theo thứ tự ở phần dưới.
Lệ phí đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định hiện hành của từng địa phương; một số trường hợp được miễn. Bạn hỏi khi nộp, không cần chuẩn bị trước khoản nào khác ngoài lệ phí công khai.
Chuỗi giấy tờ cần cập nhật sau khi đổi họ tên
Sau trích lục thay đổi hộ tịch, những giấy tờ dưới đây thường phải cập nhật. Làm theo đúng thứ tự giúp tránh tình trạng giấy này đã đổi, giấy kia chưa, không khớp nhau khi làm thủ tục khác:
- Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và thẻ căn cước: thông tin họ tên được cập nhật, rồi làm thủ tục cấp đổi thẻ căn cước tại cơ quan công an.
- Thông tin cư trú: kiểm tra quan hệ với chủ hộ trên dữ liệu cư trú; sau chấm dứt, người đó thường không còn ghi là con của chủ hộ cha mẹ nuôi, cần đăng ký lại nơi cư trú nếu chuyển đi.
- Bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội: điều chỉnh thông tin trên mã số bảo hiểm.
- Hồ sơ học tập: học bạ, hồ sơ học sinh đang học; với văn bằng đã cấp, cơ sở giáo dục có thủ tục chỉnh sửa nội dung văn bằng theo quy định.
- Hộ chiếu: nếu có, làm thủ tục cấp mới với họ tên mới.
- Tài khoản ngân hàng, giấy tờ tài sản: cập nhật thông tin chủ tài khoản, chủ sở hữu để tránh rắc rối khi giao dịch.
Giữ trích lục thay đổi hộ tịch thật cẩn thận, vì đó là giấy chứng minh hai cái tên là của cùng một người. Nhiều năm sau, khi làm thủ tục thừa kế, xin việc ở nước ngoài, giấy này vẫn có thể được yêu cầu.
Một hồ sơ đi từ đầu đến cuối (ví dụ giả định)
Bé T., mười một tuổi, được một cặp vợ chồng ở Quảng Trị nhận nuôi từ năm ba tuổi, được đổi sang họ của cha nuôi. Năm 2026, cha nuôi bị kết án vì hành hạ trẻ; mẹ đẻ của bé ở Hà Tĩnh yêu cầu Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi và được giao nuôi con. Trong đơn, mẹ đẻ đề nghị cho con lấy lại họ và tên khai sinh ban đầu.
Khi toà án hỏi, bé đồng ý lấy lại họ của mẹ nhưng muốn giữ tên đang dùng vì bạn bè ở trường đều gọi như vậy. Sau khi quyết định có hiệu lực, mẹ đẻ mang bản sao đến xã nơi bé đã được đăng ký nuôi con nuôi để kiểm tra việc ghi sổ, rồi nộp tờ khai thay đổi hộ tịch tại xã nơi hai mẹ con cư trú, kèm văn bản thể hiện sự đồng ý của bé với phần đổi họ.
Có trích lục, mẹ đưa bé đi cập nhật thông tin dân cư, làm lại thẻ bảo hiểm y tế, rồi chuyển trường với hồ sơ mang họ mới. Toàn bộ chuỗi việc nằm rải rác ở ba cơ quan, nhưng chỉ cần một giấy gốc là trích lục thay đổi hộ tịch. Chi tiết nhỏ đáng học trong ví dụ này là sự tôn trọng ý kiến của bé: họ đổi, tên giữ, đúng như bé muốn.
Đổi hay giữ: vài điều nên cân nhắc
Với người đã trưởng thành, đổi họ tên là việc kéo theo cả chục loại giấy tờ, từ bằng đại học, chứng chỉ hành nghề, sổ đỏ, hợp đồng lao động tới tài khoản mạng xã hội. Chi phí thời gian và rắc rối không nhỏ, nhất là với người đang làm việc hay sống ở nước ngoài. Không ít người chọn giữ họ tên cũ trên giấy tờ, còn trong gia đình gốc thì được gọi bằng tên cha mẹ đẻ đặt.
Ngược lại, có người thấy chỉ khi mang lại họ của cha mẹ đẻ, họ mới thực sự khép lại được một giai đoạn đau đớn. Đó là lý do chính đáng và luật tôn trọng. Điều quan trọng là quyết định đến từ chính người mang tên, không phải từ áp lực của gia đình bên nào.
Với trẻ nhỏ, câu hỏi nên đặt là: cái tên nào giúp con thấy an toàn ở nơi ở mới? Đôi khi giữ nguyên tên trong vài năm đầu, chờ trẻ ổn định rồi mới bàn tiếp, lại là cách nhẹ nhàng nhất.
Những câu hỏi khó đi kèm
Dân tộc có đổi lại không? Nếu con nuôi đã được xác định dân tộc theo cha mẹ nuôi vì không biết cha mẹ đẻ, khi xác định được cha mẹ đẻ, Bộ luật Dân sự 2015 cho phép yêu cầu xác định lại dân tộc theo cha đẻ hoặc mẹ đẻ. Đây là thủ tục riêng; trang chính danh trong hệ có bài về dân tộc của con nuôi.
Quốc tịch có bị ảnh hưởng không? Với việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, quốc tịch của con nuôi có thể đã thay đổi theo luật của nước cha mẹ nuôi. Chấm dứt nuôi con nuôi không tự động trả lại quốc tịch cũ; cần tìm hiểu luật quốc tịch của cả hai nước và hỏi luật sư.
Giấy khai sinh có ghi tên cha mẹ nuôi phải xử lý sao? Nếu giấy khai sinh của trẻ đã ghi cha mẹ nuôi ở phần cha mẹ theo trường hợp luật cho phép, khi chấm dứt cần hỏi cơ quan hộ tịch về việc ghi chú, điều chỉnh tương ứng. Tuyệt đối không tự ý làm lại giấy khai sinh mới ở nơi khác.
Có thể giữ họ cha nuôi nhưng đổi tên đệm không? Việc thay đổi phải nằm trong các căn cứ Bộ luật Dân sự cho phép. Lấy lại họ, tên cũ là một căn cứ rõ ràng; các thay đổi tuỳ ý khác sẽ được cơ quan hộ tịch xem xét theo từng trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Không đổi họ tên sau khi chấm dứt có sao không?
Không sao. Việc lấy lại họ tên cũ là quyền, không phải nghĩa vụ. Quan hệ nuôi con nuôi đã chấm dứt từ khi quyết định của Toà án có hiệu lực và được ghi vào sổ hộ tịch, dù họ tên vẫn giữ như cũ.
Trẻ dưới 9 tuổi có được hỏi ý kiến khi đổi tên không?
Luật chỉ bắt buộc sự đồng ý từ đủ 9 tuổi. Với trẻ nhỏ hơn, người đại diện quyết định, nhưng nên lắng nghe cảm nhận của trẻ, giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp và tránh đổi tên ngay giữa năm học nếu có thể.
Đổi họ tên rồi bằng tốt nghiệp cũ có còn giá trị không?
Văn bằng cũ vẫn có giá trị, kèm trích lục thay đổi hộ tịch để chứng minh hai tên là một người. Nếu muốn, bạn có thể đề nghị cơ sở giáo dục chỉnh sửa nội dung văn bằng theo thủ tục hiện hành.
Quyết định chấm dứt đã có mà xã chưa ghi sổ thì làm gì?
Bạn mang bản sao quyết định có hiệu lực đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký nuôi con nuôi, đề nghị ghi vào sổ hộ tịch và xin trích lục. Nếu sổ cũ ở xã đã sáp nhập, cán bộ tư pháp sẽ chỉ nơi đang lưu sổ.
Người đã thôi làm con nuôi ở nước ngoài có làm thủ tục đổi họ tên được không?
Có thể làm qua cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài hoặc uỷ quyền cho người ở trong nước theo quy định về hộ tịch. Giấy tờ nước ngoài cần hợp pháp hoá lãnh sự và dịch thuật, trừ trường hợp được miễn.
