Pháp luật không đặt thêm điều kiện riêng nào cho người nhận nuôi trẻ khuyết tật hay trẻ mắc bệnh hiểm nghèo trong nước: bạn vẫn đáp ứng điều kiện chung của Luật Nuôi con nuôi 2010 và đi đúng thủ tục như mọi trường hợp. Điều khác nằm ở sự chuẩn bị: hiểu bệnh của trẻ, có kế hoạch điều trị, giáo dục, người chăm sóc dự phòng, và biết những chế độ trẻ vẫn được hưởng sau khi về gia đình.
Ở nhiều cơ sở bảo trợ, những trẻ chờ gia đình lâu nhất là trẻ có khuyết tật, trẻ mang bệnh mạn tính hoặc nhiễm HIV. Bài này dành cho người đang nghiêm túc cân nhắc: không tô hồng, không làm nản lòng, chỉ đặt những câu hỏi cần trả lời trước khi đón một đứa trẻ cần chăm sóc đặc biệt về nhà.
Vị trí của nhóm trẻ này trong luật
Luật Nuôi con nuôi 2010 không phân biệt trẻ khuyết tật hay trẻ khoẻ mạnh về quyền được nhận làm con nuôi; mọi trẻ dưới 16 tuổi đủ điều kiện đều có thể có gia đình thay thế. Luật nhắc riêng tới trẻ khuyết tật, nhiễm HIV/AIDS hoặc mắc bệnh hiểm nghèo khác ở phần nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, như một trường hợp người nước ngoài được nhận đích danh. Lý do dễ hiểu: các em khó tìm được gia đình trong nước hơn.
Trong nước, người nhận vẫn phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hơn trẻ từ 20 tuổi trở lên, có điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở bảo đảm việc chăm sóc, có tư cách đạo đức tốt. Riêng điều kiện kinh tế, chỗ ở được nhìn sát hơn với trẻ cần điều trị thường xuyên: cơ quan muốn biết bạn có đưa trẻ đi viện định kỳ được không, nhà có thuận tiện cho trẻ đi lại bằng xe lăn hay không.
Luật Người khuyết tật 2010 và Luật Phòng, chống HIV/AIDS cùng cấm phân biệt đối xử. Một đứa trẻ được nhận nuôi mang theo đầy đủ các quyền ấy về gia đình mới: quyền đi học, quyền được chăm sóc y tế, quyền được giữ bí mật về tình trạng bệnh.
Những câu hỏi cần trả lời trước khi nộp hồ sơ
Hãy ngồi cùng cả nhà trả lời thật lòng. Không có câu trả lời "đúng", chỉ có câu trả lời giúp bạn biết mình sẵn sàng tới đâu.
- Tình trạng của trẻ là gì, tiến triển ra sao theo thời gian, cần điều trị hay phục hồi chức năng ở đâu, bao lâu một lần?
- Ai sẽ đưa trẻ đi khám, đi tập; công việc của bạn có cho phép nghỉ đột xuất không?
- Gần nhà có trường học nhận giáo dục hoà nhập, có cơ sở can thiệp, phục hồi chức năng không?
- Chi phí nào bảo hiểm y tế chi trả, chi phí nào gia đình phải tự lo, và bạn có quỹ dự phòng không?
- Nếu bạn ốm hoặc gặp biến cố, ai trong gia đình đủ hiểu và đủ sức thay bạn chăm trẻ?
- Con ruột hay người khác trong nhà đã được chuẩn bị chưa, họ có hiểu tình trạng của em không?
- Khi trẻ trưởng thành mà vẫn cần người chăm sóc, gia đình đã nghĩ tới kế hoạch dài hạn chưa?
Câu hỏi cuối thường bị bỏ qua vì xa. Với trẻ khuyết tật trí tuệ nặng, chuyện ai chăm sóc em khi cha mẹ nuôi già yếu là câu hỏi thật, cần được nghĩ từ sớm, kể cả bằng di chúc và việc chuẩn bị người giám hộ sau này.
Đọc hồ sơ y tế của trẻ thế nào
Hỏi chẩn đoán cụ thể, không dừng ở tên gọi chung. "Chậm phát triển", "bệnh tim bẩm sinh" bao gồm rất nhiều mức độ khác nhau. Đề nghị cơ sở cho biết chẩn đoán chi tiết và nơi đã chẩn đoán.
Xem quá trình điều trị đã có. Trẻ đã phẫu thuật chưa, đang dùng thuốc gì, tái khám ở đâu. Điều này cho biết gia đình phải nối tiếp những gì ngay tuần đầu.
Hỏi ý kiến bác sĩ độc lập. Bạn có thể đề nghị mang bản sao kết quả khám tới bác sĩ chuyên khoa để hỏi về tiên lượng và nhu cầu chăm sóc. Hãy làm việc này với sự đồng ý của cơ sở và giữ bí mật thông tin của trẻ.
Hiểu cả điều đã biết và điều chưa biết. Với trẻ sơ sinh bị bỏ rơi, tiền sử gia đình gần như trống. Một số vấn đề chỉ lộ ra khi trẻ lớn hơn. Đó là điều mọi cha mẹ, kể cả cha mẹ đẻ, đều phải chấp nhận.
Đừng để tên bệnh quyết định thay bạn. Có những bệnh nghe nặng nề nhưng với điều trị đều đặn trẻ đi học, chơi đùa như bạn bè. Có những tình trạng nghe nhẹ nhưng đòi hỏi chăm sóc liên tục. Thông tin cụ thể quan trọng hơn cảm giác.
Chế độ trẻ có thể được hưởng sau khi về gia đình
Trẻ khuyết tật được nhận nuôi không còn thuộc diện trẻ không có nguồn nuôi dưỡng, nhưng các chế độ gắn với tình trạng khuyết tật thì xét theo mức độ khuyết tật. Mức tiền và thủ tục thay đổi theo văn bản; hỏi bộ phận văn hoá – xã hội của UBND cấp xã nơi cư trú mới.
| Chế độ | Căn cứ chung | Việc gia đình cần làm |
|---|---|---|
| Xác định mức độ khuyết tật | Luật Người khuyết tật 2010: hội đồng ở cấp xã đánh giá, UBND cấp xã cấp giấy xác nhận | Nộp đề nghị tại xã nơi trẻ cư trú; nếu trẻ đã có giấy xác nhận thì hỏi cách cập nhật |
| Trợ cấp xã hội hằng tháng cho người khuyết tật nặng, đặc biệt nặng | Chính sách trợ giúp xã hội hiện hành | Làm hồ sơ chuyển nơi hưởng khi trẻ về địa phương mới |
| Hỗ trợ cho gia đình trực tiếp nuôi dưỡng người khuyết tật đặc biệt nặng | Chính sách trợ giúp xã hội hiện hành | Hỏi điều kiện và mức hỗ trợ tại xã |
| Bảo hiểm y tế | Pháp luật bảo hiểm y tế; trẻ dưới 6 tuổi và người hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng thuộc diện được cấp | Cập nhật thông tin thẻ theo nơi ở mới |
| Giáo dục hoà nhập, miễn giảm học phí | Pháp luật về giáo dục, người khuyết tật | Trao đổi với nhà trường về kế hoạch giáo dục cá nhân |
Gia đình nhận nuôi không phải chứng minh mình nghèo để trẻ được hưởng các chế độ gắn với khuyết tật; đó là quyền của trẻ. Ngược lại, khoản trợ cấp vốn dành cho trẻ bị bỏ rơi chưa có người nhận làm con nuôi thì sẽ dừng khi trẻ đã có cha mẹ nuôi.
Trẻ nhiễm HIV và trẻ mang bệnh mạn tính: những điều nên biết
Với điều trị kháng vi rút đều đặn, trẻ nhiễm HIV hiện nay có thể lớn lên, đi học, sống đời bình thường. Phần khó nhất với gia đình nhận nuôi thường không nằm ở thuốc men mà ở sự kỳ thị xung quanh. Luật Phòng, chống HIV/AIDS bảo vệ bí mật về tình trạng nhiễm HIV; bạn không có nghĩa vụ thông báo cho nhà trường hay hàng xóm, và người biết thông tin vì công việc cũng không được tiết lộ trái phép.
Với bệnh mạn tính như tim bẩm sinh, thalassemia, động kinh, đái tháo đường type 1, điều cần nhất là lịch chăm sóc đều đặn và một cơ sở y tế theo dõi lâu dài. Hãy hỏi cơ sở bảo trợ nơi trẻ đang được điều trị, xin tóm tắt bệnh án, và cố gắng giữ trẻ ở cùng bác sĩ đã quen trong giai đoạn đầu chuyển về.
Bài này không thay lời khuyên của bác sĩ. Mọi quyết định về điều trị cho trẻ hãy bàn với bác sĩ chuyên khoa đang theo dõi; những vướng mắc pháp lý về quyền lợi, chế độ có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Sức bền của gia đình là một phần của việc chăm sóc
Nuôi một đứa trẻ cần chăm sóc đặc biệt là đường dài. Những cha mẹ đi trước thường nói điều giữ họ đứng vững không phải sức mạnh phi thường mà là có người cùng chia sẻ: vợ chồng thay phiên, ông bà đỡ một buổi, một nhóm phụ huynh có con cùng tình trạng để hỏi han kinh nghiệm. Nghĩ trước về mạng lưới ấy quan trọng không kém chuẩn bị tài chính.
Đừng quên cả những đứa con khác trong nhà. Khi phần lớn thời gian dồn cho em cần chăm sóc, anh chị dễ thấy mình bị bỏ quên. Dành riêng cho mỗi đứa một khoảng thời gian, dù ngắn, giúp cả nhà cùng lớn lên với em chứ không quay quanh em.
Và nếu sau khi tìm hiểu bạn thấy mình chưa đủ sức, đó là một kết luận có trách nhiệm. Bạn vẫn có thể đồng hành với nhóm trẻ này theo cách khác: đỡ đầu việc học, góp sức cho cơ sở, hoặc làm gia đình nhận chăm sóc tạm thời khi chính quyền cần.
Các bước riêng nên thêm vào lộ trình nhận nuôi
Trình tự pháp lý giống như nhận bất kỳ trẻ nào ở cơ sở. Nhưng với trẻ cần chăm sóc đặc biệt, nhiều gia đình đã đi qua khuyên thêm vài bước chuẩn bị:
- Gặp nhân viên y tế hoặc người phụ trách phục hồi chức năng của cơ sở ít nhất một lần riêng, ngoài các buổi làm quen với trẻ.
- Tham gia chăm trẻ vài buổi tại cơ sở: cho ăn, tập, đưa đi khám nếu được phép, để biết thực tế một ngày của em.
- Khảo sát nơi điều trị và trường học gần nhà trước ngày đón trẻ, để không bị gián đoạn thuốc men, can thiệp.
- Sắp xếp lại nhà cửa theo nhu cầu của trẻ: lối đi, phòng tắm, chỗ cất thuốc an toàn.
- Chuẩn bị hồ sơ chuyển chế độ sang nơi cư trú mới: giấy xác nhận khuyết tật, thẻ bảo hiểm y tế, tóm tắt bệnh án.
- Thống nhất người chăm sóc dự phòng trong gia đình và để họ cùng tham gia vài buổi làm quen.
Những bước này không bắt buộc theo luật, nhưng giúp ngày đón con về là ngày bắt đầu một nếp sống, chứ không phải ngày mọi thứ đổ dồn cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Có được hỏi kỹ về bệnh của trẻ trước khi quyết định không?
Được và nên hỏi. Người được giới thiệu trẻ có quyền biết tình trạng sức khoẻ của trẻ ở mức cần cho việc chăm sóc. Hãy hỏi cơ sở về chẩn đoán, quá trình điều trị và người theo dõi, đồng thời giữ kín thông tin của trẻ.
Nhận nuôi trẻ khuyết tật có được miễn lệ phí đăng ký không?
Pháp luật về lệ phí có một số trường hợp được miễn lệ phí đăng ký nuôi con nuôi. Diện miễn có thể thay đổi theo văn bản, vì vậy hãy hỏi bộ phận một cửa của UBND cấp xã khi nộp hồ sơ thay vì dựa vào thông tin truyền miệng.
Nếu sau khi nhận nuôi mới phát hiện trẻ có bệnh nặng thì sao?
Việc phát hiện bệnh không phải căn cứ để chấm dứt nuôi con nuôi. Từ ngày giao nhận, con nuôi là con như mọi đứa con khác. Gia đình nên tìm hỗ trợ y tế, chế độ người khuyết tật nếu phù hợp, và nói chuyện với người làm công tác xã hội.
Có phải báo cho nhà trường biết con nhiễm HIV không?
Không có nghĩa vụ đó. Thông tin về tình trạng nhiễm HIV được pháp luật bảo vệ bí mật. Bạn có thể chủ động trao đổi với một người phụ trách y tế đáng tin cậy ở trường nếu thấy cần cho việc chăm sóc, nhưng đó là lựa chọn của gia đình.
Người độc thân có nên nhận trẻ khuyết tật nặng không?
Luật không cấm, và có những người độc thân chăm sóc con rất tốt. Câu hỏi then chốt là bạn có người hỗ trợ khi ốm, khi phải đi làm xa không. Cơ quan xét duyệt sẽ hỏi điều này, và bạn cũng nên tự trả lời trước.