Nhận nuôi một trẻ lớn ở cơ sở bảo trợ cần chú ý ba điểm pháp lý: trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên phải tự đồng ý, người nhận phải hơn trẻ từ 20 tuổi trở lên, và trẻ phải dưới 16 tuổi nếu người nhận không phải cha dượng, mẹ kế hay cô, cậu, dì, chú, bác ruột. Khi nhận cả anh chị em ruột, mỗi em là một việc nuôi con nuôi riêng, điều kiện được xét với từng em.
Trẻ lớn và nhóm anh chị em là những trẻ chờ gia đình lâu nhất ở các cơ sở. Các em nhớ quá khứ, có ý kiến riêng, có những nỗi sợ đã thành hình. Bài này đi qua phần pháp lý và phần chuẩn bị trước ngày đăng ký; chuyện những tháng đầu sống chung được viết kỹ hơn ở danh mục về tình thân và tâm lý.
Ba mốc tuổi phải nắm
Các mốc dưới đây lấy từ Luật Nuôi con nuôi 2010. Chúng quyết định trẻ có được nhận không, ai phải đồng ý, và người nhận cần bao nhiêu tuổi.
| Mốc | Quy định | Ảnh hưởng tới trẻ lớn |
|---|---|---|
| Đủ 9 tuổi | Nhận trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên làm con nuôi phải được chính trẻ đồng ý | Không có sự đồng ý của trẻ thì không đăng ký được; việc đổi họ tên của con nuôi từ đủ 9 tuổi cũng cần trẻ đồng ý |
| Dưới 16 tuổi | Người được nhận làm con nuôi là trẻ em dưới 16 tuổi | Trẻ 14, 15 tuổi vẫn được nhận nhưng thời gian rất gấp; quá 16 thì người ngoài họ hàng không nhận được |
| 16 tới dưới 18 | Chỉ khi người nhận là cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột | Gần như không áp dụng cho trẻ bị bỏ rơi ở cơ sở |
| Chênh lệch từ 20 tuổi | Người nhận phải hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên | Nhận một trẻ 12 tuổi thì người nhận từ 32 tuổi trở lên; nhận hai anh em thì tính với em lớn nhất |
Điều kiện chênh lệch tuổi không áp dụng khi cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận con nuôi. Với người không có quan hệ họ hàng, mốc 20 tuổi là cứng và được kiểm tra trên giấy tờ.
Sự đồng ý của trẻ: lắng nghe chứ không phải thủ tục ký tên
Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu sự đồng ý phải tự nguyện, trung thực, không bị ép buộc, không bị đổi lấy tiền hay lợi ích vật chất. Điều này áp dụng cho cả ý kiến của một đứa trẻ mười tuổi. Cán bộ thường gặp riêng trẻ để hỏi, có khi có nhân viên cơ sở mà trẻ tin cậy ngồi cùng. Cha mẹ nuôi tương lai không nên có mặt lúc này.
Hứa với trẻ một chiếc xe đạp, một chuyến đi chơi, để trẻ gật đầu, là cách làm hỏng cả sự đồng ý lẫn lòng tin. Trẻ lớn ở cơ sở thường rất nhạy với những lời hứa; nhiều em đã từng được hứa rồi thất vọng. Thứ thuyết phục được các em là sự kiên nhẫn: đến đúng hẹn, nhớ điều em kể lần trước, không hỏi những câu em chưa muốn trả lời.
Nếu trẻ nói "chưa", đó là câu trả lời có giá trị pháp lý và có giá trị con người. Có em cần thêm thời gian; có em vẫn mong mẹ trở lại; có em sợ phải xa bạn bè ở cơ sở. Hỏi nhân viên cơ sở điều gì đang làm em lo, và để em biết bạn vẫn sẽ tới thăm dù em chưa sẵn sàng.
Nhận cả anh chị em ruột: luật nói gì, thực tế ra sao
Mỗi em là một việc nuôi con nuôi. Không có thủ tục "nhận theo nhóm". Hồ sơ của từng em được lập, từng em phải đáp ứng điều kiện về tuổi, từng em từ đủ 9 tuổi phải tự đồng ý. Có thể nộp cùng lúc và xin xem xét cùng nhau.
Luật không bắt buộc phải nhận cùng. Luật Nuôi con nuôi 2010 không có điều khoản buộc anh chị em ruột phải về cùng một gia đình. Nhưng nguyên tắc lợi ích tốt nhất của trẻ khiến người làm công tác xã hội thường cố giữ các em bên nhau.
Tách anh em là quyết định nặng. Với nhiều trẻ đã mất cha mẹ, anh chị em là sợi dây gia đình cuối cùng. Nếu buộc phải tách, cơ sở thường tìm cách để các gia đình nhận nuôi giữ liên lạc cho các em gặp nhau.
Một em đã quá tuổi. Có trường hợp anh lớn đã 16 tuổi, em nhỏ mới 7 tuổi. Người không có quan hệ họ hàng chỉ nhận được em nhỏ. Anh lớn vẫn có thể được gia đình đỡ đầu, thăm nom, hoặc nhận chăm sóc thay thế theo Luật Trẻ em 2016 nếu chính quyền chấp thuận.
Sức chứa của gia đình phải thật. Hai, ba đứa trẻ về cùng lúc là thay đổi lớn về chỗ ở, tiền học, thời gian. Cơ quan xét duyệt sẽ hỏi kỹ, và bạn cũng nên tự tính kỹ trước khi hứa với các em.
Lộ trình chuẩn bị với trẻ lớn
Thủ tục chung vẫn theo các bước nhận trẻ ở cơ sở. Phần chuẩn bị riêng cho trẻ lớn thường dài hơn và nên đi theo nhịp của trẻ:
- Tìm hiểu câu chuyện của trẻ từ cơ sở: em vào cơ sở năm nào, vì sao, còn liên hệ với ai, đã từng được gia đình nào đón về rồi trả lại chưa.
- Gặp gỡ nhiều lần ở môi trường quen của trẻ trước khi đưa em ra ngoài. Để em chủ động chọn hoạt động: chơi cờ, đá bóng, ngồi nói chuyện.
- Cho em biết thông tin thật về gia đình mình: nhà ở đâu, có ai, em sẽ học trường nào. Mang theo ảnh căn phòng sẽ là của em.
- Đón em về nhà vài ngày nếu cơ sở và cơ quan có thẩm quyền cho phép, để em thấy nhịp sống thật chứ không chỉ những buổi đi chơi.
- Để em tự cho ý kiến với cán bộ, khi em đã đủ thông tin và không bị thúc ép.
- Bàn với em về họ tên. Đổi họ tên là việc của cha mẹ nuôi đề nghị nhưng trẻ từ đủ 9 tuổi phải đồng ý; nhiều em muốn giữ tên mình đã quen.
- Thống nhất cách giữ liên lạc với bạn bè, nhân viên ở cơ sở sau khi em về nhà mới.
Thời gian của lộ trình này khác nhau rất nhiều; với trẻ gần mốc 16 tuổi, hãy trao đổi sớm với cơ sở và cơ quan tư pháp để thủ tục không bị lỡ hạn.
Trẻ lớn mang theo những gì về nhà mới
Một đứa trẻ mười hai tuổi mang theo cả mười hai năm. Có thể là những ký ức đẹp về người bà đã mất, có thể là những trải nghiệm khiến em giật mình khi người lớn lớn tiếng. Có thể là thói quen giấu đồ ăn dưới gối vì từng đói, hay thói quen không xin gì vì từng bị từ chối. Đó không phải tật xấu cần sửa ngay, mà là những cách em đã dùng để sống sót.
Cha mẹ nhận trẻ lớn hay được khuyên chuẩn bị cho một giai đoạn "trăng mật" ngắn, khi em ngoan và dè dặt, rồi tới giai đoạn em thử thách xem gia đình có thật sự giữ mình không. Giai đoạn thứ hai mệt hơn nhưng thường là dấu hiệu em bắt đầu tin. Nếu khó khăn kéo dài, hãy tìm tới chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc người làm công tác xã hội có kinh nghiệm với con nuôi.
Về giấy tờ, trẻ lớn thường đã có hồ sơ học tập, bảo hiểm y tế, có khi có tài sản nhỏ hoặc phần thừa kế từ cha mẹ đẻ đã mất. Hãy hỏi cơ sở bàn giao đầy đủ. Tài sản riêng của con nuôi và cách quản lý được bàn ở danh mục quyền, nghĩa vụ và tài sản của trang; khi có giá trị lớn hoặc có tranh chấp với họ hàng bên cha mẹ đẻ, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Những câu trẻ lớn hay hỏi, và cách trả lời thật
Trẻ lớn ở cơ sở thường hỏi thẳng hơn người lớn tưởng. Chuẩn bị trước câu trả lời trung thực, ngắn gọn, đúng tuổi em, giúp những buổi gặp đầu bớt lúng túng:
- "Sao cô chú lại chọn con?" Tránh những câu như "vì con xinh nhất". Một câu thật hơn: cô chú muốn có một đứa con, và được giới thiệu con; càng gặp càng mong con về nhà.
- "Nếu con hư thì có bị trả lại không?" Đây là nỗi sợ phổ biến nhất. Có thể giải thích rằng khi đã làm giấy tờ, con là con của gia đình như mọi đứa con khác; con hư thì bị nhắc, không bị trả.
- "Con có được gặp lại các bạn ở đây không?" Chỉ hứa điều bạn làm được. Nếu định đưa em về thăm cơ sở dịp lễ, hãy nói cụ thể và giữ lời.
- "Con có phải đổi tên không?" Trả lời rằng em được góp ý, và với em từ đủ 9 tuổi, luật yêu cầu phải có sự đồng ý của em.
- "Mẹ con có quay lại không?" Đừng bịa. Nói điều mình biết, thừa nhận điều mình không biết, và cho em biết gia đình sẽ không cấm em hỏi về mẹ.
Những câu trả lời này không có trong luật, nhưng chúng là phần mà sự đồng ý tự nguyện của trẻ dựa vào. Một đứa trẻ được trả lời thật thì sự đồng ý của em mới thật.
Sau giao nhận: những quyền của trẻ lớn cần được giữ
Từ ngày giao nhận, trẻ lớn có đầy đủ quyền của một người con trong gia đình. Luật Nuôi con nuôi 2010 cấm phân biệt đối xử giữa con đẻ và con nuôi; trong nhà có con ruột thì quy tắc, tiền tiêu vặt, việc nhà, sự quan tâm cần công bằng một cách có thể thấy được. Trẻ lớn quan sát rất kỹ những chi tiết này.
Trẻ cũng có quyền được biết về nguồn gốc của mình. Với trẻ lớn, phần nguồn gốc ấy thường đã nằm trong ký ức của em. Đừng yêu cầu em quên, cũng đừng tò mò ép em kể. Một cuốn sổ ghi lại cuộc đời em, có ảnh ở cơ sở, tên những người từng chăm em, được làm cùng em, là cách nhiều gia đình giúp con nối quá khứ với hiện tại.
Cuối cùng, hãy chuẩn bị tinh thần cho việc theo dõi sau nhận nuôi: chính quyền hoặc cơ sở có thể hỏi thăm tình hình của em trong một thời gian. Gia đình đón nhận điều đó cởi mở cũng là cách cho em thấy những người lớn quanh em đều đang đứng về phía em.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 15 tuổi rưỡi có kịp làm thủ tục nhận nuôi không?
Có thể kịp nếu hồ sơ của trẻ đã sẵn và bạn chuẩn bị nhanh, vì luật đặt thời hạn giải quyết 30 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Rủi ro là phần chuẩn bị giấy tờ của người nhận kéo dài. Hãy trao đổi ngay với cơ sở và UBND cấp xã.
Nhận hai anh em thì có phải làm hai bộ hồ sơ không?
Phần hồ sơ của trẻ được lập riêng cho từng em và mỗi em được đăng ký riêng. Phần hồ sơ của người nhận về cơ bản giống nhau; hỏi xã xem có thể dùng chung bản nào. Nộp cùng lúc giúp các em được giao nhận cùng ngày.
Trẻ đồng ý rồi có được rút lại không?
Sự đồng ý của trẻ được lấy trước khi đăng ký và phải là ý kiến thật. Nếu trước khi đăng ký trẻ thay đổi ý kiến, cán bộ phải ghi nhận. Sau khi đã đăng ký, muốn chấm dứt thì phải có căn cứ luật định và qua toà án.
Có bắt buộc đổi họ của trẻ theo họ cha mẹ nuôi không?
Không bắt buộc. Luật cho cha mẹ nuôi đề nghị thay đổi họ, tên của con nuôi; với trẻ từ đủ 9 tuổi phải có sự đồng ý của trẻ. Nhiều gia đình chỉ đổi họ và giữ tên trẻ đã quen để em không thấy mình bị xoá đi.
Nếu một em trong nhóm anh chị em không đồng ý về nhà mới thì sao?
Em đó chưa thể được nhận làm con nuôi. Bạn có thể chờ, hoặc cân nhắc nhận những em đã đồng ý và giữ liên lạc thường xuyên với em kia. Hãy bàn với cơ sở để chọn cách ít tổn thương nhất cho cả nhóm.