Khi nhiều người cùng xin nhận một trẻ, Luật Nuôi con nuôi 2010 xếp thứ tự ưu tiên: cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột của trẻ trước; rồi công dân Việt Nam thường trú trong nước; rồi người nước ngoài thường trú ở Việt Nam; rồi công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài; cuối cùng là người nước ngoài thường trú ở nước ngoài. Những người cùng một hàng thì cơ quan xét người có điều kiện nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ tốt nhất.
Mỗi khi có tin một em bé sơ sinh bị bỏ lại ở cổng chùa, đầu ngõ hay hành lang bệnh viện, điện thoại của xã thường đổ chuông liên tục: người hỏi thăm, người xin nhận. Lòng tốt ấy đáng quý, nhưng cũng tạo ra một câu hỏi khó cho người làm hồ sơ. Bài này giải thích luật chọn thế nào, điều gì làm hồ sơ của bạn mạnh hơn, và nếu không được chọn thì bạn có quyền gì.
Năm hàng ưu tiên theo Luật Nuôi con nuôi 2010
Thứ tự dưới đây là thứ tự lựa chọn gia đình thay thế. Nó không có nghĩa người ở hàng sau không bao giờ được nhận, mà là hàng trước được xét trước khi tới hàng sau.
| Hàng | Gồm ai | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| 1 | Cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột của trẻ | Giữ trẻ trong dòng họ, gần gốc gác; với trẻ bị bỏ rơi hiếm khi có ai ở hàng này vì không rõ cha mẹ |
| 2 | Công dân Việt Nam thường trú ở trong nước | Hàng của hầu hết người xin nhận trẻ bị bỏ rơi trong nước |
| 3 | Người nước ngoài thường trú ở Việt Nam | Được xét khi không có người phù hợp ở hai hàng trên |
| 4 | Công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài | Thủ tục có yếu tố nước ngoài |
| 5 | Người nước ngoài thường trú ở nước ngoài | Chỉ sau khi đã thông báo tìm người trong nước mà không có ai nhận |
Với trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng, nguyên tắc ưu tiên trong nước được thể hiện bằng các vòng thông báo: Sở Tư pháp thông báo trong tỉnh, rồi Bộ Tư pháp thông báo trên phạm vi cả nước; chỉ khi vẫn không có người trong nước nhận thì trẻ mới được xét cho người nhận có yếu tố nước ngoài.
Cùng một hàng thì xét ai
Phần lớn người xin nhận một trẻ bị bỏ rơi đều đứng chung hàng thứ hai. Khi đó Luật Nuôi con nuôi 2010 chỉ đưa ra một tiêu chí: người có điều kiện nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con nuôi tốt nhất. Luật không có bảng điểm, không ưu tiên người đến trước, không ưu tiên người giàu hơn theo nghĩa đơn thuần. "Tốt nhất" là tốt nhất cho chính đứa trẻ ấy.
Trên thực tế, cơ quan xét duyệt nhìn vào những yếu tố có thể kiểm chứng: sức khoẻ của người nhận, thu nhập ổn định chứ không phải thu nhập cao, chỗ ở an toàn, thời gian thực sự dành cho trẻ, có người hỗ trợ trong gia đình hay không, và sự gắn bó đã có. Một gia đình đang tạm nuôi trẻ nhiều tháng, chăm sóc chu đáo, có hàng xóm và trạm y tế chứng kiến, thường có lợi thế lớn vì đưa trẻ đi nơi khác là thêm một lần đứt gãy.
Cơ quan cũng nhìn vào động cơ. Người muốn nhận con để "giữ chồng", để được hưởng chính sách, để có người làm việc nhà, hoặc vì một ý nghĩ nhất thời sau khi đọc báo, thường bộc lộ qua cách trả lời khi được hỏi. Luật Nuôi con nuôi 2010 xác định mục đích của việc nuôi con nuôi là xác lập quan hệ cha mẹ và con lâu dài, bền vững vì lợi ích tốt nhất của người được nhận làm con nuôi.
Điều làm hồ sơ của bạn thuyết phục hơn
Hồ sơ đầy đủ, giấy còn hạn. Phiếu lý lịch tư pháp, giấy khám sức khoẻ, xác nhận hoàn cảnh gia đình, chỗ ở, thu nhập. Hồ sơ thiếu hoặc quá hạn khiến bạn bị chậm đúng lúc cơ quan cần so sánh.
Kế hoạch chăm sóc cụ thể. Ai trông trẻ khi bạn đi làm, trẻ sẽ đi nhà trẻ nào, ai thay bạn nếu bạn ốm. Không cần viết thành văn bản cầu kỳ, nhưng nói được rõ ràng khi cán bộ hỏi.
Cả nhà cùng đồng thuận. Vợ chồng cùng nhận thì cả hai cùng đứng đơn. Người lớn tuổi trong nhà, con ruột đã lớn biết và ủng hộ là dấu hiệu tốt cho một mái nhà ổn định.
Sự gắn bó có thật với trẻ. Nếu bạn là người phát hiện hoặc đang tạm nuôi, hãy giữ sổ khám, sổ tiêm, ảnh, xác nhận của trạm y tế. Đó là bằng chứng về sự chăm sóc chứ không phải lời kể.
Thành thật về hạn chế của mình. Một người nói rõ "vợ chồng mình đi làm ca đêm hai tuần một lần, bà ngoại sẽ trông bé" đáng tin hơn người khẳng định mình lúc nào cũng rảnh. Cán bộ hiểu không có gia đình hoàn hảo.
Người phát hiện, người tạm nuôi và người ở xa
Như đã nói, việc phát hiện trẻ không tạo ra một hàng ưu tiên riêng. Tuy nhiên luật cũng giao cho UBND cấp xã nơi phát hiện trẻ bị bỏ rơi trách nhiệm tìm người hoặc tổ chức tạm thời nuôi dưỡng, và người phát hiện thường là người đầu tiên được hỏi. Nếu bạn muốn gắn bó lâu dài, hãy nói rõ ngay từ đầu, để cơ quan cân nhắc giao trẻ cho bạn tạm nuôi nếu bạn đủ điều kiện.
Người ở tỉnh khác đọc tin và gọi điện xin nhận cũng thuộc hàng thứ hai như người tại chỗ, không bị loại vì khoảng cách. Nhưng người ở xa thường khó chứng minh sự gắn bó và khó tham gia giai đoạn làm quen. Nếu bạn ở xa và thật sự muốn nhận trẻ, nên liên hệ cơ quan tư pháp để đăng ký nhu cầu nhận con nuôi nói chung, vì có nhiều trẻ khác đang chờ một gia đình mà không lên báo.
Còn người thân thích của trẻ, nếu xuất hiện, luôn đứng trước. Với trẻ bị bỏ rơi, chuyện này thường đi kèm việc xác định lại cha mẹ đẻ; khi đó hồ sơ chuyển sang hướng khác và bạn nên chuẩn bị tinh thần cho khả năng ấy.
Nếu bạn không được chọn
Không được chọn là điều đau, nhất là khi bạn đã bế đứa trẻ trên tay. Pháp luật vẫn bảo đảm cho bạn một số quyền và có những bước nên làm:
- Đề nghị được trả lời bằng văn bản. Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu trường hợp từ chối đăng ký nuôi con nuôi phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do.
- Đọc kỹ lý do. Có khi đó là thiếu một điều kiện có thể khắc phục, như giấy tờ, chỗ ở; có khi là đã có người ở hàng ưu tiên cao hơn.
- Khiếu nại nếu thấy quyết định trái pháp luật. Đây là quyết định hành chính, có thể khiếu nại theo pháp luật về khiếu nại; nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm để đánh giá cơ sở.
- Không tìm cách tiếp cận trẻ hay gia đình được chọn sau khi việc giao nhận đã xong. Đứa trẻ cần được ổn định ở nhà mới.
- Đăng ký nhu cầu nhận con nuôi với cơ quan tư pháp nếu bạn vẫn mong có con. Hồ sơ bạn đã chuẩn bị hoàn toàn dùng lại được trong thời hạn giá trị của giấy tờ.
Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng ở Quảng Ngãi xin nhận một bé sơ sinh nhưng bé được giao cho gia đình đã tạm nuôi từ ngày đầu. Họ đăng ký nhu cầu với Sở Tư pháp, và vài tháng sau được giới thiệu một bé trai ba tuổi ở cơ sở trong tỉnh. Câu chuyện không có gì đặc biệt, và chính vì vậy mà nó phổ biến.
Đừng biến một đứa trẻ thành tin nóng
Khi một trẻ bị bỏ rơi được nhiều người chú ý, áp lực đổ về chính quyền và cả về đứa trẻ. Người ta đăng ảnh bé, quay video nơi bé được tìm thấy, bình luận về người mẹ. Tất cả những thứ ấy đi theo đứa trẻ mãi: một ngày nào đó, em gõ tên mình và thấy hàng trăm lời phán xét về người sinh ra mình.
Luật Trẻ em 2016 bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ. Nghị định 06/2025/NĐ-CP cũng yêu cầu thông báo tìm người nhận trẻ làm con nuôi phải bảo đảm đời tư của trẻ. Người thật lòng muốn nhận nuôi nên làm điều ngược với đám đông: không chia sẻ ảnh, không kể chi tiết, không đưa lên mạng chuyện mình đã xin nhận.
Nếu bạn được chọn, hãy giữ sự yên tĩnh đó cho con. Nếu không, sự kín đáo của bạn cũng là một món quà cho gia đình được chọn và cho em bé.
Những hiểu lầm hay gặp quanh chuyện "xin bé"
Mỗi lần có nhiều người cùng xin nhận một trẻ, lại có vài lời đồn được truyền tai. Đối chiếu với luật thì phần lớn không đúng:
- "Ai nhặt được thì người đó có quyền nuôi." Không. Người phát hiện chỉ có trách nhiệm báo và bảo vệ trẻ; quyền nhận nuôi chỉ phát sinh khi được đăng ký.
- "Nhà khá giả thì chắc chắn được chọn." Thu nhập chỉ là một phần của điều kiện. Một gia đình bình thường, ổn định, có thời gian cho trẻ có thể được đánh giá cao hơn một gia đình giàu mà bận rộn.
- "Quen cán bộ xã thì được ưu tiên." Luật không có hàng ưu tiên nào như vậy. Mọi lời gợi ý "lo trước" cho cán bộ đều là dấu hiệu sai và có thể dẫn tới vi phạm pháp luật cho cả hai phía.
- "Đã nộp đơn thì phải chờ, không được xin trẻ khác." Bạn có thể đăng ký nhu cầu nhận con nuôi nói chung với cơ quan tư pháp, không bị giới hạn ở một đứa trẻ cụ thể.
- "Không được chọn thì không bao giờ được nhận con nuôi nữa." Việc không được chọn cho một trẻ không phải là kết luận bạn thiếu điều kiện, trừ khi văn bản trả lời nói rõ như vậy.
Nếu nghe ai đó hứa có thể "sắp xếp" để bạn được chọn, hãy dừng lại. Không có đường tắt hợp pháp nào trong việc này, và cái giá của đường tắt thường do chính đứa trẻ gánh.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng có được ưu tiên hơn người độc thân không?
Luật Nuôi con nuôi 2010 không xếp vợ chồng vào hàng ưu tiên cao hơn người độc thân. Cả hai đều thuộc cùng một hàng nếu cùng là công dân thường trú trong nước. Cơ quan xét điều kiện thực tế của từng hồ sơ để chọn người phù hợp nhất với trẻ.
Người đến xin trước có được xét trước không?
Thứ tự đến trước không phải tiêu chí trong luật. Cơ quan có thể tiếp nhận nhiều hồ sơ rồi so sánh. Việc đến sớm chỉ có ích ở chỗ bạn có thời gian chuẩn bị hồ sơ đầy đủ và bày tỏ nguyện vọng tạm nuôi nếu phù hợp.
Có thể làm đơn xin nhận trẻ khi trẻ chưa có giấy khai sinh không?
Bạn có thể bày tỏ nguyện vọng và chuẩn bị hồ sơ phía mình. Nhưng việc đăng ký nuôi con nuôi cần hồ sơ của trẻ, trong đó có giấy khai sinh; vì vậy thủ tục chính chỉ đi được sau khi trẻ được khai sinh.
Người nước ngoài đang sống ở Việt Nam có được xin nhận trẻ bị bỏ rơi không?
Người nước ngoài thường trú ở Việt Nam thuộc hàng ưu tiên thứ ba, sau người thân thích của trẻ và công dân Việt Nam thường trú trong nước. Thủ tục là nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, có danh mục riêng trên trang.
Một người có thể xin nhận cùng lúc hai trẻ bị bỏ rơi không?
Luật không cấm nhận nhiều con nuôi, nhưng mỗi việc nhận được xem xét riêng với điều kiện nuôi dưỡng thực tế. Nhận hai trẻ sơ sinh cùng lúc đòi hỏi sức chăm sóc rất lớn, nên cơ quan sẽ hỏi kỹ kế hoạch của bạn.
Có được biết gia đình nào đã được chọn không?
Thông thường không. Thông tin về gia đình nhận nuôi và đứa trẻ thuộc đời tư, được bảo vệ. Văn bản trả lời cho bạn nêu lý do bạn không được chọn chứ không công bố thông tin của người khác.