Cách nói chuyện con nuôi phải lớn lên cùng đứa trẻ: lúc ba, bốn tuổi chỉ cần một câu chuyện ấm và đơn giản; tầm sáu đến mười tuổi trẻ hiểu rằng được nhận nuôi cũng có nghĩa là đã có một lần chia xa, nên sẽ hỏi "vì sao"; tới tuổi mới lớn, câu hỏi chuyển sang "mình là ai" và "mình thuộc về đâu". Một lần nói không đủ cho cả đời; cha mẹ nuôi sẽ kể lại câu chuyện ấy nhiều lần, mỗi lần sâu hơn một chút.
Những gợi ý dưới đây là khung tham khảo, gom từ kinh nghiệm phổ biến của người làm tư vấn gia đình, không phải phác đồ. Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng; có đứa sáu tuổi đã hỏi rất sâu, có đứa mười hai tuổi chưa thắc mắc gì. Các câu mẫu chỉ để cha mẹ hình dung giọng điệu, cần chỉnh theo lời ăn tiếng nói của nhà mình.
Từ ba đến năm tuổi: gieo từ ngữ và một câu chuyện ấm
Ở tuổi này, trẻ chưa hiểu sinh học, chưa hiểu pháp lý, nhưng hiểu được câu chuyện. Mục tiêu duy nhất là để từ "con nuôi" xuất hiện trong nhà với sắc thái dịu dàng, gắn với niềm vui ngày con về. Câu kể có thể như: "Con lớn lên trong bụng một cô khác. Cô ấy không nuôi con được, nên bố mẹ được làm bố mẹ của con. Hôm con về nhà là ngày vui nhất của bố mẹ."
Trẻ nhỏ hay hỏi lặp đi lặp lại cùng một câu và thích nghe đi nghe lại cùng một chuyện. Đó là cách trẻ học, không phải dấu hiệu lo âu. Cha mẹ cứ kể lại, giữ các chi tiết cốt lõi giống nhau để sau này không phải đính chính. Có thể làm một cuốn sổ ảnh về ngày con về nhà, những món đồ đầu tiên, căn phòng đầu tiên, để con có thứ cầm nắm được khi nghe kể.
Điều nên tránh: biến câu chuyện thành cổ tích có chi tiết không đúng (ví dụ nói mẹ đẻ đã mất khi thật ra không phải), dùng những từ gợi cảm giác bị vứt bỏ, hoặc nói "con không phải con thật của bố mẹ". Chữ "thật" làm trẻ nghĩ có một thứ cha mẹ "giả". Nên nói "mẹ sinh ra con" và "bố mẹ nuôi con", và cả hai đều là thật.
Từ sáu đến mười tuổi: khi trẻ hiểu có một lần chia xa
Đến tuổi đi học, trẻ bắt đầu hiểu logic: muốn được nhận nuôi thì trước đó phải có ai đó không nuôi mình. Đây là giai đoạn nhiều cha mẹ nuôi bất ngờ vì con đang vui vẻ bỗng buồn, hỏi "sao mẹ kia không giữ con", hoặc lo "bố mẹ có trả con lại không". Đó là nỗi buồn đúng lúc, xuất hiện khi trẻ lần đầu nắm được ý nghĩa đầy đủ của câu chuyện đã nghe từ nhỏ.
Câu trả lời nên nhắm vào hai điều: nguyên nhân không nằm ở con, và con ở đây là mãi mãi. Ví dụ: "Mẹ sinh ra con lúc đó gặp chuyện rất khó, không lo được cho một em bé. Không phải vì con làm gì sai. Còn bố mẹ thì đã đi làm giấy tờ để con là con của bố mẹ, không ai lấy đi được." Phần sau là chỗ ý pháp lý giúp được cha mẹ: theo Luật Nuôi con nuôi 2010, kể từ ngày giao nhận, cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con. Trẻ không cần biết điều luật, nhưng cha mẹ nói được câu "không ai lấy con đi được" một cách chắc chắn.
Trẻ ở tuổi này cũng hay gặp câu hỏi từ bạn: "Sao mày không giống mẹ mày?". Cha mẹ có thể tập với con vài cách trả lời ngắn, như "mình là con nuôi, đó là chuyện nhà mình", để con không bị động. Con có quyền không kể chi tiết với ai.
Câu trẻ hay hỏi và cách đáp theo từng lứa tuổi
Bảng gợi ý tinh thần câu trả lời, không phải câu thuộc lòng. Cùng một câu hỏi, trẻ năm tuổi và trẻ mười bốn tuổi cần nghe những điều khác nhau.
| Câu hỏi | Trẻ 3 – 5 tuổi | Trẻ 6 – 10 tuổi | Trẻ 11 tuổi trở lên |
|---|---|---|---|
| Con có ở trong bụng mẹ không? | Con ở trong bụng một cô khác, rồi con về với bố mẹ | Một người phụ nữ khác sinh ra con; bố mẹ nhận nuôi con khi con còn bé | Kể những gì gia đình biết về mẹ đẻ, nói rõ chỗ nào chưa biết |
| Sao mẹ đẻ không giữ con? | Cô ấy không lo được cho em bé | Cô ấy gặp hoàn cảnh rất khó; không phải lỗi của con | Chia sẻ thông tin thật trong mức con đủ chín chắn, kể cả chỗ chưa rõ |
| Bố mẹ có trả con lại không? | Không bao giờ, con là con của bố mẹ | Không; giấy tờ đã làm, con là con nhà mình mãi mãi | Giải thích quan hệ cha mẹ – con nuôi là quan hệ pháp lý đầy đủ |
| Con có gặp được mẹ đẻ không? | Bố mẹ không biết cô ấy ở đâu (nếu đúng vậy) | Khi con lớn, nếu con muốn, bố mẹ sẽ cùng con tìm hiểu | Bàn thật về các đường chính thức, thời điểm, rủi ro |
Cột cuối cùng là chỗ cha mẹ hay né. Trẻ mười một, mười hai tuổi trở lên thường cảm nhận được khi người lớn đang lảng tránh, và việc lảng tránh làm chúng thôi hỏi chứ không làm chúng thôi nghĩ.
Từ mười một tuổi trở lên: câu hỏi về bản thân
Tuổi mới lớn là lúc mọi đứa trẻ tự hỏi mình là ai. Với con nuôi, câu hỏi có thêm một tầng: mình giống ai, tính khí này từ đâu, sau này con mình sẽ thế nào. Có em tự tìm thông tin, có em nổi cáu và nói câu đau lòng như "bố mẹ đâu phải bố mẹ thật của con". Câu ấy thường là thử ranh giới hơn là ý nghĩ thật. Đáp lại bằng giận dữ hay tủi thân đều dễ làm cuộc nói chuyện đóng lại.
Đây là tuổi nên chia sẻ dần thông tin thật mà gia đình có, kể cả những phần không đẹp, ở mức con chịu được. Con cũng nên biết những điều cơ bản về quyền của mình: tên trên giấy tờ, việc đổi họ tên trước đây đã có ý kiến của con chưa (Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu con nuôi từ đủ 9 tuổi phải đồng ý nếu đổi họ, tên), khi thành niên con có quyền tìm hiểu nguồn gốc. Biết quyền của mình giúp trẻ bớt cảm giác bị định đoạt.
Chi tiết về cách xử lý khi con tuổi dậy thì giận dữ, so sánh hay đòi đi tìm cha mẹ đẻ được bàn riêng trong một bài khác của danh mục này.
Một cuốn sổ đời con đi cùng mọi độ tuổi
Nhiều gia đình con nuôi dùng một công cụ đơn giản: cuốn sổ đời con, nơi gom lại những gì biết được về hành trình của con trước và sau khi về nhà. Với trẻ nhỏ, đó là ảnh ngày đầu tiên, món đồ chơi đầu tiên, vài dòng cha mẹ viết về buổi gặp mặt. Với trẻ lớn hơn, có thể thêm những thông tin về nơi con được chăm sóc trước đó, tên người từng nuôi tạm, những gì gia đình biết về cha mẹ đẻ.
Giá trị của cuốn sổ nằm ở chỗ nó trao cho con quyền sở hữu câu chuyện của mình. Con giở ra lúc nào cũng được, không phải đợi cha mẹ có tâm trạng kể. Khi con lớn, cuốn sổ là điểm xuất phát nếu con muốn tìm hiểu gốc gác. Bản sao giấy tờ quan trọng như Giấy chứng nhận nuôi con nuôi, giấy khai sinh thì nên cất riêng ở nơi an toàn, chỉ ghi trong sổ là đang giữ ở đâu.
Khi soạn sổ, giữ nguyên tắc như lời kể: không bịa chi tiết, chỗ chưa biết thì để trống và ghi "chưa biết". Tránh dán những thứ có thể làm lộ danh tính cha mẹ đẻ trong khi con còn nhỏ và có thể đem sổ đến lớp. Những thông tin nhạy cảm nên để trong một phong bì riêng, trao cho con khi con đã đủ lớn.
Những câu nên tránh ở mọi lứa tuổi
Một số câu nghe vô hại nhưng để lại vết khá lâu trong lòng đứa trẻ:
- "Con phải biết ơn vì bố mẹ đã nhận con." Không đứa trẻ nào chọn được hoàn cảnh ra đời. Đặt gánh biết ơn lên con nuôi làm con cảm thấy tình thương là món nợ.
- "May mà con được nhận, không thì giờ con khổ lắm." Câu này ngầm hạ thấp cha mẹ đẻ và cả nguồn gốc của con.
- "Bố mẹ coi con như con đẻ." Ý tốt nhưng chữ "như" nhấn vào khoảng cách. Đơn giản hơn: "con là con của bố mẹ".
- "Hư thế này chắc giống ai bên kia." Gán tính xấu cho gen của cha mẹ đẻ là một trong những câu trẻ con nuôi nhớ lâu nhất.
- "Đừng kể với ai nhé." Khi nói với trẻ nhỏ, câu này biến chuyện con nuôi thành điều đáng xấu hổ. Nên dạy con quyền giữ riêng tư, không phải nghĩa vụ giấu giếm.
Khi nào nên nhờ tới chuyên gia
Phần lớn câu hỏi của trẻ về chuyện con nuôi được giải quyết trong gia đình, bằng thời gian và sự kiên nhẫn. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy con cần thêm người hỗ trợ: buồn bã hoặc cáu bẳn kéo dài nhiều tuần, thay đổi lớn về ăn ngủ, kết quả học tập tụt hẳn, tự làm đau mình, nói về cái chết, hoặc khép kín hoàn toàn với cả nhà. Trẻ từng trải qua nhiều lần chuyển chỗ ở trước khi về với gia đình, từng ở cơ sở trợ giúp xã hội lâu, cũng dễ cần hỗ trợ chuyên môn hơn.
Nên tìm chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc tâm lý gia đình có kinh nghiệm với trẻ được nhận nuôi; hỏi bác sĩ nhi, nhà trường hoặc bệnh viện có khoa tâm lý để được giới thiệu. Cha mẹ nuôi cũng nên tìm chỗ chia sẻ cho chính mình: những nhóm gia đình con nuôi, những người đã đi trước. Trang này không đánh giá hay chấm điểm trẻ; mọi gợi ý ở đây chỉ để cha mẹ có thêm cách nghĩ, không thay cho ý kiến của người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Con năm tuổi nghe xong rồi chạy đi chơi, có phải con chưa hiểu?
Có thể con mới hiểu một phần, và điều đó là bình thường. Trẻ nhỏ tiếp nhận thông tin từng mẩu nhỏ. Việc con không phản ứng mạnh cho thấy câu chuyện được kể đủ nhẹ. Con sẽ quay lại hỏi khi sẵn sàng; cha mẹ chỉ cần tiếp tục mở cửa.
Có nên dùng sách tranh để kể chuyện con nuôi không?
Sách tranh về gia đình đa dạng, về chuyện được nhận nuôi thường giúp trẻ nhỏ dễ hiểu hơn và cho cha mẹ một điểm bắt đầu tự nhiên. Nên đọc trước một mình để chắc nội dung hợp với hoàn cảnh nhà mình, tránh câu chuyện có chi tiết làm con sợ bị trả lại.
Nếu chúng ta thật sự không biết gì về mẹ đẻ thì kể gì?
Nói đúng như vậy: bố mẹ không biết, và bố mẹ cũng ước gì biết nhiều hơn để kể cho con. Có thể kể những gì có: nơi con được tìm thấy hoặc được chăm sóc trước khi về nhà, ngày gặp con lần đầu. Thừa nhận khoảng trống tốt hơn lấp nó bằng chi tiết bịa.
Con nuôi lớn tuổi về nhà khi đã nhớ cha mẹ đẻ thì nói thế nào?
Với trẻ đã có ký ức, không cần kể lại từ đầu mà cần thừa nhận: con có một gia đình trước, con có quyền nhớ và thương họ. Cha mẹ nuôi không đòi con quên. Nói chuyện cởi mở về ký ức đó giúp con bớt cảm giác phải chọn bên.
Có nên đổi tên con để con quên quá khứ không?
Đổi họ tên con nuôi là quyền theo yêu cầu của cha mẹ nuôi, nhưng Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu trẻ từ đủ 9 tuổi phải đồng ý. Với trẻ lớn, tên cũ là một phần bản thân; nhiều gia đình giữ tên gọi cũ hoặc giữ tên đệm để con không mất mối nối với quá khứ.
Con hỏi mãi một câu, cha mẹ trả lời mãi có làm con lo thêm không?
Thường là không. Trẻ hỏi lại để kiểm tra câu chuyện vẫn như cũ và để được trấn an. Chỉ khi câu hỏi kèm lo âu rõ rệt như mất ngủ, sợ bị bỏ, bám dính bất thường kéo dài, cha mẹ nên nhờ chuyên gia tâm lý trẻ em tư vấn thêm.