Chỉ những trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng được đánh giá là cần được nhận làm con nuôi, có hồ sơ do cơ sở lập và có đủ sự đồng ý theo luật, mới được giới thiệu cho người muốn nhận nuôi. Nhiều trẻ ở trung tâm bảo trợ vẫn còn cha mẹ đẻ có quyền với con, chỉ gửi tạm vì nghèo, bệnh tật hoặc biến cố; những trẻ ấy không thể được cho làm con nuôi nếu cha mẹ không đồng ý.
Người đi thăm trung tâm thường bất ngờ khi được nói "bé này không nhận nuôi được". Bài này giải thích lý do: trẻ nào thuộc diện tìm gia đình thay thế, ai xác định, ai đồng ý, và vì sao có những trẻ trong diện nhưng chờ mãi không có người nhận. Hiểu đúng giúp bạn đặt kỳ vọng hợp lý và nhìn thấy những đứa trẻ thật sự đang cần một mái nhà.
Trẻ vào cơ sở vì nhiều lý do, không chỉ vì mồ côi
Cơ sở trợ giúp xã hội tiếp nhận trẻ bị bỏ rơi, trẻ mồ côi không có người thân chăm sóc, trẻ có cha mẹ không đủ khả năng nuôi dưỡng, trẻ khuyết tật nặng mà gia đình không chăm được, trẻ cần được bảo vệ khẩn cấp vì bị bạo hành hay bỏ mặc. Có những trẻ ở cơ sở vài tháng rồi về lại gia đình khi cha mẹ ổn định; có trẻ ở tới tuổi trưởng thành.
Với pháp luật nuôi con nuôi, câu hỏi quyết định không phải trẻ đang ở đâu mà là trẻ còn ai có quyền với mình và những người ấy có đồng ý không. Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu việc cho trẻ làm con nuôi phải được cha mẹ đẻ đồng ý; nếu một bên đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được thì cần sự đồng ý của người còn lại; nếu cả hai đều như vậy thì cần sự đồng ý của người giám hộ.
Vì thế một đứa trẻ có mẹ đang đi làm xa, mỗi năm về thăm một lần, vẫn là con của người mẹ ấy. Cơ sở không có quyền tự đưa trẻ cho gia đình khác nhận nuôi. Ngược lại, một trẻ bị bỏ rơi không xác định được cha mẹ, đã hết thời gian tìm kiếm, là trường hợp điển hình của trẻ cần gia đình thay thế.
Hoàn cảnh thường gặp và khả năng được nhận làm con nuôi
Bảng dưới là cách đọc nguyên lý từ Luật Nuôi con nuôi 2010. Mỗi hồ sơ cụ thể vẫn do cơ sở và cơ quan có thẩm quyền đánh giá.
| Hoàn cảnh của trẻ | Có thể được giới thiệu làm con nuôi? | Ai phải đồng ý |
|---|---|---|
| Bị bỏ rơi, không xác định được cha mẹ, đã hết thời gian tìm kiếm | Có, sau khi được đánh giá và lập hồ sơ | Người giám hộ của trẻ; trẻ từ đủ 9 tuổi |
| Mồ côi cả cha và mẹ, không có người thân nhận chăm sóc | Có, sau khi xét khả năng người thân nhận trẻ trước | Người giám hộ; trẻ từ đủ 9 tuổi |
| Còn cha hoặc mẹ, gửi vào cơ sở vì khó khăn | Chỉ khi người cha hoặc mẹ đó đồng ý bằng văn bản, tự nguyện | Cha mẹ đẻ; trẻ từ đủ 9 tuổi |
| Cha mẹ đang chấp hành án hoặc đang ở cơ sở cai nghiện | Thường không, nếu cha mẹ không đồng ý; họ vẫn có quyền với con | Cha mẹ đẻ |
| Từ đủ 16 tuổi trở lên | Chỉ khi người nhận là cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột và trẻ chưa đủ 18 tuổi | Như các trường hợp trên và chính trẻ |
| Đã có người thân thích xin nhận chăm sóc hoặc nhận nuôi | Ưu tiên người thân thích theo thứ tự luật định | Theo hồ sơ cụ thể |
Điều kiện về tuổi là của Luật Nuôi con nuôi 2010: người được nhận làm con nuôi là trẻ dưới 16 tuổi, ngoại lệ 16 tới dưới 18 tuổi chỉ dành cho cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận. Một thiếu niên 16 tuổi sống ở cơ sở nhiều năm, dù rất cần gia đình, không thể được một người không phải họ hàng nhận làm con nuôi.
Ai đánh giá trẻ "cần được nhận làm con nuôi"
Nghị định 06/2025/NĐ-CP sửa đổi quy định về rà soát, tìm người nhận trẻ làm con nuôi. Với trẻ ở cơ sở nuôi dưỡng, chính cơ sở đánh giá việc trẻ có cần được nhận làm con nuôi hay không, lập hồ sơ của trẻ, rồi xin ý kiến cơ quan quản lý trước khi gửi Sở Tư pháp. Với trẻ đang được cá nhân, gia đình tạm nuôi, UBND cấp xã định kỳ 6 tháng rà soát, đánh giá.
Đánh giá không chỉ là kiểm tra giấy tờ. Người làm hồ sơ cân nhắc trẻ có còn liên hệ với gia đình gốc không, có người thân nào có thể nhận chăm sóc không, trẻ có anh chị em ruột ở cùng không, trẻ nghĩ gì về việc có gia đình mới. Một đứa trẻ tám tuổi vẫn mong mẹ về đón có thể cần thời gian, cần được nói chuyện, trước khi việc tìm gia đình thay thế là phù hợp.
Theo văn bản trước khi sắp xếp bộ máy, ý kiến về hồ sơ trẻ ở cơ sở do ngành lao động – thương binh và xã hội hoặc UBND cấp huyện đưa ra tuỳ cơ sở trực thuộc ai; cấp huyện nay không còn và đầu mối đã chuyển. Người muốn nhận nuôi không cần tự tìm đầu mối này, nhưng nên hiểu đây là lý do có lúc hồ sơ trẻ mất thời gian mới sẵn sàng.
Vì sao có trẻ trong diện mà chờ mãi chưa có gia đình
Tuổi lớn. Phần đông người nhận trong nước mong một trẻ nhỏ. Trẻ từ năm, sáu tuổi trở lên thường chờ lâu hơn rõ rệt, dù chính các em hiểu và mong có gia đình nhất.
Khuyết tật hoặc bệnh mạn tính. Gia đình lo không đủ sức chăm, không đủ điều kiện điều trị. Có những bệnh nghe đáng sợ nhưng kiểm soát được bằng chăm sóc đều đặn; cơ sở có thể giải thích kỹ nếu bạn hỏi.
Có anh chị em ruột đi cùng. Người làm công tác xã hội thường mong giữ các anh chị em ở cạnh nhau, trong khi ít gia đình sẵn sàng nhận hai, ba trẻ một lúc.
Hồ sơ nguồn gốc chưa rõ. Trẻ còn cha mẹ nhưng không liên lạc được, chưa xác minh xong, chưa thể có sự đồng ý hợp lệ.
Thông báo không tới được người phù hợp. Vì phải bảo vệ đời tư của trẻ, thông báo tìm người nhận không thể đăng ảnh, kể chi tiết như tin rao. Nhiều gia đình sẵn lòng nhưng không biết hỏi ai.
Đọc những lời kêu gọi "bé cần cha mẹ" trên mạng thế nào
Thỉnh thoảng có bài đăng kèm ảnh một đứa trẻ ở trung tâm, kêu gọi ai muốn nhận nuôi thì nhắn tin. Trước khi xúc động, bạn nên soi mấy điểm:
- Cơ sở và cơ quan nhà nước không tìm cha mẹ cho trẻ bằng cách đăng ảnh, tên, hoàn cảnh của trẻ lên mạng xã hội; điều đó trái với yêu cầu bảo vệ đời tư của trẻ.
- Người đăng xin "chi phí", "tiền thủ tục", "tiền cảm ơn" là dấu hiệu nguy hiểm, có thể là lừa đảo hoặc tệ hơn là mua bán trẻ em.
- Lời hứa "làm giấy nhanh, không cần qua xã" là sai từ gốc: không có đăng ký của cơ quan có thẩm quyền thì không có quan hệ cha mẹ – con nuôi.
- Đường chính thức là liên hệ Sở Tư pháp hoặc UBND cấp xã để đăng ký nhu cầu, hoặc hỏi trực tiếp cơ sở đã được cấp phép về cách thức.
- Nếu nghi có dấu hiệu mua bán trẻ, hãy báo cơ quan công an hoặc tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Sự tử tế của người đọc là có thật; chỉ cần đi qua đúng cửa để nó tới được đứa trẻ cần nó.
Nếu bạn đã quen một đứa trẻ chưa thuộc diện nhận nuôi
Có những người đi làm thiện nguyện nhiều năm, gắn bó với một em mà cha mẹ vẫn còn. Pháp luật không cấm bạn thương em, cũng không cấm cơ sở cho bạn tiếp tục thăm, đỡ đầu việc học, đón em về nhà dịp lễ nếu có sự đồng ý theo quy định. Đó là những hình thức hỗ trợ không đòi hỏi thay đổi quan hệ pháp lý.
Nếu sau này cha mẹ đẻ của em, sau khi được tư vấn đầy đủ, tự nguyện đồng ý cho em làm con nuôi, bạn có thể nộp hồ sơ như mọi người nhận khác. Nhưng đừng là người đi thuyết phục, càng không hứa hẹn tiền bạc hay giúp đỡ để đổi lấy chữ ký. Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu sự đồng ý phải tự nguyện, trung thực, không bị ép buộc, không bị đổi lấy tiền hay lợi ích vật chất; một chữ ký có điều kiện kèm theo là mầm của tranh chấp và có thể làm hồ sơ bị bác.
Ví dụ giả định: một cô giáo ở Lâm Đồng dạy kèm một em ở trung tâm suốt bốn năm. Mẹ em mắc bệnh dài ngày, vẫn mong con về. Cô giáo không xin nhận nuôi, mà cùng trung tâm đỡ em học hết cấp hai và đón em về nhà mỗi dịp hè. Quan hệ ấy không có tên trên giấy tờ, nhưng là chỗ dựa thật cho em. Với những ca vướng như vậy, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm công tác xã hội sẽ giúp bạn biết giới hạn đúng của mình.
Khi được giới thiệu một trẻ: đọc hồ sơ với con mắt nào
Hồ sơ của một trẻ được giới thiệu làm con nuôi thường gồm giấy khai sinh, giấy khám sức khoẻ, ảnh, quyết định tiếp nhận trẻ vào cơ sở, và giấy tờ cho thấy hoàn cảnh: biên bản trẻ bị bỏ rơi, giấy chứng tử của cha mẹ, quyết định tuyên bố mất tích, hoặc văn bản đồng ý của cha mẹ đẻ. Mỗi loại giấy ấy trả lời câu hỏi vì sao trẻ được phép có cha mẹ mới. Nếu một mắt xích thiếu, đừng ngại hỏi; thiếu ở đây thì sau này dễ vướng ở bước đăng ký.
Phần sức khoẻ cần đọc kỹ hơn cả. Ghi nhận về sự phát triển, các bệnh đã điều trị, thuốc đang dùng, kết quả xét nghiệm nếu có, là nền để gia đình chuẩn bị. Bạn có quyền đề nghị được trao đổi với nhân viên y tế của cơ sở, hoặc đưa hồ sơ cho bác sĩ quen xem trước khi quyết. Không ai coi đó là nghi ngờ đứa trẻ; đó là sự chuẩn bị có trách nhiệm.
Cuối cùng, hồ sơ không kể hết một con người. Tính cách, thói quen, những nỗi sợ nhỏ chỉ người chăm trẻ hằng ngày mới biết. Hãy dành thời gian nghe họ, và nhớ rằng trẻ ở cơ sở càng lâu thì càng cần thời gian để tin vào một mái nhà mới.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ được cha mẹ gửi vào trung tâm có bị coi là bị bỏ rơi không?
Không. Gửi con vào cơ sở theo thủ tục là việc cha mẹ nhờ nhà nước chăm sóc khi khó khăn, khác với bỏ rơi. Cha mẹ vẫn giữ quyền với con, và trẻ chỉ có thể được cho làm con nuôi khi cha mẹ tự nguyện đồng ý bằng văn bản.
Bao lâu thì một trẻ bị bỏ rơi ở cơ sở mới được tìm gia đình thay thế?
Không có một mốc chung cho mọi trẻ. Trẻ phải có khai sinh sau thời gian tìm cha mẹ đẻ, được cơ sở đánh giá và lập hồ sơ, có ý kiến cơ quan quản lý, rồi Sở Tư pháp mới thông báo tìm người nhận. Hỏi cơ sở để biết hồ sơ đang ở bước nào.
Trẻ 15 tuổi ở trung tâm có còn được nhận làm con nuôi không?
Được, vì luật cho nhận trẻ dưới 16 tuổi. Người nhận vẫn phải hơn trẻ từ 20 tuổi trở lên, trừ các trường hợp họ hàng được luật miễn, và trẻ phải đồng ý. Thời gian gần mốc 16 tuổi khá gấp, nên nếu có ý định hãy liên hệ sớm.
Có xem được danh sách trẻ cần gia đình thay thế không?
Thông báo tìm người nhận trẻ làm con nuôi do Sở Tư pháp và Bộ Tư pháp đưa ra, với nội dung được giới hạn để bảo vệ đời tư của trẻ. Hồ sơ chi tiết chỉ được giới thiệu cho người đã đăng ký nhu cầu và được kiểm tra điều kiện.
Cha mẹ đẻ đang ở tù có thể đồng ý cho con làm con nuôi không?
Người đang chấp hành án vẫn là cha mẹ của con và vẫn có thể bày tỏ ý kiến đồng ý hay không theo thủ tục. Việc lấy ý kiến được thực hiện qua cơ quan có thẩm quyền, không qua người nhận nuôi trực tiếp tác động. Sự đồng ý phải tự nguyện.