Không. Luật Nuôi con nuôi 2010 xếp việc ông, bà nhận cháu làm con nuôi và anh, chị, em nhận nhau làm con nuôi vào nhóm hành vi bị cấm. Không có ngoại lệ nào, kể cả khi bố mẹ cháu đồng ý, ông bà đã nuôi cháu từ lúc lọt lòng, hay cháu không còn ai khác chăm.
Lệnh cấm này làm nhiều ông bà buồn, vì trên thực tế họ đã là người cha, người mẹ thứ hai của cháu. Bài giải thích lý do của lệnh cấm, và quan trọng hơn, những con đường hợp pháp để ông bà vẫn lo được cho cháu khi bố mẹ cháu còn sống nhưng không trực tiếp nuôi: uỷ quyền, giám hộ trong các trường hợp luật cho phép, cư trú, và lo cho cháu về tài sản.
Vì sao luật cấm ông bà nhận cháu, anh chị nhận em
Nhận con nuôi tạo ra một quan hệ cha mẹ – con mới, với đầy đủ quyền và nghĩa vụ. Nếu ông bà nhận cháu làm con, đứa cháu trở thành con của ông bà, tức là đứng ngang hàng với chính bố mẹ đẻ của mình. Bố đẻ của cháu, về pháp lý, thành anh trai của cháu. Chú, cô của cháu thành anh chị em của cháu. Toàn bộ thứ bậc trong gia đình bị đảo lộn, và kéo theo đó là rối loạn trong các quan hệ thừa kế, cấp dưỡng, đại diện, thậm chí cả các quy định về cấm kết hôn giữa những người có quan hệ gần.
Với anh chị em ruột nhận nhau cũng vậy: người anh trở thành cha của em mình, trong khi cả hai vẫn là con của cùng một cặp cha mẹ. Quan hệ pháp lý không còn khớp với quan hệ huyết thống ở bất cứ chỗ nào.
Ngoài lệnh cấm về thứ bậc, Luật Nuôi con nuôi 2010 còn cấm riêng hành vi lợi dụng việc làm con nuôi của thương binh, người có công với cách mạng, người thuộc dân tộc thiểu số để hưởng chế độ, chính sách ưu đãi của Nhà nước. Hai điều cấm này cùng nhắc một điều: quan hệ con nuôi trong họ hàng được xét vì đứa trẻ cần một gia đình, không phải vì một lợi ích đi kèm. Ông bà muốn cháu được hưởng gì thì nên đi đúng đường dành cho việc đó, như di chúc hay tặng cho.
Ai được, ai không được nhận người thân làm con nuôi
Để dễ phân biệt, bảng tóm theo Luật Nuôi con nuôi 2010 các quan hệ họ hàng thường gặp:
| Người nhận | Được nhận làm con nuôi không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ông bà nội, ông bà ngoại nhận cháu | Không | Hành vi bị cấm, không có ngoại lệ |
| Anh, chị nhận em ruột (và ngược lại) | Không | Hành vi bị cấm |
| Cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu | Được | Được miễn chênh lệch 20 tuổi và điều kiện vật chất; nhận được cháu đến dưới 18 tuổi |
| Cha dượng, mẹ kế nhận con riêng | Được | Ưu đãi như cô chú ruột |
| Họ hàng xa hơn (chú họ, cô họ…) | Được, theo điều kiện chung | Phải hơn cháu từ 20 tuổi, có điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở; cháu dưới 16 tuổi |
Với những quan hệ họ hàng mà luật không gọi tên trực tiếp — chẳng hạn cụ muốn nhận chắt — đừng tự kết luận được hay không; hãy hỏi UBND cấp xã hoặc Sở Tư pháp trước khi chuẩn bị hồ sơ, vì cơ quan sẽ xét cả tinh thần giữ thứ bậc của các điều cấm.
Bố mẹ cháu còn sống nhưng đi xa: ông bà lo cho cháu bằng cách nào
Uỷ quyền cho từng việc. Bố mẹ có thể uỷ quyền cho ông bà làm thay một số việc cụ thể như đưa cháu đi khám chữa bệnh, làm việc với nhà trường, nhận giấy tờ. Văn bản uỷ quyền nên ghi rõ phạm vi, thời hạn. Có những việc pháp luật đòi chính cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật phải làm, không uỷ quyền được; khi đó cần hỏi cơ quan tiếp nhận.
Cư trú cùng ông bà. Pháp luật về cư trú cho phép người chưa thành niên đăng ký cư trú tại chỗ ở của ông bà khi cha mẹ đồng ý. Điều kiện cụ thể theo Luật Cư trú hiện hành; hỏi công an cấp xã nơi ông bà ở.
Giám hộ khi bố mẹ không còn đủ khả năng. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép cử người giám hộ cho trẻ có cha mẹ trong một số trường hợp, ví dụ cả cha và mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự, bị Toà án hạn chế quyền đối với con, hoặc đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ. Ông bà có thể là người giám hộ. Thủ tục giám hộ được bàn kỹ ở chuyên trang về giám hộ trong hệ.
Giữ nguyên quan hệ, chia sẻ trách nhiệm. Nhiều gia đình không cần thay đổi gì trên giấy: ông bà nuôi cháu, bố mẹ gửi tiền và quyết định những việc lớn. Đơn giản nhất thường lại là ổn định nhất cho cháu.
Anh chị muốn lo cho em khi bố mẹ vẫn còn
Lệnh cấm anh chị em nhận nhau làm con nuôi hay gặp trong những gia đình đông con, khoảng cách tuổi lớn: người chị cả đã có nhà cửa ổn định ở thành phố, bố mẹ già yếu ở quê, đứa em út mới vào cấp hai. Người chị muốn đưa em lên ở cùng, lo cho em học, và nghĩ rằng nhận em làm con nuôi sẽ giúp làm giấy tờ dễ hơn.
Khi bố mẹ còn sống và vẫn đủ năng lực, cách làm đúng là để bố mẹ giữ vai trò cha mẹ trên pháp lý, còn người chị lo cho em trên thực tế. Bố mẹ có thể uỷ quyền cho chị làm một số việc với nhà trường, với cơ sở y tế; em có thể đăng ký cư trú ở nơi chị ở nếu đáp ứng điều kiện của pháp luật về cư trú và có sự đồng ý của bố mẹ. Những quyết định lớn như đổi trường, đi nước ngoài vẫn cần bố mẹ.
Nếu bố mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự hoặc đều không còn điều kiện chăm sóc em và có yêu cầu, người chị có thể làm giám hộ cho em theo Bộ luật Dân sự 2015. Giám hộ không đảo thứ bậc gia đình: chị vẫn là chị, chỉ có thêm trách nhiệm pháp lý với em cho tới khi em trưởng thành.
Lo cho cháu về tài sản mà không cần làm con nuôi
Một lý do phổ biến khiến ông bà muốn nhận cháu làm con là để cháu được "hưởng phần" như con. Không cần đi đường con nuôi cho việc này. Theo Bộ luật Dân sự 2015, cháu ruột đã ở hàng thừa kế thứ hai của ông bà; và nếu bố hoặc mẹ của cháu chết trước ông bà, cháu được hưởng phần mà bố hoặc mẹ mình lẽ ra được hưởng theo chế định thừa kế thế vị.
Muốn cháu được nhiều hơn, chắc chắn hơn, ông bà có thể lập di chúc để lại tài sản cho cháu, hoặc tặng cho cháu khi còn sống. Với cháu chưa thành niên, việc nhận và quản lý tài sản được tặng cho cần qua người đại diện theo pháp luật của cháu, thường là bố mẹ. Di chúc cũng nên tính tới phần của những người được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo luật.
Thủ tục lập di chúc, khai nhận di sản là chủ đề của chuyên trang thừa kế trong hệ; ở đây chỉ cần nhớ: muốn cháu được hưởng tài sản, di chúc và tặng cho là con đường đúng, còn con nuôi thì không mở ra cho ông bà.
Gia đình lỡ khai sinh cháu là con của ông bà: hệ quả và hướng sửa
Có những trường hợp, thường là nhiều năm trước, đứa trẻ được khai sinh mang tên ông bà là cha mẹ — để giấu chuyện mẹ sinh con khi còn đi học, hoặc vì nghĩ như vậy cho tiện giấy tờ. Đây là khai không đúng sự thật trong hộ tịch, và để lại nhiều hệ quả:
- Quan hệ trên giấy không khớp với huyết thống, ảnh hưởng tới thừa kế giữa đứa trẻ với cha mẹ đẻ thật và với ông bà.
- Khi cần chứng minh quan hệ (thừa kế, xuất cảnh, quốc tịch, bảo hiểm), giấy tờ sai có thể bị phát hiện và gây tranh chấp.
- Đứa trẻ có thể mất quyền được biết nguồn gốc thật của mình, hoặc biết theo cách đau lòng nhất.
- Người khai không đúng sự thật có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định.
Hướng xử lý đúng là đi qua cơ quan hộ tịch và, khi cần, Toà án để xác định lại quan hệ cha mẹ – con theo sự thật; không tự ý làm lại giấy mới. Đây là việc phức tạp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề trước khi bắt đầu. Danh mục hộ tịch và giấy tờ trên trang có bàn trường hợp khai sinh thẳng tên cha mẹ nuôi, cùng một gốc vấn đề.
Tình người: ông bà vẫn là ông bà
Lệnh cấm không phủ nhận công lao của ông bà. Rất nhiều đứa trẻ Việt Nam lớn lên trong vòng tay ông bà, gọi ông bà là "bố mẹ" từ khi biết nói. Luật chỉ giữ cho quan hệ trên giấy khớp với quan hệ thật, để đứa trẻ khi lớn hiểu được câu chuyện của mình mà không phải gỡ những nút thắt người lớn đã buộc.
Ông bà cũng nên biết rằng quyền nuôi dạy cháu trên thực tế không mất đi vì lệnh cấm. Bố mẹ cháu vẫn có thể giao cháu cho ông bà chăm sóc lâu dài, ông bà vẫn được nhà trường, hàng xóm, họ hàng coi là người nuôi chính. Điều duy nhất ông bà không có là danh nghĩa cha mẹ trên giấy tờ, và vì thế những quyết định pháp lý lớn của cháu vẫn cần bố mẹ cháu tham gia.
Ông bà có thể làm rất nhiều cho cháu mà không cần danh nghĩa cha mẹ nuôi: nuôi dạy, uỷ quyền để lo giấy tờ, làm giám hộ khi luật cho phép, để lại tài sản bằng di chúc. Và điều đứa cháu nhớ suốt đời không phải là tên ai trên tờ giấy, mà là ai đã ngồi bên giường khi cháu ốm.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà đã nuôi cháu từ nhỏ, bố mẹ cháu đồng ý thì có được nhận làm con nuôi không?
Không. Luật Nuôi con nuôi 2010 cấm ông, bà nhận cháu làm con nuôi, không có ngoại lệ vì đã nuôi lâu hay vì cha mẹ đồng ý. Ông bà có thể lo cho cháu qua uỷ quyền, giám hộ trong trường hợp luật cho phép, di chúc và tặng cho.
Chị gái hơn em 25 tuổi có được nhận em ruột làm con nuôi không?
Không. Anh, chị, em nhận nhau làm con nuôi là hành vi bị cấm, bất kể chênh lệch tuổi. Nếu cha mẹ không còn hoặc không đủ khả năng, chị có thể là người giám hộ của em theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Ông bà có thể làm giám hộ cho cháu khi bố mẹ cháu vẫn còn sống không?
Có trong một số trường hợp luật định, như cả cha và mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế quyền đối với con, hoặc đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ. Hỏi UBND cấp xã về thủ tục cụ thể.
Ông bà muốn để lại nhà cho cháu thì có cần nhận cháu làm con nuôi không?
Không cần, và cũng không được. Ông bà có thể lập di chúc hoặc tặng cho cháu. Cháu ruột vốn đã ở hàng thừa kế thứ hai và có thể hưởng thừa kế thế vị nếu bố hoặc mẹ cháu mất trước ông bà.
Cháu đã lỡ được khai sinh là con của ông bà thì có bị huỷ giấy khai sinh không?
Việc xử lý tuỳ hồ sơ cụ thể và thuộc thẩm quyền cơ quan hộ tịch, có khi cần Toà án xác định lại quan hệ cha mẹ – con. Không nên tự làm lại giấy mới; nên hỏi luật sư hoặc cán bộ hộ tịch để chọn hướng sửa đúng.
Ông bà có được đứng tên đi khai sinh cho cháu khi bố mẹ đi làm xa không?
Ông bà có thể là người đi đăng ký khai sinh cho cháu theo quy định hộ tịch, nhưng nội dung khai sinh phải ghi đúng cha mẹ đẻ của cháu. Người đi khai và người được ghi là cha mẹ là hai chuyện khác nhau.