Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ đẻ không còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, đại diện, quản lý tài sản riêng của con — trừ trường hợp cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi có thoả thuận khác. Chính câu ngoại lệ này cho phép hai gia đình thoả thuận để cha mẹ đẻ vẫn được thăm nom, biết tin, tiếp tục góp tiền nuôi con, miễn là vì lợi ích của đứa trẻ.
Nhiều gia đình không biết mình có quyền thoả thuận, nên hoặc cắt đứt hoàn toàn trong đau đớn, hoặc giữ liên lạc theo kiểu ngầm hiểu rồi về sau mâu thuẫn. Bài này gợi ý nên thoả thuận những gì, điều gì không được đưa vào, làm thoả thuận ra sao cho có căn cứ, và cách điều chỉnh khi đứa trẻ lớn lên.
Câu "trừ trường hợp có thoả thuận khác" mở ra điều gì
Mặc định của luật là cắt: sau giao nhận, mọi quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đẻ đối với con chuyển sang cha mẹ nuôi. Mặc định này hợp lý trong nhiều trường hợp, nhất là khi đứa trẻ cần một gia đình ổn định, rõ ràng, không bị giằng co giữa hai bên.
Nhưng đời sống đa dạng hơn. Khi cô ruột nhận cháu, cha mẹ đẻ của cháu vẫn ở cùng làng, gặp nhau mỗi dịp giỗ chạp; cắt đứt là không thể và cũng không cần. Khi cha dượng nhận con riêng của vợ, người cha đẻ có thể vẫn muốn góp tiền học cho con. Khi một người mẹ trẻ cho con làm con nuôi, chị có thể chỉ mong mỗi năm được biết con khoẻ không, học hành ra sao.
Luật để ngỏ cho những trường hợp đó bằng một câu ngắn. Phạm vi thoả thuận không được liệt kê chi tiết, nên hai bên có khoảng tự do khá rộng — nhưng luôn bị giới hạn bởi lợi ích của đứa trẻ và các điều cấm của pháp luật.
Cũng cần nói rõ: thoả thuận là quyền, không phải nghĩa vụ. Gia đình nhận nuôi không bắt buộc phải đồng ý mọi đề nghị của cha mẹ đẻ, và cha mẹ đẻ không bắt buộc phải giữ liên lạc nếu họ thấy cắt đứt là cách tốt nhất cho mình và cho con. Điều luật chỉ mở cửa; bước qua hay không, bước tới đâu, là do hai gia đình cùng chọn.
Những nội dung thường được thoả thuận
Tuỳ hoàn cảnh, một thoả thuận giữa cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi có thể gồm một hoặc vài nội dung sau:
- Thăm nom: tần suất, địa điểm, có người lớn đi cùng không, báo trước bao lâu.
- Thông tin về con: cha mẹ nuôi gửi ảnh, tin tức sức khoẻ, học tập theo định kỳ, kể cả khi hai bên không gặp nhau.
- Cấp dưỡng, đóng góp: cha mẹ đẻ tiếp tục góp tiền nuôi, tiền học, hoặc một khoản cho những việc cụ thể.
- Tài sản riêng của con: ví dụ mảnh đất ông bà nội đã cho cháu — ai quản lý, quản lý thế nào cho tới khi con trưởng thành.
- Họ tên và nguồn gốc: có giữ họ cũ không; hai bên thống nhất khi nào và bằng cách nào nói với con về cha mẹ đẻ.
- Những dịp đặc biệt: ngày giỗ, Tết, lễ trong họ hàng — đứa trẻ có tham dự không.
- Cách điều chỉnh: khi nào hai bên ngồi lại xem xét, và ý kiến của con được tính đến thế nào khi con lớn.
Không cần đưa tất cả vào. Một thoả thuận ngắn mà hai bên thật sự giữ được tốt hơn một bản dài mà không ai nhớ.
Những điều không được đưa vào thoả thuận
Tiền đổi lấy sự đồng ý. Thoả thuận không được che giấu một khoản thanh toán cho việc giao con. Sự đồng ý cho con làm con nuôi phải không vụ lợi, không kèm yêu cầu trả tiền hay lợi ích vật chất. Cấp dưỡng từ cha mẹ đẻ cho con là chiều tiền đi về phía đứa trẻ, khác hẳn với tiền chảy từ gia đình nhận nuôi sang gia đình cho.
Điều kiện "đòi lại con". Một điều khoản kiểu "nếu sau này cha mẹ đẻ khá lên thì được nhận con về" không có hiệu lực để chấm dứt việc nuôi con nuôi. Chấm dứt chỉ do Toà án quyết định theo căn cứ luật định.
Những gì gây hại cho trẻ. Không thoả thuận việc buộc trẻ lao động, ép trẻ cắt đứt với một bên, hay bất cứ điều gì đi ngược lợi ích của trẻ.
Chuyển đứa trẻ qua lại giữa hai nhà. Thăm nom không phải là chia đôi thời gian nuôi con. Đứa trẻ sống với cha mẹ nuôi; một thoả thuận biến trẻ thành người sống luân phiên ở hai nhà có thể đi ngược bản chất của việc nuôi con nuôi.
Ràng buộc quyền của chính đứa trẻ. Ví dụ cam kết "không bao giờ cho con biết cha mẹ đẻ là ai". Con nuôi có quyền được biết về nguồn gốc của mình theo Luật Nuôi con nuôi 2010; cha mẹ có thể yêu cầu giữ bí mật một số thông tin, nhưng không thể thoả thuận xoá quyền đó của con.
Lập thoả thuận thế nào cho có căn cứ
Không có mẫu bắt buộc; bạn không cần, và không nên, tìm một "mẫu chuẩn" trên mạng. Cách làm thận trọng thường gồm:
- Hai bên trao đổi trực tiếp, hoặc qua một người trung gian cả hai tin cậy, trước khi nộp hồ sơ hoặc trước buổi lấy ý kiến.
- Ghi lại các điểm đã thống nhất bằng văn bản, ngôn ngữ đơn giản, cụ thể (bao lâu một lần, ở đâu, ai liên hệ ai).
- Cả cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi cùng ký; mỗi bên giữ một bản.
- Nêu thoả thuận với cán bộ tư pháp – hộ tịch khi lấy ý kiến cha mẹ đẻ, để thoả thuận được biết đến và, nếu cơ quan chấp nhận, ghi nhận trong hồ sơ.
- Có thể chứng thực chữ ký hoặc công chứng nếu hai bên muốn thêm bằng chứng; việc này không bắt buộc.
- Ghi rõ cách điều chỉnh về sau, ví dụ hai bên xem xét lại khi con vào lớp 1, khi con 12 tuổi, hoặc khi một bên chuyển nơi ở.
Nếu thoả thuận liên quan tới tài sản lớn của con hay có yếu tố nước ngoài, nên nhờ luật sư rà lại nội dung, vì ở đó những chữ mơ hồ dễ thành tranh chấp.
Ba kiểu thoả thuận thường gặp (ví dụ giả định)
Ba gia đình dưới đây là ví dụ giả định, mỗi nhà một hoàn cảnh, để thấy thoả thuận có thể rất khác nhau mà đều hợp lý:
| Hoàn cảnh | Nội dung đã thống nhất | Vì sao hợp lý |
|---|---|---|
| Chú ruột nhận cháu 6 tuổi, bố mẹ cháu ở cùng xã | Cháu về nhà bố mẹ đẻ chơi cuối tuần khi muốn; cả hai nhà cùng dự họp phụ huynh; giữ nguyên họ tên | Hai nhà gần gũi, cắt đứt là không tự nhiên; đứa trẻ có thêm người thương chứ không mất ai |
| Cha dượng nhận con riêng 11 tuổi, cha đẻ ở tỉnh khác | Cha đẻ gặp con hai lần mỗi năm, gọi điện hằng tháng; góp tiền học tới khi con hết cấp ba | Người cha đồng ý dễ hơn khi vẫn giữ vai trò; con không phải chọn giữa hai người |
| Mẹ trẻ cho con sơ sinh làm con nuôi gia đình ở xa | Mỗi năm cha mẹ nuôi gửi ảnh và vài dòng tin tức qua người trung gian; không gặp trực tiếp cho tới khi con đủ lớn và muốn | Người mẹ có sự yên lòng; gia đình nuôi có sự ổn định; con có đường tìm về sau này |
Không có kiểu nào đúng cho mọi nhà. Điểm chung của cả ba là nội dung cụ thể, hai bên đều giữ được, và đứa trẻ là trung tâm của mọi điều khoản.
Khi một bên không giữ thoả thuận
Thoả thuận giữa hai gia đình về thăm nom không vận hành như một hợp đồng mua bán. Nếu cha mẹ nuôi không cho gặp con như đã hứa, cha mẹ đẻ không thể "đòi" đứa trẻ như đòi một món hàng. Mọi cách giải quyết đều phải đặt lợi ích của trẻ lên trước: có khi việc gặp gỡ làm trẻ rối loạn thật sự và cần tạm dừng; có khi cha mẹ nuôi chỉ đang lo sợ không có cơ sở.
Con đường đầu tiên luôn là nói chuyện, có người trung gian nếu cần — người thân, cán bộ tư pháp xã, hoà giải viên ở cơ sở. Nhiều mâu thuẫn được tháo gỡ khi hai bên nói ra nỗi sợ của mình: cha mẹ nuôi sợ mất con, cha mẹ đẻ sợ bị quên.
Nếu vi phạm liên quan tới tiền cấp dưỡng hay tài sản của con, hoặc có dấu hiệu đứa trẻ bị đối xử không tốt, vấn đề không còn chỉ là chuyện tình cảm. Khi đó nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề để biết quyền của mình và của đứa trẻ, và báo cơ quan có thẩm quyền nếu trẻ có nguy cơ bị tổn hại.
Thoả thuận lớn lên cùng đứa trẻ
Một thoả thuận lập khi đứa trẻ mới vài tháng tuổi khó còn phù hợp khi con 14 tuổi. Lúc nhỏ, con không biết ai đến thăm; lúc lớn, con có ý kiến riêng, có thể muốn gặp nhiều hơn, hoặc ngược lại, muốn tạm dừng. Người lớn nên coi thoả thuận như một bản kế hoạch có thể sửa, chứ không phải lời thề.
Ở nhiều nước, mô hình mà người ta gọi là nuôi con nuôi mở — gia đình nuôi và gia đình đẻ biết nhau, giữ liên lạc ở mức nào đó — được nhiều nhà chuyên môn về trẻ em khuyến khích khi phù hợp, vì giúp đứa trẻ hiểu câu chuyện của mình sớm và tự nhiên. Ở Việt Nam, khoảng thoả thuận trong luật cho phép các gia đình tự tìm mức phù hợp với mình, không bắt buộc theo mô hình nào.
Nguyên tắc đơn giản nhất để quyết mọi điều chỉnh: điều này có làm đứa trẻ an toàn hơn, được yêu thương nhiều hơn, hiểu mình hơn không. Nếu có, đáng làm. Nếu chỉ để thoả lòng người lớn, nên nghĩ lại.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận cho cha mẹ đẻ thăm con có giá trị pháp lý không?
Luật Nuôi con nuôi 2010 cho phép cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi thoả thuận khác về quyền, nghĩa vụ sau khi giao nhận. Thoả thuận bằng văn bản, được nêu khi lấy ý kiến, là căn cứ tốt. Nhưng việc thực hiện luôn bị giới hạn bởi lợi ích của trẻ.
Cha đẻ muốn tiếp tục cấp dưỡng cho con đã làm con nuôi của người khác có được không?
Được, nếu hai bên thoả thuận. Mặc định sau giao nhận, cha mẹ đẻ không còn nghĩa vụ cấp dưỡng; thoả thuận giúp người cha tiếp tục đóng góp. Nên ghi rõ mức, cách chuyển và mục đích để tránh hiểu lầm.
Cha mẹ nuôi có quyền cấm hoàn toàn cha mẹ đẻ gặp con không?
Khi không có thoả thuận, cha mẹ đẻ không còn quyền mặc nhiên thăm nom sau giao nhận. Nếu đã có thoả thuận, cha mẹ nuôi nên tôn trọng, trừ khi việc gặp gỡ gây hại cho trẻ. Mâu thuẫn nên được giải quyết bằng hoà giải trước.
Thoả thuận có thể sửa khi con lớn không?
Có. Hai bên có thể thống nhất điều chỉnh bằng văn bản mới. Nên tính đến ý kiến của con khi con đã đủ lớn để nói mong muốn của mình, và ghi trước trong thoả thuận cách và thời điểm xem xét lại.
Có cần công chứng thoả thuận giữa cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi không?
Không bắt buộc. Công chứng hoặc chứng thực chữ ký giúp có thêm bằng chứng nếu sau này có tranh chấp. Quan trọng hơn là nêu thoả thuận với cán bộ tư pháp khi lấy ý kiến cha mẹ đẻ để thoả thuận gắn với hồ sơ nuôi con nuôi.
Cha mẹ đẻ có thể thoả thuận giữ quyền quản lý mảnh đất đã cho con không?
Luật cho thoả thuận khác về quản lý tài sản riêng của con. Việc quản lý phải vì lợi ích của con và trong khuôn khổ pháp luật. Với bất động sản có giá trị lớn, nên nhờ luật sư rà nội dung trước khi ký.