Khi chấm dứt nuôi con nuôi, con nuôi được nhận lại tài sản riêng của mình; nếu có công lao đóng góp vào khối tài sản chung của cha mẹ nuôi thì được hưởng phần tương xứng với công sức đóng góp theo thoả thuận với cha mẹ nuôi, không thoả thuận được thì yêu cầu Toà án giải quyết. Đó là khoản 2 Điều 27 Luật Nuôi con nuôi 2010. Không có chuyện "chia đôi" như vợ chồng ly hôn, vì giữa cha mẹ nuôi và con nuôi không có chế độ tài sản chung.
Thực tế, phần tài sản thường là chỗ hai bên giằng co lâu nhất: căn nhà con nuôi góp tiền xây, mảnh đất cha mẹ nuôi đã sang tên cho con, sổ tiết kiệm đứng tên con nhưng tiền của mẹ nuôi. Bài này tách từng loại tài sản để bạn biết cái nào thuộc về ai sau khi quyết định chấm dứt có hiệu lực.
Ba nhóm tài sản và cách xử lý
Phân loại đúng là bước đầu tiên. Cùng một món tài sản có thể rơi vào nhóm khác nhau tuỳ nguồn gốc và giấy tờ.
| Nhóm | Ví dụ | Xử lý khi chấm dứt |
|---|---|---|
| Tài sản riêng của con nuôi | Quà, tiền được tặng riêng; tài sản thừa kế từ cha mẹ đẻ; thu nhập từ lao động của con nuôi; tài sản mua bằng các nguồn đó | Con nuôi nhận lại; nếu cha mẹ nuôi đang quản lý thì phải giao trả |
| Tài sản của cha mẹ nuôi có công sức con nuôi đóng góp | Nhà xây có tiền con nuôi gửi về; quán ăn con nuôi cùng làm nhiều năm; vườn cây con nuôi trực tiếp trồng, chăm | Con nuôi được hưởng phần tương xứng với công sức, theo thoả thuận hoặc Toà án quyết định |
| Tài sản riêng của cha mẹ nuôi, con nuôi không đóng góp | Nhà đất cha mẹ nuôi có từ trước, lương hưu, tài sản cha mẹ nuôi tự tạo | Thuộc cha mẹ nuôi; con nuôi không có phần |
Chữ "tương xứng với công lao đóng góp" nghĩa là không có tỷ lệ cố định. Một người con nuôi gửi tiền về xây nhà có thể chứng minh bằng chứng từ chuyển khoản; một người con nuôi mười năm phụ bán hàng không lương thì khó định lượng hơn, toà án sẽ xem xét công sức lao động, thời gian, giá trị tăng thêm của tài sản.
Vì sao không có "tài sản chung" như vợ chồng
Nhiều người hình dung chấm dứt nuôi con nuôi giống ly hôn: tài sản tạo ra trong thời gian chung sống thì chia. Cách nghĩ này sai từ gốc. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 có chế độ tài sản chung của vợ chồng: tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, còn bản thân tài sản riêng có trước hôn nhân vẫn là tài sản riêng. Khi ly hôn, khối tài sản chung được chia theo nguyên tắc luật định.
Giữa cha mẹ và con, kể cả con đẻ, không có chế độ như vậy. Mỗi người có tài sản của mình. Luật Hôn nhân và gia đình có quy định về tài sản riêng của con và việc con sống chung đóng góp vào đời sống gia đình, nhưng không biến tài sản cha mẹ thành tài sản chung với con. Vì vậy, khi chấm dứt nuôi con nuôi, câu hỏi không phải "chia bao nhiêu" mà là "cái gì là của ai, và ai đã góp công vào cái gì".
Điểm so sánh duy nhất có ích với hôn nhân: cả hai đều coi trọng công sức đóng góp. Người vợ ở nhà nội trợ được tính công khi chia tài sản chung; người con nuôi góp sức vào tài sản của cha mẹ nuôi cũng được tính phần tương xứng. Nhưng cơ chế khác nhau, và không thể lấy tỷ lệ chia tài sản vợ chồng áp sang con nuôi.
Quà, nhà đất cha mẹ nuôi đã cho con nuôi
Tặng cho đã hoàn tất thì tài sản thuộc con nuôi. Với động sản, tặng cho có hiệu lực khi bên được tặng nhận tài sản, trừ trường hợp luật quy định khác. Với nhà đất và tài sản phải đăng ký, quyền sở hữu, quyền sử dụng chuyển khi hoàn tất đăng ký. Khi đã chuyển, việc chấm dứt nuôi con nuôi không tự động làm tài sản quay về cha mẹ nuôi.
Tặng cho có điều kiện là ngoại lệ. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép tặng cho kèm điều kiện, như phải chăm sóc người tặng đến cuối đời. Nếu bên được tặng không thực hiện nghĩa vụ sau khi đã nhận tài sản, bên tặng có quyền đòi lại tài sản và yêu cầu bồi thường. Điều kiện phải được ghi rõ trong hợp đồng; lời hứa miệng rất khó chứng minh.
Giao dịch bị ép buộc có thể bị xem lại. Nếu con nuôi ép cha mẹ nuôi ký hợp đồng tặng cho, giao dịch có thể bị tuyên vô hiệu do bị đe doạ, cưỡng ép. Thời hiệu yêu cầu có giới hạn, nên hành động sớm.
Tài sản đứng tên con nuôi nhưng tiền của cha mẹ nuôi. Sổ tiết kiệm, xe, đất đứng tên con nuôi nhưng tiền do cha mẹ nuôi bỏ ra: tên trên giấy tờ là chứng cứ mạnh, nhưng cha mẹ nuôi có thể chứng minh đó chỉ là đứng tên hộ. Chứng cứ về dòng tiền, mục đích ban đầu sẽ được toà án xem xét.
Tính phần công sức đóng góp: cách tiếp cận thực tế
Không có công thức luật định. Khi hai bên ngồi thoả thuận hoặc chuẩn bị trình bày trước toà án, cách làm dưới đây giúp đưa ra con số có cơ sở. Các số trong ví dụ là ví dụ giả định.
- Liệt kê tài sản mà con nuôi cho rằng mình có đóng góp: nhà, đất, cơ sở kinh doanh, phương tiện.
- Với mỗi tài sản, ghi nguồn gốc: có từ khi nào, ai bỏ tiền, giá trị lúc đó; ví dụ nhà cha mẹ nuôi xây năm 2012 hết 800 triệu đồng.
- Ghi phần con nuôi đóng góp bằng tiền: chứng từ chuyển khoản, hoá đơn vật liệu; ví dụ con nuôi gửi 200 triệu đồng.
- Ghi phần đóng góp bằng công sức: thời gian, công việc cụ thể, người làm chứng; ví dụ con nuôi trực tiếp giám sát thi công, làm phụ suốt bốn tháng.
- Xác định giá trị tài sản hiện nay, có thể nhờ định giá độc lập; ví dụ căn nhà nay ước 2 tỷ đồng.
- Đề xuất phần tương xứng: ví dụ phần tiền chiếm một phần tư chi phí xây ban đầu, cộng một phần cho công sức, đưa ra một tỷ lệ hợp lý của giá trị hiện tại để thương lượng.
- Thoả thuận bằng văn bản; không thoả thuận được thì đưa vào yêu cầu gửi toà án.
Cách tính trên chỉ là khung tham khảo để hai bên có điểm xuất phát; toà án có thể đánh giá khác tuỳ chứng cứ. Với tài sản giá trị lớn, nên có luật sư; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi bước vào thương lượng.
Những sai lầm hay gặp khi giải quyết tài sản
Kinh nghiệm từ các vụ việc gia đình cho thấy phần lớn thiệt hại về tài sản đến từ những việc làm vội trong lúc căng thẳng:
- Tự ý chiếm giữ tài sản trước khi có quyết định. Cha mẹ nuôi khoá cửa không cho con nuôi lấy đồ của mình, hay con nuôi mang xe, vàng của cha mẹ nuôi đi; việc tự xử này dễ biến thành vi phạm và làm toà án đánh giá bất lợi.
- Chuyển nhượng tài sản cho người khác để "giữ". Đem nhà đất sang tên cho người thân để né việc chia phần công sức có thể bị xem là giao dịch giả tạo và bị tuyên vô hiệu.
- Không giữ chứng từ. Tiền gửi về xây nhà bằng tiền mặt qua người quen, không giấy tờ, về sau gần như không chứng minh được.
- Ký văn bản thoả thuận mơ hồ. Câu "hai bên đã giải quyết xong tài sản" mà không liệt kê từng món thường là mầm của tranh chấp mới.
- Quên tài sản đứng tên chung. Sổ tiết kiệm đồng sở hữu, tài khoản liên kết, xe đứng tên một người nhưng người kia trả góp cần được liệt kê và xử lý cụ thể.
Trước khi ký bất cứ thoả thuận nào về tài sản, hai bên nên đọc lại cùng một người thứ ba hiểu luật, và mỗi bên giữ một bản có chữ ký đầy đủ.
Thừa kế đã nhận và thừa kế tương lai
Thừa kế là chuyện thường bị trộn lẫn với tài sản khi chấm dứt. Nguyên tắc dễ nhớ là nhìn vào thời điểm mở thừa kế, tức lúc người để lại di sản qua đời. Nếu người đó mất trước ngày quyết định chấm dứt có hiệu lực, con nuôi khi ấy vẫn là người thừa kế và phần di sản đã hưởng là tài sản riêng của con nuôi, không bị lấy lại. Nếu người đó mất sau ngày chấm dứt, con nuôi cũ không còn ở hàng thừa kế theo pháp luật của họ, chỉ nhận được nếu có di chúc.
Ví dụ giả định: ông bà nội nuôi mất năm 2020, cha nuôi được hưởng thừa kế và đã cho con nuôi một phần. Năm 2026 việc nuôi con nuôi chấm dứt. Phần con nuôi đã được cho vẫn là của con nuôi. Nhưng nếu cha nuôi mất năm 2028 không để lại di chúc, con nuôi cũ không được chia phần di sản của ông.
Phía cha mẹ đẻ thì không thay đổi: con nuôi luôn là người thừa kế của cha mẹ đẻ, trước, trong và sau khi làm con nuôi. Danh mục thừa kế của con nuôi trên trang phân tích chi tiết các tình huống này.
Tài sản riêng của trẻ chưa thành niên
Khi con nuôi còn nhỏ, tài sản riêng của trẻ, như tiền mừng, quà của họ hàng, phần thừa kế từ cha mẹ đẻ, thường do cha mẹ nuôi quản lý thay. Khi chấm dứt, những tài sản này phải được giao lại cho người được toà án giao nuôi trẻ, để tiếp tục quản lý vì lợi ích của trẻ. Việc giao nhận nên lập biên bản, ghi rõ từng tài sản, giá trị, giấy tờ kèm theo.
Nếu cha mẹ nuôi đã dùng tài sản của trẻ không vì lợi ích của trẻ, ví dụ rút tiền tiết kiệm của trẻ để trả nợ riêng, người đại diện mới của trẻ có thể yêu cầu hoàn trả. Ngược lại, khoản chi cho chính việc nuôi dạy trẻ như học phí, chữa bệnh từ tài sản của trẻ trong giới hạn hợp lý thường không phải hoàn trả. Giữ sổ sách chi tiêu là cách để cả hai phía tự bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Con nuôi ở cùng nhà nhiều năm có được chia một phần nhà khi chấm dứt không?
Chỉ sống cùng nhà không tạo ra quyền với căn nhà. Con nuôi chỉ được hưởng phần tương xứng nếu chứng minh được công lao đóng góp vào việc tạo lập, sửa chữa hoặc làm tăng giá trị căn nhà, theo khoản 2 Điều 27 Luật Nuôi con nuôi 2010.
Cha mẹ nuôi đã sang tên đất cho con nuôi rồi có đòi lại được không?
Nếu việc tặng cho đã hoàn tất và không kèm điều kiện, chấm dứt nuôi con nuôi không làm mất quyền của con nuôi với mảnh đất. Cha mẹ nuôi chỉ đòi lại được khi đó là tặng cho có điều kiện không được thực hiện, hoặc giao dịch bị ép buộc, lừa dối.
Con nuôi chưa thành niên có được tính công sức đóng góp không?
Về nguyên tắc có thể, nếu trẻ thực sự lao động tạo ra giá trị cho tài sản của gia đình, nhưng thực tế hiếm gặp và khó chứng minh. Trẻ em có quyền được học tập, vui chơi; việc để trẻ lao động nặng có thể là vi phạm.
Không thoả thuận được về tài sản thì có phải kiện riêng không?
Bạn có thể nêu yêu cầu về tài sản ngay trong đơn yêu cầu chấm dứt. Khi có tranh chấp, toà án có thể giải quyết theo thủ tục vụ án. Hỏi bộ phận tiếp nhận đơn để biết cách nêu yêu cầu phù hợp.
Nợ chung của cha mẹ nuôi và con nuôi xử lý thế nào khi chấm dứt?
Chấm dứt nuôi con nuôi không xoá các khoản nợ đã phát sinh. Ai đứng tên vay, ai cam kết trả thì nghĩa vụ vẫn còn với chủ nợ. Giữa hai bên có thể thoả thuận lại phần ai gánh, nhưng thoả thuận đó không ràng buộc chủ nợ nếu chủ nợ không đồng ý.
