Khi chấm dứt việc nuôi con nuôi mà con nuôi chưa thành niên, hoặc đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, Toà án quyết định giao người đó cho cha mẹ đẻ; nếu cha mẹ đẻ không đủ điều kiện nuôi dưỡng, Toà án giao cho cá nhân, cơ quan, tổ chức khác theo Bộ luật Dân sự và Luật Hôn nhân và gia đình. Đó là khoản 1 Điều 27 Luật Nuôi con nuôi 2010.
Nói cách khác, quyết định chấm dứt không bao giờ để một đứa trẻ "lơ lửng". Phần quyết định về nơi ở của trẻ quan trọng ngang phần chấm dứt, và là chỗ người lớn trong cuộc cần chuẩn bị kỹ nhất. Bài này đi qua từng lựa chọn mà toà án có thể cân nhắc và những việc cần lo để trẻ chuyển sang nơi ở mới ít xáo trộn nhất.
Các lựa chọn về nơi ở của trẻ
Thứ tự trong bảng là thứ tự cân nhắc thường gặp, nhưng tiêu chí quyết định luôn là lợi ích tốt nhất của trẻ trong hoàn cảnh cụ thể.
| Lựa chọn | Khi nào phù hợp | Điều toà án xem xét |
|---|---|---|
| Cha mẹ đẻ | Cha mẹ đẻ còn sống, có mong muốn và điều kiện nuôi con | Chỗ ở, thu nhập, sức khoẻ, tư cách; quan hệ hiện tại giữa trẻ và cha mẹ đẻ; nguyện vọng của trẻ |
| Người thân thích làm giám hộ | Cha mẹ đẻ không đủ điều kiện, có ông bà, anh chị ruột đủ điều kiện | Thứ tự giám hộ đương nhiên theo Bộ luật Dân sự 2015, khả năng chăm sóc thực tế |
| Người giám hộ được cử | Không có người giám hộ đương nhiên phù hợp | Sự đồng ý của người được cử, ý kiến của trẻ từ đủ 6 tuổi theo Bộ luật Dân sự |
| Một trong hai cha mẹ nuôi (khi chỉ chấm dứt với người kia) | Căn cứ chấm dứt chỉ thuộc về một người, người còn lại vẫn nuôi tốt | Quan hệ với cha hoặc mẹ nuôi còn lại vẫn giữ nguyên |
| Gia đình nhận chăm sóc thay thế, cơ sở trợ giúp xã hội | Không có người thân nào đủ điều kiện | Giải pháp tạm thời trong khi tìm gia đình lâu dài; có thể dẫn tới việc nhận nuôi mới |
Với cha mẹ đẻ, toà án không chỉ hỏi "có muốn nhận con không" mà còn xem đã bao lâu trẻ không sống cùng họ, trẻ có biết họ không, họ đang sống ở đâu, với ai. Một người mẹ đã mười năm không gặp con có thể rất thương con nhưng cần thời gian để trẻ làm quen; toà án và người làm công tác xã hội sẽ tính tới điều đó.
Nguyện vọng của trẻ được nghe thế nào
Trẻ không phải là món đồ được chuyển từ nhà này sang nhà khác. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến về những việc liên quan đến mình; Luật Hôn nhân và gia đình 2014 yêu cầu xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi khi quyết định người trực tiếp nuôi; Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu xem xét nguyện vọng của trẻ từ đủ 6 tuổi khi cử người giám hộ. Trong việc chấm dứt nuôi con nuôi, toà án áp dụng tinh thần chung đó.
Nghe ý kiến của trẻ không có nghĩa là trẻ quyết định. Một đứa trẻ mười tuổi có thể muốn ở lại với người cha nuôi đã đánh mình vì sợ thay đổi, hoặc muốn về với mẹ đẻ vì được hứa hẹn quà cáp. Thẩm phán và người làm công tác xã hội phải nghe được điều trẻ thực sự cần đằng sau lời trẻ nói.
Cách hỏi cũng quan trọng: ở nơi trẻ thấy an toàn, không có mặt người lớn đang tranh chấp, bằng ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi. Người lớn trong gia đình không nên "dặn trước" trẻ phải nói gì; điều đó vừa làm trẻ tổn thương vừa dễ bị nhận ra.
Ba ví dụ giả định để hình dung
Mẹ đẻ đã ổn định, trẻ tám tuổi. Cha mẹ nuôi ở Thanh Hoá bị kết án vì hành hạ trẻ. Mẹ đẻ đã lập gia đình mới ở Ninh Bình, có nhà, có việc làm, vẫn giữ liên lạc với con qua bà ngoại. Toà án nhiều khả năng giao trẻ cho mẹ đẻ, kèm khuyến nghị hỗ trợ tâm lý và cho trẻ làm quen dần trước khi chuyển hẳn.
Cha mẹ đẻ không rõ tung tích, có bà ngoại đẻ. Trẻ mười hai tuổi, cha mẹ đẻ đã đi làm ăn xa từ lâu không liên lạc được. Bà ngoại đẻ sáu mươi lăm tuổi, khoẻ, muốn nhận cháu. Toà án có thể giao trẻ cho người giám hộ là bà, sau khi xem xét điều kiện sống và nghe nguyện vọng của trẻ.
Chỉ cha nuôi có lỗi. Cha nuôi bạo hành, mẹ nuôi chủ động bảo vệ con và yêu cầu chấm dứt quan hệ giữa chồng với trẻ. Quan hệ mẹ nuôi – con nuôi vẫn giữ, trẻ tiếp tục sống với mẹ nuôi; biện pháp cấm tiếp xúc với cha nuôi có thể được áp dụng song song.
Điểm chung của ba ví dụ. Không ví dụ nào được quyết định chỉ bằng huyết thống hay chỉ bằng thời gian nuôi dưỡng. Toà án nhìn tổng thể: ai đang thực sự có mặt trong đời trẻ, ai đủ sức chăm trẻ lâu dài, và trẻ muốn gì.
Cấp dưỡng sau khi chấm dứt: ai trả, trả cho ai
Nghĩa vụ của cha mẹ nuôi chấm dứt cùng quan hệ. Kể từ khi quyết định chấm dứt có hiệu lực, cha mẹ nuôi không còn là cha mẹ của trẻ theo pháp luật, nên nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng với tư cách cha mẹ cũng dừng lại. Luật Nuôi con nuôi 2010 không đặt ra khoản cấp dưỡng tiếp tục từ phía cha mẹ nuôi sau chấm dứt.
Cha mẹ đẻ nhận lại con thì nuôi con như cha mẹ. Khi toà án giao trẻ về cho cha mẹ đẻ, quyền và nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc của cha mẹ đẻ được thực hiện lại. Nếu cha mẹ đẻ đã ly hôn, người không trực tiếp nuôi có thể phải cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình.
Bồi thường khác với cấp dưỡng. Nếu trẻ bị cha mẹ nuôi gây thiệt hại về sức khoẻ, tinh thần, khoản bồi thường được yêu cầu theo Bộ luật Dân sự, độc lập với chuyện cấp dưỡng. Khoản bồi thường thuộc về trẻ và được quản lý vì lợi ích của trẻ.
Các bên vẫn có thể thoả thuận hỗ trợ. Không có nghĩa vụ không có nghĩa là bị cấm. Cha mẹ nuôi tự nguyện hỗ trợ học phí, sinh hoạt cho trẻ sau chấm dứt, nhất là khi chấm dứt vì lý do không do trẻ gây ra, là điều tốt; thoả thuận nên được ghi lại rõ ràng.
Chuẩn bị chuyển trẻ sang nơi ở mới
Khi đã biết trẻ sẽ về đâu, người nhận trẻ nên lo trước những việc sau để trẻ không bị đứt quãng học hành, chữa bệnh:
- Nhận bản sao quyết định của Toà án, giữ cẩn thận vì sẽ cần cho hầu hết thủ tục sau đó.
- Đăng ký cư trú cho trẻ tại nơi ở mới; thông tin trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư được cập nhật theo nơi cư trú mới.
- Liên hệ nhà trường cũ để xin hồ sơ học tập, rồi làm thủ tục chuyển trường nếu nơi ở mới xa; nếu có thể, cho trẻ học hết học kỳ để đỡ xáo trộn.
- Kiểm tra thẻ bảo hiểm y tế của trẻ, cập nhật thông tin người giám hộ hoặc cha mẹ, đổi nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu nếu cần.
- Xử lý họ tên của trẻ nếu toà án hoặc các bên đề nghị đổi lại; thủ tục ở Ủy ban nhân dân cấp xã, có ý kiến của trẻ từ đủ 9 tuổi.
- Nhận lại tài sản riêng của trẻ đang do cha mẹ nuôi quản lý, có biên bản giao nhận.
- Sắp xếp hỗ trợ tâm lý nếu trẻ từng bị bạo hành hoặc đang rất hoang mang.
Đồ dùng quen thuộc, một món đồ chơi, tấm chăn, ảnh chụp của những năm sống ở nhà nuôi, nếu không gợi lại tổn thương, nên được mang theo. Với trẻ, những vật nhỏ ấy là sợi dây giữ cho mình khỏi cảm giác bị nhổ bật gốc.
Khi không ai trong gia đình đủ điều kiện
Có những trường hợp cha mẹ đẻ đã mất, đang chấp hành án, hoặc chính họ cũng đang gặp khó khăn nghiêm trọng; ông bà quá già yếu, người thân khác không muốn hoặc không thể nhận. Khi đó trẻ được bố trí chăm sóc thay thế: ở gia đình nhận chăm sóc thay thế hoặc cơ sở trợ giúp xã hội, có người giám hộ được cử để đại diện cho trẻ.
Chăm sóc thay thế là giải pháp tạm thời, không phải điểm cuối. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, trẻ ở cơ sở trợ giúp xã hội có thể được giới thiệu làm con nuôi của một gia đình khác, ưu tiên gia đình trong nước. Danh mục nhận nuôi trẻ ở cơ sở trợ giúp xã hội trên trang có bài về thứ tự ưu tiên và cách làm.
Với người lớn đang đọc bài này vì lo cho một đứa trẻ cụ thể, ví dụ cô giáo chủ nhiệm hay người hàng xóm thân thiết: nếu bạn muốn và đủ điều kiện, có thể bày tỏ với chính quyền xã mong muốn nhận chăm sóc tạm thời. Những đứa trẻ được ở gần người quen trong giai đoạn chuyển tiếp thường vững vàng hơn nhiều.
Con nuôi đã thành niên nhưng không tự sống được
Điều 27 không chỉ nói tới trẻ em. Con nuôi đã trên 18 tuổi nhưng bị mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình cũng được toà án quyết định giao cho cha mẹ đẻ hoặc người khác. Đây thường là những người con nuôi khuyết tật nặng, bệnh tâm thần, được nhận nuôi từ nhỏ.
Với nhóm này, việc chấm dứt cần được cân nhắc đặc biệt kỹ. Một người khuyết tật đã sống ba mươi năm trong gia đình nuôi có thể không còn ai bên gia đình gốc. Nếu căn cứ chấm dứt là cha mẹ nuôi ngược đãi, việc giao cho người khác là cần thiết; nhưng nếu chỉ là cha mẹ nuôi già yếu không chăm nổi, thì chế độ trợ giúp xã hội, sự hỗ trợ của người thân, hay cử người giám hộ thường là đường đi phù hợp hơn chấm dứt. Trường hợp như vậy nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và người làm công tác xã hội trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ có được chọn ở với cha mẹ nuôi sau khi chấm dứt không?
Nếu chấm dứt cả quan hệ với cha và mẹ nuôi thì không, vì hai bên không còn là cha mẹ – con theo pháp luật. Nếu chỉ chấm dứt với một người, trẻ có thể tiếp tục ở với người cha hoặc mẹ nuôi còn lại.
Cha mẹ đẻ ở nước ngoài thì toà án có giao trẻ ra nước ngoài không?
Có thể, nhưng việc đưa trẻ ra nước ngoài kéo theo thủ tục xuất nhập cảnh, cư trú, quốc tịch và cần được cân nhắc rất kỹ. Toà án sẽ xem điều kiện thực tế và nguyện vọng của trẻ; nên có luật sư trong trường hợp này.
Cha mẹ nuôi có được thăm trẻ sau khi chấm dứt không?
Luật không trao quyền thăm nom cho người đã thôi là cha mẹ nuôi. Nếu việc gặp gỡ tốt cho trẻ và người đang nuôi trẻ đồng ý, việc thăm có thể được thoả thuận; với trường hợp chấm dứt vì bạo hành thì không nên.
Ai đại diện cho trẻ trong vụ việc tại toà án?
Trẻ chưa thành niên được đại diện bởi người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ. Khi lợi ích của người đại diện xung đột với lợi ích của trẻ, toà án có thể chỉ định người khác.
Có khoản trợ cấp nào cho trẻ sau chấm dứt không?
Tuỳ hoàn cảnh, trẻ có thể thuộc diện hưởng chính sách trợ giúp xã hội, ví dụ trẻ không còn nguồn nuôi dưỡng. Mức và điều kiện theo văn bản hiện hành; bạn hỏi Ủy ban nhân dân cấp xã nơi trẻ cư trú.
