Sau khi việc nuôi con nuôi đã được đăng ký và giao nhận, cha mẹ đẻ không thể đơn phương đòi lại con chỉ vì đổi ý hay vì hoàn cảnh đã khá hơn. Cha mẹ đẻ chỉ có quyền yêu cầu Toà án chấm dứt khi có căn cứ theo Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010: cha mẹ nuôi bị kết án về tội cố ý xâm phạm con nuôi hoặc ngược đãi, hành hạ con nuôi, hoặc việc nuôi con nuôi vi phạm hành vi bị cấm, chẳng hạn sự đồng ý bị mua bằng tiền hay bị lừa dối.
Câu hỏi này đến từ những người mẹ đã ký đồng ý trong lúc khó khăn nhất đời mình, rồi vài năm sau ổn định lại, nhớ con không chịu nổi. Không ai có quyền phán xét lựa chọn năm ấy. Bài này nói rõ pháp luật cho phép gì, không cho phép gì, và những cách để vẫn có mặt trong đời con mà không làm đứa trẻ bị giằng xé.
Vì sao luật không cho đòi lại tuỳ ý
Luật Nuôi con nuôi 2010 đã dành cho cha mẹ đẻ nhiều lớp bảo vệ trước khi quyết định trở thành chính thức: sự đồng ý chỉ được đưa ra khi con đã sinh ít nhất 15 ngày, người đồng ý phải được tư vấn đầy đủ về hệ quả, và sau khi lấy ý kiến còn có một khoảng thời gian để thay đổi ý kiến. Danh mục "khi cha mẹ đẻ còn sống" trên trang có bài riêng về việc rút lại sự đồng ý trong giai đoạn này.
Khi tất cả các lớp đó đã qua và việc giao nhận đã diễn ra, đứa trẻ bắt đầu một đời sống mới: gọi người khác là bố mẹ, quen một mái nhà, một ngôi trường. Nếu cha mẹ đẻ có thể đòi lại bất cứ lúc nào, sự gắn bó ấy luôn bị treo lơ lửng, và cha mẹ nuôi cũng khó yên tâm đầu tư tình cảm, công sức. Nguyên tắc "bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ" mà luật đặt lên đầu chính là lý do quyền đòi lại bị thu hẹp.
Điều này nghe có vẻ khắc nghiệt với người mẹ, nhưng nó cũng bảo vệ chính đứa con của chị khỏi bị chuyển qua chuyển lại giữa hai gia đình.
Khi nào cha mẹ đẻ có cơ sở yêu cầu chấm dứt
Điều 26 Luật Nuôi con nuôi 2010 cho cha mẹ đẻ quyền yêu cầu Toà án; nhưng quyền yêu cầu chỉ có ý nghĩa khi có căn cứ. Các ví dụ là ví dụ giả định.
| Tình huống | Có căn cứ không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cha mẹ nuôi đánh đập, bỏ đói trẻ | Có, căn cứ ngược đãi, hành hạ | Ưu tiên bảo vệ trẻ ngay; toà án còn xem cha mẹ đẻ có đủ điều kiện nuôi không |
| Cha nuôi bị kết án về tội xâm hại trẻ | Có | Bản án là căn cứ rõ ràng |
| Năm xưa bị ép ký, bị hứa hẹn tiền bạc để giao con | Có thể, căn cứ vi phạm hành vi bị cấm | Cần chứng cứ; người từng nhận tiền cũng có thể phải chịu trách nhiệm |
| Giấy tờ năm xưa bị làm giả, không phải chữ ký của mẹ | Có thể | Thường cần giám định chữ ký, luật sư |
| Hoàn cảnh đã khá hơn, muốn nuôi con | Không | Không phải căn cứ chấm dứt |
| Cha mẹ nuôi không cho gặp con | Thường không tự nó là căn cứ | Xem phần thoả thuận thăm nom |
| Cha mẹ nuôi nuôi con không tốt bằng mình | Không, trừ khi tới mức ngược đãi, bỏ mặc | Khác biệt về cách nuôi dạy không phải căn cứ |
Ngay cả khi có căn cứ, toà án không mặc nhiên giao trẻ về cho cha mẹ đẻ. Theo Điều 27 của luật, trẻ được giao cho cha mẹ đẻ nếu họ đủ điều kiện nuôi dưỡng; nếu không, trẻ được giao cho cá nhân, cơ quan, tổ chức khác để bảo đảm quyền, lợi ích của trẻ.
Nếu năm xưa có tiền hoặc sự ép buộc
Đây là căn cứ nghiêm trọng. Luật Nuôi con nuôi 2010 cấm lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi, mua bán trẻ em, cấm giả mạo giấy tờ. Nếu sự đồng ý năm xưa bị mua bằng tiền hay bị ép buộc, việc nuôi con nuôi có căn cứ để chấm dứt.
Nhưng cần nói thật về vai trò của chính mình. Người nhận tiền để giao con cũng tham gia vào hành vi bị cấm. Tuỳ mức độ, các bên có thể bị xử lý. Trước khi đưa chuyện này ra toà, cha mẹ đẻ nên gặp luật sư để hiểu rủi ro của chính mình.
Khoản hỗ trợ khác với tiền mua. Gia đình nhận nuôi giúp đỡ chi phí sinh nở, khám bệnh một cách minh bạch không tự động là mua bán. Ranh giới nằm ở chỗ tiền có phải là điều kiện để giao con hay không. Toà án sẽ đánh giá qua chứng cứ.
Lợi ích của trẻ vẫn được cân nhắc. Một đứa trẻ đã sống mười năm trong gia đình nuôi, gắn bó, khoẻ mạnh, sẽ được toà án hỏi nguyện vọng và cân nhắc kỹ trước khi quyết định nơi ở mới, kể cả khi việc nhận nuôi năm xưa có sai phạm.
Những cách để vẫn có mặt trong đời con
Khi không có căn cứ chấm dứt, cha mẹ đẻ vẫn có những con đường hợp pháp và nhân văn hơn một vụ kiện:
- Thoả thuận thăm nom với cha mẹ nuôi. Luật Nuôi con nuôi 2010 cho phép cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi thoả thuận khác về quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đẻ. Một thoả thuận về liên lạc, gặp gỡ định kỳ có thể đạt được khi hai bên tin nhau.
- Gửi thư, quà qua người trung gian. Một người thân hai bên đều tin cậy có thể giữ sợi dây liên lạc mà không làm xáo trộn đời sống của trẻ.
- Chờ con đủ lớn. Nhiều con nuôi tự tìm về cội nguồn khi trưởng thành. Giữ thông tin liên lạc ổn định, để lại lời nhắn ở nơi con có thể tìm thấy, như hồ sơ tại xã nơi đăng ký năm xưa, là sự chuẩn bị âm thầm.
- Lập di chúc cho con. Con nuôi vẫn là người thừa kế của cha mẹ đẻ theo Bộ luật Dân sự 2015; nếu muốn dành cho con nhiều hơn phần chia theo pháp luật, cha mẹ đẻ có thể lập di chúc.
- Chăm sóc chính mình. Nỗi day dứt sau khi cho con là có thật và có thể kéo dài. Trò chuyện với chuyên gia tâm lý không làm bạn yếu đi.
Danh mục tình thân và tâm lý trên trang có bài về việc cha mẹ đẻ muốn liên lạc lại và cách để cuộc gặp không làm tổn thương đứa trẻ.
Nếu có căn cứ: chuẩn bị trước khi nộp đơn
Khi cha mẹ đẻ có căn cứ thật, như trẻ đang bị ngược đãi hay sự đồng ý năm xưa bị ép buộc, các bước chuẩn bị nên gồm:
- Bảo vệ trẻ trước nếu trẻ đang nguy hiểm: báo công an, chính quyền xã, tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em.
- Gom chứng cứ về căn cứ chấm dứt: hồ sơ y tế, lời làm chứng, giấy tờ giao tiền, tin nhắn, kết quả giám định chữ ký nếu nghi giả mạo.
- Chuẩn bị chứng minh mình đủ điều kiện nuôi con: chỗ ở, thu nhập, sức khoẻ, sự hỗ trợ của gia đình. Toà án sẽ hỏi điều này trước khi giao trẻ.
- Xin trích lục nuôi con nuôi tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký.
- Làm đơn yêu cầu gửi Toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền, nêu rõ căn cứ và đề nghị giao trẻ cho mình.
- Chuẩn bị tâm lý cho trẻ nếu trẻ đã lớn: trẻ sẽ được hỏi nguyện vọng, và nguyện vọng đó có thể không như cha mẹ đẻ mong đợi.
Vụ việc kiểu này thường có tranh chấp gay gắt và chạm tới nhiều mặt, từ hình sự tới tâm lý trẻ. Có luật sư đồng hành là cần thiết; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ hướng ban đầu.
Người cha chưa từng được hỏi ý kiến
Một tình huống riêng đáng nói: người cha đẻ đã được ghi tên trên giấy khai sinh, nhưng việc cho con làm con nuôi chỉ có chữ ký của người mẹ. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, khi cả cha và mẹ đẻ còn sống và xác định được, cả hai đều phải đồng ý, trừ khi một người đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được. Nếu ý kiến của cha đẻ bị bỏ qua không đúng luật, việc nhận nuôi có sai phạm về thủ tục.
Sai phạm thủ tục không đương nhiên dẫn tới việc trả trẻ về cho cha đẻ. Người cha cần xin trích lục hồ sơ nuôi con nuôi để xem năm xưa ý kiến của mình được xử lý ra sao, rồi cùng luật sư cân nhắc yêu cầu Toà án xem xét. Toà án sẽ nhìn cả hai mặt: quyền của người cha bị xâm phạm, và cuộc sống hiện tại của đứa trẻ.
Ngược lại, nếu giấy khai sinh để trống phần cha và người cha chưa từng làm thủ tục nhận con, về pháp lý ông chưa được xác định là cha đẻ tại thời điểm nhận nuôi. Muốn có tiếng nói, trước hết phải xác định quan hệ cha con theo luật hộ tịch hoặc qua Toà án, và việc đó cũng không làm việc nuôi con nuôi tự chấm dứt.
Nhìn từ phía đứa trẻ
Trong mọi câu chuyện đòi lại con, người ít được hỏi nhất lại là đứa trẻ. Với trẻ, cha mẹ nuôi là những người đã thức đêm khi con sốt, đưa con đến trường ngày đầu tiên. Một người phụ nữ xa lạ xuất hiện, nói mình là mẹ, đòi đưa con đi, có thể khiến trẻ hoảng loạn dù người đó yêu con thật lòng.
Vì vậy, kể cả khi pháp luật cho phép, cách làm vẫn quan trọng như kết quả. Nhiều cha mẹ đẻ chọn con đường chậm hơn: xây lại lòng tin với cha mẹ nuôi, xuất hiện từ từ trong đời con với tư cách một người thân, rồi để con tự quyết định khi đủ lớn. Con đường ấy không có trong luật, nhưng thường để lại ít vết thương nhất cho tất cả.
Nếu con đã đủ 9 tuổi, việc đổi nơi ở, đổi họ tên của con đều phải có ý kiến của chính con. Lắng nghe con, kể cả khi điều con nói làm mình đau, là cách duy nhất để sau này con không thấy mình bị người lớn giành giật.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ đẻ có quyền đến thăm con đã cho làm con nuôi không?
Luật Nuôi con nuôi 2010 không mặc nhiên trao quyền thăm nom sau khi giao nhận, nhưng cho phép cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi thoả thuận về việc này. Không có thoả thuận thì việc thăm phụ thuộc vào thiện chí của cha mẹ nuôi.
Đã ký đồng ý được vài ngày, muốn đổi ý có kịp không?
Nếu việc nuôi con nuôi chưa được đăng ký, sau khi lấy ý kiến vẫn có một khoảng thời gian để thay đổi ý kiến bằng văn bản. Bạn cần báo ngay cho Ủy ban nhân dân cấp xã đang giải quyết hồ sơ; danh mục khi cha mẹ đẻ còn sống có bài chi tiết.
Con đã làm con nuôi rồi có còn thừa kế của cha mẹ đẻ không?
Có. Bộ luật Dân sự 2015 quy định con nuôi vẫn thừa kế của cha mẹ đẻ. Việc cho con làm con nuôi không xoá con khỏi hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ.
Toà án có bắt buộc giao con về cho cha mẹ đẻ khi chấm dứt không?
Không bắt buộc. Theo Điều 27 Luật Nuôi con nuôi 2010, toà án giao con nuôi chưa thành niên cho cha mẹ đẻ khi họ đủ điều kiện nuôi dưỡng; nếu không, giao cho cá nhân, cơ quan, tổ chức khác vì lợi ích của trẻ.
Cha đẻ không biết con được cho làm con nuôi thì có quyền gì?
Nếu cha đẻ đã được xác định trên giấy tờ mà việc nhận nuôi không lấy ý kiến của ông, đây có thể là sai phạm trong thủ tục. Ông nên xin trích lục hồ sơ và hỏi luật sư về khả năng yêu cầu Toà án xem xét.
Có nên nói với con rằng mình là mẹ đẻ khi chưa được cha mẹ nuôi đồng ý không?
Việc này nên bàn với cha mẹ nuôi trước. Trẻ cần nghe sự thật từ những người đang nuôi mình, vào lúc phù hợp với độ tuổi. Tự ý tiết lộ có thể làm trẻ hoang mang và làm đổ vỡ khả năng hợp tác giữa hai gia đình.
