Cô, cậu, dì, chú, bác ruột được nhận cháu làm con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi 2010, kể cả khi cha mẹ của cháu còn sống, nếu cha mẹ cháu đồng ý và cháu từ đủ 9 tuổi cũng đồng ý. Người nhận được miễn điều kiện hơn cháu 20 tuổi và điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở; cháu từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi vẫn được nhận. Chữ "ruột" là then chốt: chỉ anh chị em ruột của cha hoặc mẹ đứa trẻ mới thuộc nhóm ưu đãi này.
Chuyện nhận cháu khi bố mẹ cháu còn sống thường gặp trong những gia đình đông con, khó khăn, hoặc khi một người cô, người chú hiếm muộn muốn nuôi cháu như con. Bài này đi qua điều kiện, sự đồng ý, những câu hỏi về thứ bậc trong họ, và những gì nên bàn kỹ trong gia đình trước khi làm giấy tờ.
Ai được tính là cô, cậu, dì, chú, bác ruột
Luật dùng chữ "ruột", nên phạm vi hẹp hơn cách xưng hô hằng ngày. Theo cách hiểu thông thường:
- Bên nội: chú (em trai của bố), bác (anh hoặc chị của bố), cô (em gái của bố — ở một số vùng gọi cả chị gái của bố là cô).
- Bên ngoại: cậu (anh hoặc em trai của mẹ), dì (chị hoặc em gái của mẹ — ở một số vùng gọi chị gái của mẹ là bác).
- Anh chị em ruột: cùng cha mẹ, hoặc cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha với bố hoặc mẹ của đứa trẻ.
- Không thuộc nhóm "ruột": chú họ, cô họ, dì họ; anh chị em con chú con bác của bố mẹ; người được gọi là chú, dì vì thân thiết.
- Vợ hoặc chồng của cô, chú…: thím, mợ, dượng không phải là người thân ruột của đứa trẻ. Khi cả hai vợ chồng cùng nhận cháu, cách áp dụng ưu đãi cho người không phải ruột cần hỏi trước cơ quan giải quyết hồ sơ.
Người thân không thuộc nhóm ruột vẫn có thể nhận cháu làm con nuôi, nhưng phải đáp ứng điều kiện chung như người ngoài gia đình: hơn cháu từ 20 tuổi trở lên, có điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở phù hợp, và cháu phải dưới 16 tuổi.
Ai phải đồng ý khi bố mẹ cháu còn sống
Cả bố và mẹ của cháu. Anh trai đồng ý cho em gái mình nhận con, nhưng người vợ của anh — mẹ của cháu — chưa đồng ý thì chưa làm được. Mỗi người cho ý kiến riêng trước cán bộ tư pháp xã.
Chính đứa cháu, nếu đã từ đủ 9 tuổi. Trẻ ở độ tuổi này hiểu rõ mình là cháu của cô, của chú. Việc chuyển sang gọi là bố, là mẹ có thể khiến trẻ bối rối; hỏi ý kiến con cần nhẹ nhàng và không vội.
Ông bà không phải là người đồng ý. Ông bà nội ngoại thường là người có tiếng nói lớn trong gia đình, nhưng về pháp lý không phải là người cho ý kiến khi bố mẹ của cháu còn. Dù vậy, nên bàn với ông bà để tránh mâu thuẫn trong họ.
Sự đồng ý không kèm điều kiện vật chất. Cũng như mọi trường hợp, đồng ý cho cháu làm con nuôi không được kèm yêu cầu trả tiền hay lợi ích vật chất, kể cả giữa anh chị em ruột. Giúp đỡ nhau trong gia đình là chuyện bình thường, nhưng không nên gắn với việc giao con.
Thứ bậc trong họ thay đổi thế nào
Khi cô nhận cháu làm con nuôi, trên pháp lý cháu trở thành con của cô. Kéo theo đó là một chuỗi thay đổi trong cách gọi và trong quan hệ: bố mẹ đẻ của cháu bây giờ là anh chị (hoặc em) của mẹ nuôi; anh chị em ruột của cháu bây giờ đứng ở vị trí như anh chị em họ; con đẻ của cô, nếu có, trở thành anh chị em của cháu.
Luật không bắt gia đình đổi cách xưng hô hằng ngày. Nhiều nhà vẫn để đứa trẻ gọi bố mẹ đẻ là bố mẹ, gọi người nhận là cô, và mọi người đều hiểu. Điều thay đổi là quyền và nghĩa vụ pháp lý: ai đại diện cho cháu, ai nuôi dưỡng, ai được thừa kế ở hàng nào.
Chính vì thứ bậc bị đảo nên luật cấm hẳn ông bà nhận cháu và anh chị em nhận nhau làm con nuôi — những trường hợp đó làm rối tung hàng thứ bậc. Với cô, chú, cậu, dì, bác, luật cho phép vì đứa trẻ chỉ "chuyển ngang" một bậc trong họ. Dù vậy, gia đình nên nói chuyện kỹ với nhau, nhất là với những người lớn tuổi coi trọng thứ bậc, để không ai thấy mình bị gạt ra.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: con đẻ của người cô và đứa cháu được nhận nuôi, trước đây là anh chị em con cô con cậu, nay về pháp lý là anh chị em trong cùng một nhà. Với trẻ nhỏ, điều này thường diễn ra tự nhiên; với trẻ đã lớn, cần nói chuyện để các con hiểu mình có thêm một người anh, người em thật sự chứ không phải một vị khách ở lâu.
Trước và sau khi nhận: những gì thay đổi
Ví dụ giả định: chị L. là dì ruột của bé M. (8 tuổi). Bố mẹ M. còn sống, khó khăn, đồng ý để L. nhận M. làm con nuôi.
| Khía cạnh | Trước khi nhận | Sau khi đăng ký |
|---|---|---|
| Người đại diện theo pháp luật của M. | Bố mẹ đẻ | Chị L. (mẹ nuôi), trừ thoả thuận khác |
| Nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng | Bố mẹ đẻ | Chị L. |
| Thừa kế giữa L. và M. | Dì và cháu ở hàng thừa kế xa | Mẹ nuôi và con nuôi, hàng thừa kế thứ nhất của nhau |
| Thừa kế giữa M. và bố mẹ đẻ | Hàng thứ nhất | Vẫn giữ theo Bộ luật Dân sự 2015 |
| Họ tên của M. | Theo khai sinh | Có thể giữ hoặc đổi theo yêu cầu của mẹ nuôi; từ đủ 9 tuổi phải được M. đồng ý |
| Liên hệ với bố mẹ đẻ | Bình thường | Thường vẫn gần gũi vì cùng họ hàng; nên thống nhất bằng thoả thuận |
Bảng cho thấy nhận cháu làm con nuôi không làm đứa trẻ mất gì về thừa kế, ngược lại còn thêm một quan hệ thừa kế ở hàng gần nhất. Điều cần cân nhắc nhiều hơn là quyền đại diện và trách nhiệm nuôi dưỡng chuyển hẳn sang người nhận.
Cháu đã lớn: từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi
Người ngoài gia đình chỉ được nhận trẻ dưới 16 tuổi, nhưng cô, cậu, dì, chú, bác ruột được nhận cả cháu từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi. Quy định này phù hợp với thực tế: nhiều đứa cháu đã ở với cô, với chú từ nhỏ, đến tuổi thiếu niên gia đình mới tính chuyện làm giấy tờ cho đúng.
Với cháu ở tuổi này, việc nhận làm con nuôi gắn với những chuyện rất cụ thể: hồ sơ thi cử, học bổng, giấy tờ đi học xa, chế độ bảo hiểm, và quyền thừa kế. Cháu phải đồng ý, và ý kiến của cháu nên được coi như ý kiến của một người gần trưởng thành — bàn cả về họ tên, về cách gọi, về quan hệ với bố mẹ đẻ sau này.
Điều cần nhớ là hạn chót: đủ 18 tuổi thì không còn thuộc diện được nhận làm con nuôi. Nếu cháu đã 17 tuổi, hãy chuẩn bị hồ sơ sớm, hỏi trước UBND cấp xã về thời gian giải quyết, và đừng để việc lấy ý kiến của bố mẹ đẻ ở xa làm trễ tới quá mốc. Sau 18 tuổi, gắn bó giữa cô và cháu vẫn có thể được thể hiện bằng di chúc, tặng cho, hay sự chăm sóc lẫn nhau, chỉ là không qua quan hệ con nuôi.
Khi nào chưa cần làm con nuôi
Không phải lúc nào người cô, người chú đang nuôi cháu cũng cần làm thủ tục con nuôi. Nếu bố mẹ cháu chỉ đi làm xa vài năm, vẫn còn liên lạc, vẫn muốn giữ vai trò cha mẹ, thì việc gửi cháu ở với người thân không cần thay đổi quan hệ pháp lý. Những việc như đi học, khám bệnh, làm giấy tờ có thể giải quyết bằng uỷ quyền của bố mẹ cho từng việc cụ thể, trong phạm vi pháp luật cho phép uỷ quyền.
Nhận con nuôi phù hợp hơn khi cả gia đình đã thống nhất đứa trẻ sẽ sống lâu dài với người nhận, và người nhận muốn cũng như sẵn sàng gánh trách nhiệm của một người cha, người mẹ trên pháp lý — kể cả về sau khi cuộc sống của bố mẹ đẻ đã khá lên. Một khi đã đăng ký, việc "trả cháu về" không đơn giản là bố mẹ đẻ đón con về; muốn chấm dứt phải có căn cứ luật định và quyết định của Toà án.
Nếu bố mẹ cháu đã mất, đó là chuyện khác: các lựa chọn giám hộ và con nuôi khi trẻ mồ côi có bài so sánh riêng ở chuyên trang về giám hộ trong hệ.
Những điều nên thống nhất trong gia đình trước khi nộp hồ sơ
Giấy tờ thì một buổi là chuẩn bị xong; bàn bạc trong họ mới là phần tốn thời gian. Danh sách gợi ý những chuyện nên nói rõ:
- Đứa trẻ sẽ gọi người nhận và bố mẹ đẻ là gì, có cần thay đổi cách gọi không.
- Bố mẹ đẻ được gặp con, đón con về chơi thế nào; ghi thành thoả thuận nếu cần.
- Có đổi họ của cháu không — với cháu bên nội nhận thì thường cùng họ, với bên ngoại nhận thì có thể khác họ.
- Anh chị em ruột của cháu được giải thích ra sao, có giữ được sự gắn bó không.
- Nếu người nhận đã có con đẻ, con đẻ được chuẩn bị tâm lý thế nào để đón một người anh, chị, em mới.
- Ai trong gia đình sẽ hỗ trợ nếu người nhận gặp khó khăn về sức khoẻ, kinh tế.
- Khi đứa trẻ lớn, ai sẽ nói với con về câu chuyện của mình và nói lúc nào.
Không có câu trả lời đúng chung cho mọi nhà. Nhưng một gia đình đã bàn hết những chuyện này thường ít khi phải đối mặt với tranh chấp về sau, và đứa trẻ lớn lên trong sự đồng lòng của người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Chú ruột chỉ hơn cháu 12 tuổi có nhận cháu làm con nuôi được không?
Được. Luật Nuôi con nuôi 2010 miễn điều kiện chênh lệch từ 20 tuổi trở lên cho cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu. Các điều kiện về năng lực hành vi dân sự, đạo đức và không thuộc nhóm bị loại vẫn áp dụng.
Chú họ nhận cháu làm con nuôi có được ưu đãi như chú ruột không?
Không. Ưu đãi chỉ dành cho cô, cậu, dì, chú, bác ruột. Chú họ vẫn nhận được nếu đáp ứng điều kiện chung như người ngoài gia đình: hơn cháu từ 20 tuổi, có điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở, và cháu dưới 16 tuổi.
Bố mẹ cháu đồng ý nhưng ông bà nội phản đối thì có làm được không?
Về pháp lý, khi bố mẹ cháu còn sống và xác định được, người cho ý kiến là bố mẹ cháu và cháu từ đủ 9 tuổi, không phải ông bà. Nhưng để gia đình êm ấm, nên dành thời gian nói chuyện với ông bà trước.
Nhận cháu làm con nuôi rồi, bố mẹ đẻ có đòi lại được không?
Sau khi đăng ký, bố mẹ đẻ không thể tự ý đòi lại con. Việc chấm dứt nuôi con nuôi phải có căn cứ luật định và quyết định của Toà án. Vì vậy nên bàn kỹ trước, phân biệt giữa gửi cháu tạm thời và nhận cháu làm con nuôi lâu dài.
Dì nhận cháu làm con nuôi thì cháu có còn được thừa kế của bố mẹ đẻ không?
Có. Bộ luật Dân sự 2015 cho con nuôi thừa kế của cha mẹ nuôi và vẫn thừa kế của cha mẹ đẻ. Đứa trẻ còn có thêm quan hệ thừa kế ở hàng thứ nhất với người dì đã nhận nuôi.
Cô ruột độc thân có được nhận cháu làm con nuôi không?
Được. Luật cho người độc thân nhận con nuôi, và cô ruột còn được miễn điều kiện chênh lệch tuổi và điều kiện kinh tế, chỗ ở. Một đứa trẻ chỉ làm con nuôi của một người độc thân hoặc của một cặp vợ chồng.