Ly hôn không làm người cha hay người mẹ mất tư cách cha mẹ đẻ. Nếu cả hai còn sống và xác định được, việc nhận con nuôi vẫn cần ý kiến của cả hai, kể cả người không trực tiếp nuôi con, không cấp dưỡng hay lâu không gặp con. Chỉ khi một người đã chết, bị Toà án tuyên bố mất tích hoặc mất năng lực hành vi dân sự, hoặc không xác định được, thì mới chỉ cần ý kiến của người còn lại.
Đây là chỗ hồ sơ nhận con nuôi — nhất là nhận con riêng của vợ — kẹt nhiều nhất. Bài này đi qua từng tình huống: người cha từ chối, người cha mất liên lạc, người cha ở nước ngoài hay đang chấp hành án, giấy khai sinh bỏ trống phần cha, và những con đường còn lại khi một bên không hợp tác.
Tình huống của người cha (hoặc mẹ) không nuôi con và hệ quả
Phần lớn ví dụ dưới đây là người cha vì đó là tình huống phổ biến, nhưng nguyên tắc áp dụng y hệt nếu người vắng mặt là người mẹ.
| Tình huống | Có cần ý kiến của người này không | Giấy tờ thường được hỏi |
|---|---|---|
| Đã ly hôn, con ở với mẹ | Có | Văn bản lấy ý kiến của người cha; bản án hoặc quyết định ly hôn để làm rõ hoàn cảnh |
| Không liên lạc được nhưng chưa có quyết định của Toà án | Có — "mất liên lạc" chưa phải "mất tích" theo luật | Cơ quan sẽ hỏi cách liên hệ; nếu thật sự không tìm được, cần tính đường Toà án |
| Đã bị Toà án tuyên bố mất tích | Không, chỉ cần người còn lại | Quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực |
| Đã chết | Không | Trích lục khai tử hoặc giấy tờ chứng minh |
| Giấy khai sinh để trống phần cha, chưa ai nhận cha | Không, vì cha không xác định được | Giấy khai sinh của trẻ |
| Đang ở nước ngoài | Có | Cách lấy ý kiến ở nước ngoài hỏi UBND cấp xã và cơ quan có thẩm quyền |
| Đang chấp hành án phạt tù | Có | Lấy ý kiến thông qua phối hợp với nơi người đó đang chấp hành án — hỏi cơ quan giải quyết |
Bảng cho thấy một điều quan trọng: hoàn cảnh khó khăn, vắng mặt hay thậm chí lỗi lầm của người cha không tự động xoá quyền cho ý kiến. Chỉ những tình trạng được Toà án hoặc giấy tờ hộ tịch xác nhận mới làm thay đổi người phải đồng ý.
"Mất liên lạc" và "mất tích": khác nhau một bản án
Rất nhiều người mẹ nói: "Anh ấy bỏ đi từ khi con còn đỏ hỏn, mười năm nay không ai biết ở đâu". Về đời sống, người cha ấy đã biến mất. Về pháp lý, anh ta vẫn là cha đẻ đang sống cho tới khi có quyết định khác. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người có quyền, lợi ích liên quan yêu cầu Toà án tuyên bố một người mất tích khi người đó biệt tích từ hai năm liền trở lên, đã áp dụng biện pháp thông báo tìm kiếm theo quy định mà vẫn không có tin tức xác thực về việc họ còn sống hay đã chết.
Khi quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực, việc nhận con nuôi chỉ cần ý kiến của người mẹ. Đường này mất thời gian và cần chứng cứ về việc biệt tích: lời xác nhận của chính quyền nơi cư trú cuối cùng, của người thân, các lần tìm kiếm. Thủ tục yêu cầu tuyên bố mất tích thuộc lĩnh vực tố tụng dân sự; nếu gia đình định đi đường này, nên tham khảo luật sư để chuẩn bị đơn và chứng cứ.
Một lưu ý về tình người: tuyên bố mất tích là một quyết định có hệ quả rộng hơn chuyện con nuôi, ảnh hưởng tới tài sản, quan hệ hôn nhân, giấy tờ của người kia. Hãy chắc rằng gia đình đã thật sự tìm kiếm hết cách trước khi đi đường này.
Khi người cha biết rõ nhưng không chịu ký
Không thể "bỏ qua" ý kiến của người cha. Luật không cho cơ quan đăng ký thay ý kiến của cha đẻ bằng ý kiến của mẹ, của người đang nuôi, hay của chính quyền. Nếu người cha nói không, hồ sơ không đi tiếp được.
Tìm hiểu vì sao họ từ chối. Có người cha từ chối vì sợ mất con mãi mãi, vì nghĩ bị gạch tên khỏi đời con, vì tự ái với vợ cũ. Nhiều nỗi sợ trong số đó tháo gỡ được khi họ hiểu rằng con nuôi vẫn thừa kế của cha đẻ và hai bên có thể thoả thuận việc thăm nom. Một buổi nói chuyện có cán bộ tư pháp hoặc người hoà giải đôi khi đủ.
Thoả thuận là công cụ thật. Luật cho cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi thoả thuận khác về một số quyền, nghĩa vụ sau khi cho con làm con nuôi. Một người cha được đảm bảo vẫn gặp con định kỳ có thể đổi ý từ chối sang đồng ý.
Hạn chế quyền của cha mẹ không phải đường tắt. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho Toà án hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên khi có hành vi nghiêm trọng như cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ của con, phá tán tài sản của con. Việc hạn chế quyền tác động thế nào tới yêu cầu xin ý kiến trong hồ sơ con nuôi là câu hỏi pháp lý phức tạp; đừng tự suy luận, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Giữ con ở lại gia đình mới vẫn được dù chưa là con nuôi. Không đăng ký được con nuôi không có nghĩa đứa trẻ không được sống với mẹ và cha dượng. Con vẫn ở với mẹ theo quyết định nuôi con khi ly hôn; cha dượng vẫn chăm sóc như người trong nhà, chỉ là chưa có tư cách cha nuôi.
Giấy khai sinh để trống phần cha: chỉ cần ý kiến người mẹ, nhưng hãy chắc
Trường hợp đơn giản nhất về mặt giấy tờ là đứa trẻ có giấy khai sinh chỉ ghi tên mẹ, chưa từng có ai làm thủ tục nhận cha con. Khi đó người cha được coi là không xác định được, và việc nhận con nuôi chỉ cần ý kiến của người mẹ (cùng ý kiến của trẻ nếu đã đủ 9 tuổi).
Nhưng "đơn giản trên giấy" không có nghĩa là xong chuyện. Nếu người cha sinh học biết mình có con và về sau làm thủ tục nhận cha con, quan hệ ấy được xác lập theo đường riêng, có thể làm nảy sinh câu hỏi về quyền và nghĩa vụ đối với đứa trẻ đã là con nuôi của người khác. Tình huống này ít gặp nhưng khi xảy ra thì rất nặng nề cho mọi người, đặc biệt cho đứa trẻ.
Vì vậy, nếu người mẹ biết người cha là ai và người đó có khả năng nhận con trong tương lai, hãy cân nhắc nói chuyện thẳng thắn trước khi tiến hành, hoặc ít nhất tham khảo ý kiến người làm nghề để lường trước các khả năng. Sự minh bạch hôm nay đỡ cho đứa trẻ rất nhiều rắc rối mai sau.
Người cha ở xa hoặc đang chấp hành án: lấy ý kiến bằng cách nào
Trong các tình huống này, người cha vẫn phải cho ý kiến, chỉ là cách lấy khác đi. Những điều nên biết trước khi nộp hồ sơ:
- Ở tỉnh khác trong nước: hỏi UBND cấp xã tiếp nhận hồ sơ về việc phối hợp với UBND cấp xã nơi người cha cư trú để lấy ý kiến, thay vì để người cha tự viết giấy gửi về.
- Ở nước ngoài: việc lấy ý kiến có thể cần qua cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc văn bản có xác nhận theo quy định; hỏi kỹ cơ quan giải quyết và chuẩn bị thời gian dài hơn.
- Đang chấp hành án phạt tù: người cha vẫn giữ tư cách cha đẻ; việc lấy ý kiến cần phối hợp với nơi người đó đang chấp hành án — hỏi cơ quan giải quyết hồ sơ cách làm.
- Đang điều trị dài ngày, sức khoẻ yếu nhưng vẫn minh mẫn: vẫn phải là ý kiến của chính người đó; cán bộ có thể đến nơi điều trị nếu địa phương sắp xếp được.
- Người cha có dấu hiệu không còn nhận thức được: chỉ khi Toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự mới được bỏ qua ý kiến của họ; trạng thái bệnh tự nó chưa đủ.
Mọi trường hợp đều có chung một lời khuyên: hỏi cơ quan giải quyết trước khi nộp, và đừng gửi một tờ giấy ký sẵn rồi mong xã chấp nhận.
Hệ quả với tiền cấp dưỡng và quan hệ cha – con
Khi người cha đẻ đồng ý và việc nuôi con nuôi được đăng ký — chẳng hạn người chồng mới của mẹ nhận con riêng của vợ làm con nuôi — người cha đẻ không còn nghĩa vụ cấp dưỡng, nuôi dưỡng đứa con đó nữa, trừ trường hợp hai bên có thoả thuận khác. Người mẹ nên tính kỹ: nếu khoản cấp dưỡng đang là nguồn thu ổn định cho con, việc con thành con nuôi của cha dượng sẽ làm mất nghĩa vụ đó của người cha đẻ.
Ngược lại, người cha đẻ không mất tất cả. Theo Bộ luật Dân sự 2015, con nuôi vẫn thừa kế di sản của cha mẹ đẻ, và nếu hai bên thoả thuận, người cha vẫn có thể thăm nom, giữ liên lạc với con. Nói rõ những điều này thường giúp người cha bình tĩnh hơn khi được hỏi ý kiến.
Ví dụ giả định: chị H. ly hôn, con 7 tuổi ở với chị, anh K. cấp dưỡng hằng tháng. Chồng mới của chị muốn nhận cháu làm con nuôi. Nếu anh K. đồng ý và không có thoả thuận khác, nghĩa vụ cấp dưỡng của anh chấm dứt kể từ khi giao nhận; nếu hai bên muốn anh tiếp tục góp tiền học cho con, nên ghi rõ trong thoả thuận.
Trình tự gợi ý khi một bên cha mẹ đẻ chưa hợp tác
Không có công thức chung cho mọi gia đình, nhưng thứ tự dưới đây giúp tránh việc nộp hồ sơ rồi bị trả, hoặc đẩy mâu thuẫn lên cao không cần thiết:
- Xác định chính xác tình trạng pháp lý của người cha (hoặc mẹ) vắng mặt: còn sống và xác định được, đã có quyết định của Toà án, hay không xác định được trên giấy khai sinh.
- Thu thập giấy tờ liên quan: giấy khai sinh của trẻ, bản án hoặc quyết định ly hôn, quyết định nuôi con, giấy tờ về cấp dưỡng nếu có.
- Hỏi trước UBND cấp xã sẽ giải quyết hồ sơ về cách lấy ý kiến trong tình huống của mình — đặc biệt nếu người kia ở xa, ở nước ngoài hay đang chấp hành án.
- Nếu liên lạc được, mở một cuộc nói chuyện có người trung gian bình tĩnh: giải thích mục đích, quyền thừa kế còn giữ, khả năng thoả thuận thăm nom.
- Nếu người kia từ chối dứt khoát, dừng hồ sơ con nuôi; cân nhắc các cách chăm sóc khác cho trẻ trong gia đình mới mà không cần quan hệ con nuôi.
- Nếu người kia thật sự biệt tích lâu năm, tham khảo luật sư về việc yêu cầu Toà án tuyên bố mất tích trước khi quay lại hồ sơ con nuôi.
Đi theo thứ tự này, bạn luôn biết mình đang ở bước nào và vì sao chưa tiến được, thay vì loay hoay giữa những lời khuyên trái chiều của người quen.
Câu hỏi thường gặp
Bố đẻ đã ly hôn và không cấp dưỡng nhiều năm thì có mất quyền đồng ý không?
Không tự động mất. Việc không cấp dưỡng là vi phạm nghĩa vụ và có thể bị xử lý theo đường khác, nhưng người cha vẫn là cha đẻ và vẫn phải cho ý kiến khi con được nhận làm con nuôi, trừ khi rơi vào trường hợp luật cho bỏ qua.
Có cần tuyên bố mất tích mới được nhận con nuôi khi bố biệt tích không?
Nếu không có ý kiến của người cha và người cha chưa bị Toà án tuyên bố mất tích, cơ quan đăng ký thường không thể giải quyết. Tuyên bố mất tích là con đường pháp lý để thay đổi tình trạng đó, đòi hỏi biệt tích từ hai năm liền trở lên và đã thông báo tìm kiếm.
Mẹ đẻ đi lấy chồng nước ngoài, con ở với bố thì có cần ý kiến của mẹ không?
Có. Người mẹ ở nước ngoài vẫn là mẹ đẻ và phải cho ý kiến nếu đứa trẻ được nhận làm con nuôi. Cách lấy ý kiến người ở nước ngoài cần hỏi cơ quan giải quyết hồ sơ và có thể cần qua cơ quan đại diện.
Giấy khai sinh không có tên bố nhưng ai cũng biết bố là ai thì sao?
Về pháp lý, nếu chưa có thủ tục nhận cha con thì người cha được coi là không xác định được, chỉ cần ý kiến của mẹ. Nhưng nên cân nhắc khả năng người cha nhận con sau này và tham khảo người làm nghề để lường trước.
Bố đẻ đồng ý nhưng đòi được thăm con thì có ghi vào hồ sơ được không?
Luật cho cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi thoả thuận khác về một số quyền, nghĩa vụ. Nên lập thoả thuận bằng văn bản, rõ ràng, vì lợi ích của trẻ, và trao đổi với cán bộ tư pháp xã khi lấy ý kiến để thoả thuận có căn cứ về sau.
Bố đẻ đang ở tù có được từ chối cho con làm con nuôi không?
Người đang chấp hành án vẫn giữ tư cách cha đẻ và quyền cho ý kiến về việc con được nhận làm con nuôi. Việc chấp hành án không tự xoá quyền này; nếu người đó từ chối, hồ sơ không đi tiếp được, trừ khi có căn cứ pháp lý khác.