Ly hôn của cha mẹ nuôi và cái chết của một hay cả hai cha mẹ nuôi đều không phải là căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi theo Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010. Khi cha mẹ nuôi ly hôn, Toà án giải quyết việc nuôi con nuôi chung như với con chung theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014: chọn người trực tiếp nuôi, xác định cấp dưỡng, quyền thăm nom. Khi cha mẹ nuôi qua đời, con nuôi vẫn là con của họ, vẫn thừa kế, và nếu còn nhỏ thì cần người giám hộ.
Nhiều gia đình bất ngờ với điều này. Có người cha dượng nghĩ ly hôn với vợ là xong trách nhiệm với đứa con riêng mình đã nhận làm con nuôi; có người họ hàng nghĩ cha mẹ nuôi mất thì trẻ "trả về" cho gia đình đẻ. Bài này đi qua từng tình huống để làm rõ quan hệ nào còn, quan hệ nào thay đổi.
Cha mẹ nuôi ly hôn: con nuôi là con chung
Khi vợ chồng cùng nhận con nuôi, con nuôi là con chung của cả hai. Ly hôn chấm dứt quan hệ vợ chồng, không chấm dứt quan hệ cha mẹ – con. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định sau ly hôn, cha mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con chưa thành niên; các bên thoả thuận người trực tiếp nuôi con, không thoả thuận được thì Toà án quyết định căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con, và nếu con từ đủ 7 tuổi thì phải xem xét nguyện vọng của con.
Người không trực tiếp nuôi có nghĩa vụ cấp dưỡng và có quyền thăm nom con. Mức cấp dưỡng do hai bên thoả thuận hoặc Toà án quyết định theo thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con. Không có chỗ nào trong luật cho phép giảm nghĩa vụ vì "chỉ là con nuôi".
Điều đáng lưu ý là đứa trẻ đã trải qua ít nhất một lần chia tách khỏi gia đình gốc. Ly hôn của cha mẹ nuôi với trẻ có thể là lần thứ hai. Thái độ của người lớn, việc không nói xấu nhau trước mặt con và duy trì lịch thăm nom đều đặn có ý nghĩa với trẻ lớn hơn nhiều so với chuyện ai thắng trong phiên toà.
Các mô hình gia đình nuôi và hệ quả khi ly hôn
Hệ quả của ly hôn phụ thuộc vào việc ai là cha mẹ nuôi theo giấy tờ. Các ví dụ là ví dụ giả định.
| Mô hình | Ai là cha mẹ nuôi | Khi ly hôn |
|---|---|---|
| Vợ chồng cùng nhận con nuôi | Cả hai | Giải quyết như con chung: người trực tiếp nuôi, cấp dưỡng, thăm nom |
| Người độc thân nhận con nuôi rồi mới kết hôn | Chỉ người đã nhận; vợ hoặc chồng sau này không phải cha mẹ nuôi trừ khi cũng làm thủ tục nhận | Trẻ ở với cha hoặc mẹ nuôi duy nhất; người kia không có nghĩa vụ cấp dưỡng theo tư cách cha mẹ |
| Cha dượng nhận con riêng của vợ làm con nuôi | Cha dượng là cha nuôi; mẹ là mẹ đẻ | Cha dượng vẫn là cha của trẻ: có nghĩa vụ cấp dưỡng nếu không trực tiếp nuôi, có quyền thăm nom |
| Cha dượng sống cùng nhưng chưa nhận con nuôi | Không phải cha nuôi | Không có quan hệ cha mẹ – con theo pháp luật; chỉ còn quan hệ bố dượng – con riêng nếu đã nuôi dưỡng |
Dòng thứ ba là chỗ nhiều người cha dượng không lường trước. Đã nhận con riêng của vợ làm con nuôi thì đứa trẻ là con của mình như con đẻ; ly hôn với người mẹ không làm mất đi tư cách cha. Nếu thật sự muốn chấm dứt, vẫn phải có một trong các căn cứ của Điều 25 và đi qua Toà án.
Một cha mẹ nuôi qua đời
Quan hệ với người còn lại tiếp tục bình thường. Người cha hoặc mẹ nuôi còn sống tiếp tục là cha hoặc mẹ của trẻ, là người đại diện theo pháp luật, người nuôi dưỡng. Không có thủ tục nào phải làm lại.
Con nuôi thừa kế của người đã mất. Con nuôi ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ nuôi theo Bộ luật Dân sự 2015. Nếu con nuôi chưa thành niên, phần di sản của trẻ được quản lý vì lợi ích của trẻ; thủ tục khai nhận, phân chia di sản xem trang thừa kế trong hệ.
Họ hàng bên người đã mất không có quyền đưa trẻ đi. Ông bà, cô chú bên người đã mất có thể thương cháu, muốn nuôi, nhưng khi cha hoặc mẹ nuôi còn lại vẫn nuôi được con thì họ không có quyền đòi trẻ. Xung đột kiểu này nên được hoà giải sớm.
Người còn lại tái hôn. Vợ hoặc chồng mới của cha mẹ nuôi không tự động thành cha mẹ của trẻ. Nếu muốn, họ có thể làm thủ tục nhận con riêng của vợ hoặc chồng làm con nuôi theo diện được miễn một số điều kiện; danh mục khi cha mẹ đẻ còn sống trên trang có bài về diện này.
Thăm nom sau ly hôn khi người trực tiếp nuôi ngăn cản
Người cha hoặc mẹ nuôi không trực tiếp nuôi con có quyền thăm nom con theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014; không ai được cản trở, trừ khi việc thăm nom gây ảnh hưởng xấu tới việc trông nom, chăm sóc, giáo dục con, khi đó người trực tiếp nuôi có quyền yêu cầu Toà án hạn chế quyền thăm nom. Quy định này áp dụng y như với con đẻ.
Thực tế, xung đột hay xảy ra khi người trực tiếp nuôi cho rằng người kia "chỉ là cha nuôi, giờ không còn liên quan". Đây là hiểu sai. Nếu bị cản trở thăm con, bạn có thể đề nghị tổ hoà giải hoặc chính quyền xã can thiệp, và khi cần thì yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự hoặc Toà án giải quyết theo nội dung bản án, quyết định ly hôn.
Với trẻ, việc giữ được cả hai người cha mẹ nuôi trong đời mình sau ly hôn thường là điều tốt. Nếu người lớn chưa thể nói chuyện trực tiếp với nhau, một lịch thăm cố định, giao nhận trẻ ở nơi trung lập như nhà ông bà hay cổng trường, là cách giảm căng thẳng cho tất cả.
Con nuôi đã trưởng thành khi cha mẹ nuôi ly hôn hoặc già yếu
Với con nuôi đã thành niên, ly hôn của cha mẹ nuôi không đặt ra câu hỏi ai nuôi, nhưng đặt ra câu hỏi ai được chăm sóc. Con nuôi có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng cả cha nuôi và mẹ nuôi khi họ ốm đau, già yếu, như con đẻ đối với cha mẹ; ly hôn không làm nghĩa vụ này chỉ còn với một người.
Khi một cha mẹ nuôi mất, con nuôi trưởng thành có thể là người đứng ra lo tang lễ, khai nhận di sản cùng những người thừa kế khác. Nếu gia đình bên nuôi có người phản đối, Giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc trích lục là giấy tờ trung tâm để chứng minh tư cách. Đây là lý do mọi con nuôi trưởng thành nên tự giữ một bản trích lục của mình, không phụ thuộc vào người khác.
Với những gia đình có tranh chấp thừa kế phức tạp sau cái chết của cha mẹ nuôi, như họ hàng bên nuôi không thừa nhận con nuôi hoặc việc nhận nuôi chưa từng được đăng ký, nên tham khảo danh mục thừa kế của con nuôi và hỏi người làm nghề trước khi ký bất kỳ văn bản phân chia nào.
Cả hai cha mẹ nuôi đều mất khi trẻ còn nhỏ
Đây là tình huống đau lòng nhất và cũng nhiều hiểu lầm nhất. Cái chết của cha mẹ nuôi không làm quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt, nên cha mẹ đẻ không tự động có lại quyền làm cha mẹ với trẻ. Trẻ trở thành trẻ không còn cha mẹ nuôi dưỡng và cần người giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015.
Người giám hộ có thể là người giám hộ đương nhiên theo thứ tự luật định trong số người thân thích, hoặc người được Ủy ban nhân dân cấp xã cử, có tính đến nguyện vọng của trẻ từ đủ 6 tuổi. Cha mẹ đẻ, nếu muốn và đủ điều kiện, có thể được xem xét cử làm người giám hộ; về lâu dài, việc trẻ trở lại hẳn với gia đình gốc cần được tính cùng người làm nghề, vì có thể liên quan tới một thủ tục nuôi con nuôi mới hoặc các quy định chuyển tiếp mà mỗi trường hợp một khác.
Thực tế ở nhiều nơi, ông bà, cô chú bên nuôi chính là người tiếp tục nuôi trẻ, vì đó là gia đình trẻ đã quen. Dù ai nhận nuôi, việc đầu tiên là đăng ký giám hộ để có người đại diện hợp pháp cho trẻ trong học hành, chữa bệnh và quản lý phần di sản trẻ được thừa kế. Trang thay mặt trong hệ có các bài về thủ tục giám hộ cho trẻ.
Việc cần làm ngay khi cha mẹ nuôi qua đời
Với người thân đang lo cho đứa trẻ trong những ngày đầu, các việc dưới đây giúp tránh khoảng trống pháp lý:
- Xác định ai đang trực tiếp chăm sóc trẻ và báo cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi trẻ cư trú.
- Tìm Giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc xin trích lục để chứng minh tư cách con nuôi của trẻ, cần cho cả giám hộ lẫn thừa kế.
- Đăng ký giám hộ nếu cả hai cha mẹ nuôi đã mất hoặc người còn lại không đủ năng lực chăm trẻ.
- Kiểm kê, bảo quản tài sản của người đã mất; không để ai tự ý bán, chuyển tài sản trước khi phân chia di sản đúng luật.
- Thông báo cho nhà trường, cơ sở y tế nơi trẻ đăng ký về người giám hộ hoặc người đang nuôi trẻ.
- Nếu có tranh chấp giữa họ hàng bên nuôi và bên đẻ về việc ai nuôi trẻ, đề nghị hoà giải ở cơ sở trước, và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi tranh chấp có dấu hiệu kéo dài.
Trong những tuần đầu, trẻ cần sự ổn định hơn mọi giấy tờ: ở lại ngôi nhà quen nếu có thể, tiếp tục đến trường, được phép buồn và được trò chuyện về người đã mất.
Câu hỏi thường gặp
Cha nuôi ly hôn với mẹ đẻ của trẻ có phải cấp dưỡng không?
Có, nếu ông đã làm thủ tục nhận con riêng của vợ làm con nuôi. Khi đó trẻ là con của ông theo pháp luật; ly hôn không làm chấm dứt quan hệ này, và người không trực tiếp nuôi con chưa thành niên có nghĩa vụ cấp dưỡng.
Ly hôn rồi có thể yêu cầu chấm dứt luôn quan hệ với con nuôi không?
Ly hôn không phải căn cứ chấm dứt. Chỉ khi có một trong các căn cứ tại Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010, ví dụ con nuôi đã thành niên và hai bên cùng tự nguyện, mới yêu cầu Toà án chấm dứt được.
Con nuôi dưới 36 tháng tuổi thì khi ly hôn giao cho ai?
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 có nguyên tắc con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi nếu mẹ đủ điều kiện, trừ khi cha mẹ có thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Với con nuôi chung, Toà án áp dụng tinh thần này theo hoàn cảnh cụ thể.
Cha mẹ nuôi mất, cha mẹ đẻ có tự động nhận lại con không?
Không. Quan hệ nuôi con nuôi không chấm dứt vì cái chết của cha mẹ nuôi, nên cha mẹ đẻ không tự động có lại quyền cha mẹ. Trẻ cần người giám hộ; cha mẹ đẻ có thể được cân nhắc nếu đủ điều kiện.
Mẹ nuôi tái hôn, chồng mới có quyền gì với con nuôi?
Chồng mới không phải cha của trẻ theo pháp luật cho tới khi làm thủ tục nhận con riêng của vợ làm con nuôi. Nếu chưa nhận nuôi mà vẫn cùng nuôi dưỡng trẻ, giữa họ có thể phát sinh một số quyền, nghĩa vụ như quan hệ bố dượng – con riêng theo luật hôn nhân và gia đình.
Người độc thân nhận con nuôi rồi kết hôn, khi ly hôn vợ hoặc chồng có đòi nuôi trẻ được không?
Người vợ hoặc chồng không làm thủ tục nhận nuôi thì không phải cha mẹ của trẻ, nên không có quyền yêu cầu trực tiếp nuôi trẻ như cha mẹ. Mọi thoả thuận thăm nom chỉ có thể dựa trên thiện chí của cha hoặc mẹ nuôi.
