Cha mẹ nuôi ly hôn không làm chấm dứt việc nuôi con nuôi. Người con vẫn là con nuôi của cả hai, vẫn ở hàng thừa kế thứ nhất của từng người, dù sau ly hôn sống với ai. Khi cha hoặc mẹ nuôi tái hôn, người vợ hoặc chồng mới không tự động trở thành cha mẹ nuôi; quan hệ thừa kế giữa họ và con nuôi chỉ phát sinh theo quy định về con riêng và bố dượng, mẹ kế.
Gia đình có con nuôi cũng trải qua ly hôn, tái hôn như mọi gia đình khác, và mỗi lần cấu trúc gia đình thay đổi là một lần câu hỏi thừa kế bị xáo lại. Bài này đi qua từng tình huống: ly hôn, tái hôn, người nhận nuôi lúc độc thân rồi kết hôn, và con chung của cuộc hôn nhân mới.
Ly hôn không xoá quan hệ nuôi con nuôi
Luật Nuôi con nuôi 2010 liệt kê các căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi, như con nuôi đã thành niên và hai bên tự nguyện, con nuôi bị kết án về một số tội xâm phạm cha mẹ nuôi hoặc ngược đãi, hành hạ cha mẹ nuôi, cha mẹ nuôi bị kết án về tội xâm phạm con nuôi hoặc ngược đãi, hành hạ con nuôi, và việc chấm dứt chỉ có hiệu lực khi có quyết định của Toà án. Việc cha mẹ nuôi ly hôn không nằm trong số đó.
Sau ly hôn, việc ai trực tiếp nuôi con nuôi chưa thành niên, ai cấp dưỡng, được giải quyết như với con chung theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Người không trực tiếp nuôi vẫn là cha hoặc mẹ nuôi, vẫn có quyền thăm nom và nghĩa vụ cấp dưỡng, và vẫn ở trong quan hệ thừa kế hai chiều với con.
Ly hôn cũng không cho phép một bên "trả lại" con nuôi. Nếu một người cha, người mẹ nuôi không muốn tiếp tục quan hệ, con đường duy nhất là yêu cầu Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi theo đúng căn cứ luật định, và phạm vi chấm dứt do Toà án xem xét, quyết định trong từng vụ việc.
Con nuôi thừa kế của ai trong từng tình huống
Bảng dưới tóm các cấu trúc gia đình hay gặp. Giả định việc nuôi con nuôi đã đăng ký và chưa bị chấm dứt.
| Tình huống | Con nuôi thừa kế của | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cha mẹ nuôi ly hôn | Cả cha nuôi và mẹ nuôi | Ai nuôi trực tiếp không ảnh hưởng |
| Cha nuôi tái hôn với người mới | Cha nuôi; với mẹ kế chỉ khi có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như mẹ con | Theo Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015 |
| Người độc thân nhận nuôi rồi kết hôn | Người nhận nuôi; với vợ hoặc chồng của người đó theo Điều 654 | Người mới không phải cha mẹ nuôi |
| Vợ chồng mới cùng có con chung | Cha hoặc mẹ nuôi như trên | Quan hệ với em cùng cha hoặc cùng mẹ còn tranh luận |
| Cha nuôi mất, mẹ nuôi tái hôn | Đã thừa kế của cha nuôi; tiếp tục là người thừa kế của mẹ nuôi | Với bố dượng theo Điều 654 |
Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015 quy định con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau. Theo cách hiểu phổ biến, con nuôi của một bên vợ hoặc chồng cũng được xem là con riêng đối với người kia; khi tranh chấp, việc chứng minh quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng là then chốt.
Ví dụ giả định: cha nuôi tái hôn và có thêm con
Ví dụ giả định. Anh Minh và chị Trang nhận nuôi bé Na từ khi bé 1 tuổi tại Đắk Lắk. Khi Na 9 tuổi, hai người ly hôn, Na ở với mẹ nuôi. Ba năm sau anh Minh kết hôn với chị Yến và có một con trai. Anh Minh mất năm Na 20 tuổi, không để di chúc. Tài sản là căn nhà mua sau khi cưới chị Yến, đứng tên hai vợ chồng.
Bước một: tách tài sản chung. Một nửa căn nhà là của chị Yến. Nửa còn lại là di sản của anh Minh. Bước hai: hàng thứ nhất của anh Minh gồm chị Yến (vợ), con trai chung, Na (con nuôi), và cha mẹ anh Minh nếu còn sống. Chị Trang không có phần vì đã ly hôn. Na nhận một suất bằng em trai, dù đã nhiều năm không sống cùng cha nuôi.
Giữa Na và chị Yến, quan hệ thừa kế chỉ có nếu hai người từng chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như mẹ con, điều khó chứng minh vì Na sống với mẹ nuôi sau ly hôn. Giữa Na và em trai, vì không cùng huyết thống, quan hệ thừa kế ở hàng thứ hai còn nhiều cách hiểu, như bài về anh chị em bên nhà nuôi trong danh mục đã phân tích.
Nếu anh Minh lúc sinh thời lập một di chúc ngắn, ghi rõ Na và con trai được hưởng như nhau, đồng thời nói rõ phần dành cho chị Yến, mọi câu hỏi trên đều được trả lời trước. Ví dụ này cũng cho thấy vì sao sau mỗi lần ly hôn hay tái hôn, việc xem lại di chúc nên được coi là một phần của thủ tục, giống như đổi tên người thụ hưởng trong hợp đồng bảo hiểm.
Người vợ, chồng mới của cha mẹ nuôi đứng ở đâu
Không phải cha mẹ nuôi. Kết hôn với người đã có con nuôi không làm người mới trở thành cha hoặc mẹ nuôi. Muốn có quan hệ cha mẹ con đầy đủ, người đó phải làm thủ tục riêng, và trường hợp này nên hỏi UBND cấp xã về điều kiện vì đứa trẻ đã là con nuôi của một người.
Có thể là bố dượng, mẹ kế theo nghĩa thừa kế. Nếu trong cuộc sống chung, người mới và con nuôi thật sự chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con, họ được thừa kế di sản của nhau theo Điều 654. Đây là quan hệ thực tế, phải chứng minh khi có tranh chấp.
Người mới có thể ở cùng hàng thứ nhất với con nuôi. Với di sản của người cha hoặc mẹ nuôi, người vợ hoặc chồng mới là người thừa kế hàng thứ nhất, cùng hàng với con nuôi. Hai người chia đều phần di sản sau khi đã tách tài sản chung của vợ chồng.
Người vợ, chồng cũ không còn quyền thừa kế của nhau. Sau khi ly hôn, cha nuôi và mẹ nuôi không còn là người thừa kế của nhau. Nhưng mỗi người vẫn là người thừa kế của con nuôi, và con nuôi vẫn là người thừa kế của mỗi người.
Tài sản qua nhiều cuộc hôn nhân: tách cho đúng trước khi chia
Khi cha hoặc mẹ nuôi đã qua hai cuộc hôn nhân, việc xác định di sản đòi hỏi tách tài sản theo từng thời kỳ. Tài sản chung với người vợ hoặc chồng cũ thường đã được chia khi ly hôn; nếu chưa chia, phần của người cũ phải được tách ra trước. Tài sản chung với người vợ hoặc chồng hiện tại cũng phải tách một nửa cho người đó. Chỉ phần còn lại mới là di sản để chia cho các con, trong đó có con nuôi.
Con nuôi không có phần trong tài sản chung của cha mẹ nuôi khi họ ly hôn. Việc chia tài sản khi ly hôn là chuyện giữa hai vợ chồng; quyền lợi của con nuôi chưa thành niên được bảo đảm qua nghĩa vụ cấp dưỡng và việc Toà án cân nhắc lợi ích của con khi chia chỗ ở, không phải bằng một suất tài sản.
Cách tách tài sản giữa các đời vợ chồng có bài riêng ở trang thừa kế của cụm. Với gia đình có con nuôi, điều quan trọng là đừng để việc tranh cãi giữa người vợ cũ và vợ mới che mất phần của con nuôi trong di sản của người cha.
Cha mẹ nuôi đã ly hôn hoặc tái hôn nên làm gì
Mỗi lần gia đình thay đổi, nên rà lại vài việc để con nuôi không bị thiệt vì những thay đổi mà chính con không quyết định:
- Giữ Giấy chứng nhận nuôi con nuôi ở nơi cả con và người trực tiếp nuôi đều biết.
- Lập hoặc sửa di chúc sau ly hôn, vì di chúc cũ có thể đang để lại tài sản cho người vợ hoặc chồng cũ.
- Nếu muốn con nuôi và con chung được đối xử như nhau, ghi rõ trong di chúc, vì quan hệ anh chị em giữa hai đứa trẻ không chắc chắn theo luật.
- Nếu người vợ hoặc chồng mới gắn bó với con nuôi, cân nhắc thủ tục để xác lập quan hệ chính thức, hoặc ít nhất để người đó lập di chúc nếu muốn.
- Thoả thuận rõ về cấp dưỡng sau ly hôn và giữ chứng từ; chứng từ đó cũng là chứng cứ về quan hệ chăm sóc khi cần.
Khi gia đình có nhiều nhánh và tài sản đáng kể, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà toàn bộ di chúc và tài sản chung của từng cuộc hôn nhân.
Giữ sợi dây với con sau ly hôn
Với một đứa trẻ là con nuôi, ly hôn của cha mẹ nuôi thường chạm vào nỗi sợ sâu nhất: bị bỏ rơi thêm một lần. Biết rằng về pháp lý, mình vẫn là con của cả hai người, vẫn có quyền thăm gặp và vẫn thừa kế của cả hai, giúp trẻ lớn hơn hiểu rằng ly hôn là chuyện của người lớn, không phải lời rút lại sự nhận nuôi.
Người lớn trong nhà, kể cả người vợ hoặc chồng mới, cũng góp phần vào cảm giác an toàn đó. Một người mẹ kế chủ động gọi con nuôi của chồng về dự những dịp quan trọng, một người bố dượng không phân biệt con nuôi với con chung trong chuyện học hành, là những điều luật không bắt buộc nhưng lại chính là nền của quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng mà Điều 654 nhắc tới.
Người cha, người mẹ nuôi không trực tiếp nuôi có thể thể hiện điều đó bằng việc giữ liên lạc đều đặn, cấp dưỡng đúng hẹn, và khi phù hợp, nói với con rằng con vẫn có phần trong những gì cha hoặc mẹ để lại. Danh mục tình thân và tâm lý của trang có thêm gợi ý về cách nói chuyện với con theo từng độ tuổi; khi trẻ có dấu hiệu khủng hoảng kéo dài, nên tìm đến chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Sau ly hôn, cha nuôi có thể từ chối không nhận con nuôi nữa không?
Không thể đơn phương. Ly hôn không chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi, và chỉ Toà án mới có thể quyết định chấm dứt khi có căn cứ do Luật Nuôi con nuôi 2010 quy định. Không muốn trực tiếp nuôi thì vẫn phải cấp dưỡng theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình.
Con nuôi sống với mẹ nuôi sau ly hôn thì có còn thừa kế của cha nuôi không?
Còn. Việc con sống với ai sau ly hôn không ảnh hưởng đến quyền thừa kế. Con nuôi vẫn ở hàng thừa kế thứ nhất của cha nuôi, chia đều với vợ, con và cha mẹ của cha nuôi tại thời điểm ông mất.
Mẹ kế có được thừa kế của con nuôi của chồng không?
Chỉ khi hai người có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như mẹ con, theo Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015, và con nuôi của chồng được xem là con riêng của chồng. Nếu không chứng minh được quan hệ đó, mẹ kế không phải người thừa kế theo pháp luật của con.
Người vợ cũ của cha nuôi có được thừa kế của cha nuôi nếu chưa chia tài sản khi ly hôn không?
Người vợ cũ không còn là người thừa kế. Nhưng nếu tài sản chung chưa chia, phần của người vợ cũ trong khối tài sản chung vẫn là của họ và phải tách ra trước, không phải di sản của người chồng đã mất.
Con nuôi và con chung của cha nuôi với vợ mới có là anh em để thừa kế của nhau không?
Đây là điểm còn tranh luận vì hàng thừa kế thứ hai dùng chữ "anh chị em ruột". Hai đứa trẻ không cùng huyết thống, nên nếu muốn chắc chắn chúng thừa kế được của nhau khi không còn ai ở hàng thứ nhất, cách an toàn là di chúc.
Nếu cha nuôi và mẹ nuôi tái hợp, đăng ký kết hôn lại thì con nuôi có cần làm lại thủ tục không?
Không. Quan hệ nuôi con nuôi với từng người chưa bao giờ chấm dứt, nên không có gì để làm lại. Việc kết hôn lại chỉ khôi phục quan hệ vợ chồng và quyền thừa kế giữa hai người với nhau.