Con nuôi đã đủ 18 tuổi chỉ thôi làm con nuôi theo căn cứ "tự nguyện" khi cha mẹ nuôi cũng tự nguyện; nếu cha mẹ nuôi phản đối, con nuôi phải chứng minh một căn cứ khác như bị ngược đãi, hành hạ hoặc việc nhận nuôi vi phạm hành vi bị cấm. Đó là cách đọc khoản 1 Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010: quan hệ được lập bằng ý chí của nhiều bên thì cũng chỉ được gỡ bằng ý chí chung, trừ khi có lỗi nghiêm trọng.
Câu hỏi này thường đến từ hai kiểu người. Một là người trẻ vừa biết mình là con nuôi, muốn "về đúng chỗ của mình". Hai là người trưởng thành đã đi xa, quan hệ với cha mẹ nuôi nguội lạnh, muốn giấy tờ phản ánh đúng thực tế. Cả hai đều có lý do chính đáng, nhưng cần hiểu rõ mình sẽ được gì và mất gì trước khi đặt bút ký đơn.
Vì sao đủ 18 tuổi vẫn không tự quyết được
Khi trưởng thành, một người có thể tự quyết hầu hết việc của đời mình: nơi ở, nghề nghiệp, hôn nhân, thậm chí đổi tên trong một số trường hợp. Nhưng quan hệ cha mẹ – con không phải việc của riêng một người. Với con đẻ, không có thủ tục nào để "thôi làm con" cả. Luật Nuôi con nuôi đã cho con nuôi nhiều hơn con đẻ ở điểm này: một cánh cửa để rời quan hệ, với điều kiện cả hai phía cùng mở.
Lý do của thiết kế này là sự cân bằng. Cha mẹ nuôi có thể đã dành hai mươi năm nuôi dạy, chi trả học hành, chữa bệnh, và đang bước vào tuổi già cần con chăm sóc. Nếu con nuôi được tự ý rời đi khi đã trưởng thành, cha mẹ nuôi mất đi quyền được cấp dưỡng mà luật hôn nhân và gia đình dành cho cha mẹ với con đã thành niên. Ngược lại, khi chính cha mẹ nuôi cũng không còn muốn duy trì, luật không giữ hai bên trong một quan hệ chỉ còn trên giấy.
Vì vậy, bước đầu tiên không phải là toà án mà là một cuộc nói chuyện thật với cha mẹ nuôi. Nhiều trường hợp cha mẹ nuôi đồng ý khi hiểu rằng con muốn thay đổi giấy tờ chứ không phải cắt đứt tình cảm; một số khác hiểu ra và con nuôi tự thấy không cần chấm dứt nữa.
Ba kịch bản và đường đi tương ứng
Tuỳ thái độ của cha mẹ nuôi và hoàn cảnh thật, con nuôi trưởng thành sẽ rơi vào một trong ba kịch bản. Các ví dụ là ví dụ giả định.
| Kịch bản | Ví dụ giả định | Đường đi |
|---|---|---|
| Cha mẹ nuôi cũng muốn chấm dứt | Con nuôi 30 tuổi sống ở Đà Nẵng, cha mẹ nuôi ở Huế, hai bên thống nhất từ lâu | Cùng làm đơn yêu cầu Toà án; thủ tục thường gọn nếu ý chí rõ ràng |
| Một trong hai cha mẹ nuôi đồng ý, người kia không | Mẹ nuôi đồng ý, cha nuôi phản đối | Căn cứ tự nguyện không trọn; cần cả hai cùng đồng ý hoặc chứng minh căn cứ khác |
| Cha mẹ nuôi phản đối, con nuôi từng bị đối xử tệ | Con nuôi bị đánh đập khi còn nhỏ, có hồ sơ y tế, lời làm chứng | Yêu cầu chấm dứt theo căn cứ ngược đãi, hành hạ; chứng cứ là then chốt |
| Cha mẹ nuôi phản đối, không có lỗi gì | Con nuôi đơn giản muốn quay về họ cũ | Không có căn cứ chấm dứt; xem các lựa chọn khác ở phần dưới |
Dòng thứ hai hay bị bỏ qua. Khi vợ chồng cùng là cha mẹ nuôi, ý chí của từng người đều phải thể hiện. Nếu cha mẹ nuôi đã ly hôn hoặc một người đã mất, tình huống phức tạp hơn và nên hỏi ý kiến người làm nghề.
Mất gì khi thôi làm con nuôi
Quyền thừa kế theo pháp luật với cha mẹ nuôi. Kể từ khi quyết định chấm dứt có hiệu lực, bạn không còn ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ nuôi, cũng không còn thế vị cho con cháu mình qua cha mẹ nuôi. Tài sản cha mẹ nuôi để lại sau đó chỉ tới tay bạn nếu họ lập di chúc cho bạn.
Nghĩa vụ và quyền cấp dưỡng hai chiều. Bạn không còn nghĩa vụ chăm sóc, cấp dưỡng cha mẹ nuôi khi họ già yếu; ngược lại, nếu bạn lâm vào hoàn cảnh không tự nuôi được mình, cũng không thể yêu cầu cha mẹ nuôi cấp dưỡng.
Quan hệ với gia đình bên nuôi. Anh chị em con đẻ của cha mẹ nuôi, ông bà bên nuôi không còn là người thân theo pháp luật của bạn. Về thừa kế, điều này có hệ quả cho cả các thế hệ sau.
Những gì đã nhận vẫn giữ. Tài sản bạn đã nhận hợp pháp trước đó, như quà tặng đã chuyển quyền sở hữu hoặc phần thừa kế từ một người bên nuôi đã mất trước ngày chấm dứt, nhìn chung không bị lấy lại chỉ vì chấm dứt quan hệ; trừ trường hợp tặng cho có điều kiện mà điều kiện không được thực hiện.
Được gì, và điều gì không tự động quay lại
Được thứ nhất là sự rõ ràng: giấy tờ phản ánh đúng quan hệ thật. Thứ hai, theo Bộ luật Dân sự 2015, khi một người thôi làm con nuôi, người đó hoặc cha mẹ đẻ có quyền yêu cầu lấy lại họ theo họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ và lấy lại tên mà cha mẹ đẻ đã đặt. Đây là quyền, không phải việc bắt buộc; nhiều người giữ họ tên đã quen dùng cả đời vì bằng cấp, giấy tờ nghề nghiệp đều mang tên đó.
Điều nhiều người tưởng sẽ tự quay lại nhưng thật ra cần cân nhắc là quan hệ với cha mẹ đẻ. Trong thời gian làm con nuôi, quan hệ huyết thống với cha mẹ đẻ không bị xoá: con nuôi vẫn thừa kế của cha mẹ đẻ theo Bộ luật Dân sự. Còn các quyền, nghĩa vụ chăm sóc, cấp dưỡng giữa cha mẹ đẻ và con thì được thực hiện lại theo luật hôn nhân và gia đình. Với một người đã trưởng thành, điều này có thể đồng nghĩa với nghĩa vụ chăm sóc cha mẹ đẻ khi họ già yếu.
Cũng cần nói thẳng: chấm dứt trên giấy không khôi phục được những năm tháng đã qua. Nếu điều bạn thật sự muốn là được gặp, được nhận lại, được thuộc về gia đình gốc, thì những việc đó không cần quyết định của toà án; ngược lại, quyết định của toà án cũng không tạo ra chúng.
Lựa chọn khác khi không có căn cứ chấm dứt
Khi cha mẹ nuôi phản đối mà cũng không có lỗi gì, con nuôi trưởng thành vẫn có những cách để sống đúng với mong muốn của mình mà không cần chấm dứt:
- Liên lạc và qua lại với gia đình gốc. Không luật nào cấm con nuôi đã lớn gặp gỡ, chăm sóc cha mẹ đẻ. Quan hệ con nuôi không ngăn bạn có hai gia đình.
- Đổi họ tên theo căn cứ khác nếu thực sự có lý do chính đáng mà Bộ luật Dân sự chấp nhận, như việc sử dụng họ tên gây nhầm lẫn, ảnh hưởng tình cảm gia đình; cơ quan hộ tịch sẽ xem xét từng trường hợp.
- Lập di chúc để định đoạt tài sản của chính mình theo ý muốn, thay vì để pháp luật chia theo hàng thừa kế.
- Thoả thuận với gia đình bên nuôi về chuyện chăm sóc cha mẹ nuôi khi già, có người chứng kiến, để tránh tranh cãi về sau.
- Chờ một thời điểm khác. Ý chí của cha mẹ nuôi có thể thay đổi; một cuộc trò chuyện sau vài năm đôi khi dễ hơn nhiều.
Điều không nên làm là tự cắt đứt rồi coi như quan hệ đã hết. Khi cha mẹ nuôi qua đời, bạn vẫn được pháp luật gọi tên trong hàng thừa kế, và sự vắng mặt kéo dài thường biến thành tranh chấp với những người thừa kế khác.
Nếu hai bên đã thống nhất: các bước
Khi cả cha mẹ nuôi và con nuôi cùng tự nguyện, quá trình có thể khá gọn:
- Cùng thống nhất bằng văn bản về các điểm: chấm dứt, họ tên sau chấm dứt, tài sản riêng của con nuôi đang do cha mẹ nuôi giữ (nếu có), phần đóng góp của con nuôi vào tài sản chung của gia đình (nếu có).
- Xin trích lục nuôi con nuôi hoặc chuẩn bị bản sao Giấy chứng nhận nuôi con nuôi.
- Cùng đứng đơn hoặc một bên đứng đơn, bên kia có văn bản thể hiện ý chí, gửi Toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền.
- Có mặt theo giấy triệu tập để toà án xác minh sự tự nguyện; toà án có thể hỏi riêng từng người.
- Nhận quyết định, chờ hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị.
- Mang quyết định đến Ủy ban nhân dân cấp xã để kiểm tra việc ghi vào sổ hộ tịch; nếu đổi lại họ tên, làm thủ tục thay đổi hộ tịch, sau đó cập nhật căn cước, bằng cấp và giấy tờ khác.
Nếu cha mẹ nuôi đã cao tuổi, đi lại khó, có thể đề nghị toà án lấy lời khai tại nơi cư trú hoặc nhờ người đại diện theo uỷ quyền cho các việc không đòi có mặt trực tiếp.
Một lời trước khi quyết định
Người làm hồ sơ con nuôi lâu năm thường thấy cùng một câu chuyện: con nuôi biết sự thật ở tuổi đôi mươi, giận dữ, nộp đơn, rồi mười năm sau lại mong được đứng tên trong đám tang của mẹ nuôi. Không có cách nào nói trước bạn thuộc kiểu nào, nhưng có thể cho mình thời gian. Trò chuyện với một chuyên gia tâm lý, với những người từng là con nuôi, hoặc đơn giản là chờ cơn sốc qua đi trước khi làm bất cứ thủ tục nào.
Nếu sau tất cả bạn vẫn muốn chấm dứt, đó là quyền chính đáng khi hai bên cùng đồng ý. Khi có tài sản lớn, nhà đất đứng tên chung, hay cha mẹ nuôi đang ở nước ngoài, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết các hệ quả cụ thể trước khi nộp đơn. Một quyết định được cân nhắc kỹ, có đủ thông tin, là cách tôn trọng cả bản thân lẫn những người đã nuôi mình.
Câu hỏi thường gặp
Con nuôi đã trưởng thành có cần ý kiến của cha mẹ đẻ để chấm dứt không?
Căn cứ tự nguyện trong Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010 đặt ra giữa con nuôi đã thành niên và cha mẹ nuôi. Cha mẹ đẻ là người có liên quan, toà án có thể hỏi ý kiến, nhưng họ không có quyền ngăn hai bên tự nguyện chấm dứt.
Cha mẹ nuôi đã mất một người thì người còn lại đồng ý có đủ không?
Trường hợp này phức tạp vì quan hệ với người đã mất không được giải quyết bằng ý chí của người còn sống. Toà án sẽ xem xét cụ thể; bạn nên hỏi người làm nghề trước khi nộp đơn để biết cách nêu yêu cầu cho đúng.
Sau khi chấm dứt có bắt buộc đổi lại họ tên cũ không?
Không bắt buộc. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người thôi làm con nuôi hoặc cha mẹ đẻ yêu cầu lấy lại họ, tên cũ, nhưng nếu bạn muốn giữ họ tên đang dùng thì giữ được.
Đã nhận nhà cha mẹ nuôi cho từ trước thì có phải trả lại không?
Nếu việc tặng cho đã hoàn tất và quyền sở hữu, quyền sử dụng đã chuyển sang bạn, việc chấm dứt quan hệ không tự động làm mất tài sản đó. Ngoại lệ là tặng cho có điều kiện mà bạn không thực hiện điều kiện; khi đó bên tặng có thể đòi lại theo Bộ luật Dân sự.
Con nuôi đã có vợ con thì chấm dứt có ảnh hưởng tới con mình không?
Có ảnh hưởng về thừa kế. Sau khi chấm dứt, con của bạn không còn là cháu theo pháp luật của cha mẹ nuôi, nên không được thừa kế thế vị qua bạn đối với tài sản của họ, trừ khi được để lại theo di chúc.
Có thể chấm dứt chỉ với cha nuôi, giữ quan hệ với mẹ nuôi không?
Về nguyên tắc, yêu cầu chấm dứt có thể chỉ hướng tới quan hệ với một người nếu căn cứ chỉ có ở phía người đó, ví dụ cha nuôi ngược đãi. Khi cả hai cùng là cha mẹ nuôi và căn cứ là tự nguyện, toà án sẽ xem xét ý chí của từng người.
