Khi cha mẹ ruột của đứa trẻ vẫn còn sống, việc nhận con nuôi chỉ làm được nếu cha mẹ đẻ đồng ý bằng văn bản trước cán bộ tư pháp xã, sự đồng ý đó hoàn toàn tự nguyện, không kèm tiền, và được đưa ra khi con đã sinh được ít nhất 15 ngày; trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên còn phải tự mình đồng ý. Đó là bốn chốt chặn mà Luật Nuôi con nuôi 2010 đặt ra, và hầu hết vướng mắc ngoài đời đều nằm ở một trong bốn chốt này.
Phần còn lại phụ thuộc vào việc người nhận là ai. Cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng, cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu được luật nới một số điều kiện; ông bà nhận cháu hay anh chị nhận em thì bị cấm hẳn; người ngoài gia đình thì áp dụng đầy đủ điều kiện chung. Bài này là bản đồ tổng quan của cả danh mục, mỗi nhánh có bài riêng đi sâu.
Ai phải đồng ý trong từng hoàn cảnh của cha mẹ đẻ
Luật không dùng một công thức cho mọi gia đình. Người phải cho ý kiến thay đổi theo tình trạng thật của cha và mẹ đứa trẻ, cộng thêm ý kiến của chính đứa trẻ khi trẻ đã đủ lớn. Bảng dưới tóm theo Luật Nuôi con nuôi 2010; cách lấy ý kiến cụ thể do UBND cấp xã nơi tiếp nhận hồ sơ hướng dẫn.
| Tình trạng cha mẹ đẻ | Ai phải đồng ý | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Cả cha và mẹ còn sống, xác định được | Cả hai người | Kể cả khi hai người đã ly hôn, sống xa nhau hoặc một người không trực tiếp nuôi con |
| Một người đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được | Người còn lại | Mất tích, mất năng lực phải có quyết định của Toà án; "không xác định được" thường là giấy khai sinh để trống phần cha |
| Cả hai đều rơi vào các tình trạng trên | Người giám hộ của trẻ | Trường hợp này không còn thuộc nhóm "cha mẹ đẻ còn sống" |
| Trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên | Thêm chính đứa trẻ | Trẻ không đồng ý thì không đăng ký được, dù người lớn đã thống nhất |
Điểm hay bị hiểu sai nhất là dòng đầu tiên. Nhiều người nghĩ người mẹ đang nuôi con một mình thì một mình quyết được. Không phải vậy: người cha đã ly hôn, không cấp dưỡng, lâu không gặp con vẫn là cha đẻ và vẫn phải cho ý kiến, trừ khi rơi vào một trong các tình trạng ở dòng thứ hai. Bài riêng về cha mẹ đẻ đã ly hôn trong danh mục này phân tích kỹ các tình huống đó.
Bốn chốt chặn của sự đồng ý
Đúng người. Người đồng ý phải là chính cha, mẹ đẻ, không ai ký thay được, kể cả ông bà nội ngoại đang trực tiếp nuôi cháu. Một tờ giấy do người khác viết hộ rồi đem về cho cha mẹ ký mà không qua cán bộ tư pháp xã thì chưa phải là việc lấy ý kiến theo luật.
Được tư vấn trước. Luật đòi hỏi người đồng ý phải được giải thích đầy đủ mục đích của việc nuôi con nuôi, quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ nuôi với con nuôi, và giữa cha mẹ đẻ với con sau khi con thành con nuôi của người khác. Cha mẹ đẻ có quyền hỏi cho tới khi hiểu rõ mình còn gì, mất gì.
Tự nguyện, không vụ lợi. Sự đồng ý không được do ép buộc, đe doạ, mua chuộc, không được kèm yêu cầu trả tiền hay lợi ích vật chất. Một khoản "tiền cảm ơn" hay "tiền bồi dưỡng sinh nở" gắn với việc giao con là dấu hiệu vi phạm, có thể khiến cả việc nuôi con nuôi bị xem xét lại.
Đúng thời điểm. Cha mẹ đẻ chỉ được đồng ý khi con đã sinh ra ít nhất 15 ngày. Lời hứa cho con từ lúc còn mang thai không có giá trị pháp lý, và luật cố ý như vậy để người mẹ có thời gian hồi phục, gặp con rồi mới quyết.
Người nhận là ai thì điều kiện khác nhau thế nào
Ngoài sự đồng ý, người nhận con nuôi phải đáp ứng điều kiện riêng. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, mức độ khắt khe thay đổi theo quan hệ giữa người nhận và đứa trẻ:
- Người ngoài gia đình: có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên, có điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con nuôi, có tư cách đạo đức tốt; trẻ được nhận phải dưới 16 tuổi.
- Cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng: được miễn điều kiện chênh lệch 20 tuổi và điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở; được nhận cả trẻ từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi.
- Cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu: được miễn giống như cha dượng, mẹ kế, cũng được nhận cháu từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi.
- Ông bà nhận cháu, anh chị em nhận nhau: thuộc hành vi bị cấm, không có cách nào đăng ký hợp lệ.
- Mọi trường hợp: người nhận không thuộc các nhóm bị loại như đang bị hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên, đang chấp hành hình phạt tù, chưa được xoá án tích về một số tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm của người khác.
Phần miễn trừ chỉ gỡ bớt điều kiện về tuổi và điều kiện vật chất, không gỡ điều kiện đạo đức và các trường hợp bị loại. Người cha dượng từng có tiền án về tội cố ý gây thương tích chưa được xoá án tích vẫn không đủ điều kiện, dù gia đình hoàn toàn thống nhất.
Các bước tại UBND cấp xã khi cha mẹ đẻ còn sống
Từ 1/7/2025, việc đăng ký nuôi con nuôi trong nước do UBND cấp xã giải quyết, nơi thường trú của người được giới thiệu làm con nuôi hoặc của người nhận. Trình tự thường đi như sau, chi tiết hồ sơ xem ở danh mục thủ tục nhận con nuôi trong nước:
- Người nhận chuẩn bị hồ sơ của mình (đơn, giấy tờ tuỳ thân, phiếu lý lịch tư pháp, giấy tờ về tình trạng hôn nhân, giấy khám sức khoẻ và văn bản về hoàn cảnh gia đình — hai loại sau được miễn với cha dượng, mẹ kế, cô cậu dì chú bác ruột) và hồ sơ của trẻ (giấy khai sinh, giấy khám sức khoẻ, ảnh).
- Nộp tại UBND cấp xã có thẩm quyền, trực tiếp hoặc qua Cổng Dịch vụ công nếu địa phương đã mở thủ tục trực tuyến.
- Cán bộ tư pháp – hộ tịch kiểm tra hồ sơ, rồi gặp cha mẹ đẻ để tư vấn và lấy ý kiến; gặp trẻ từ đủ 9 tuổi để hỏi ý kiến riêng. Ý kiến được lập thành văn bản có chữ ký hoặc điểm chỉ.
- Trong thời hạn luật cho phép sau khi được lấy ý kiến, người đã đồng ý vẫn có quyền thay đổi ý kiến bằng văn bản; hết thời hạn đó hồ sơ mới đi tiếp.
- Nếu đủ điều kiện, UBND cấp xã đăng ký việc nuôi con nuôi, cấp giấy chứng nhận và tổ chức lễ giao nhận con nuôi có mặt cha mẹ nuôi, cha mẹ đẻ và đứa trẻ.
- Sau đó mới tính tới việc ghi chú giấy khai sinh, thay đổi họ tên (nếu có), cư trú và các giấy tờ khác của trẻ.
Thời hạn giải quyết và mức lệ phí áp dụng theo văn bản hiện hành; bạn nên hỏi trực tiếp bộ phận một cửa của xã trước khi nộp vì cách bố trí sau sắp xếp chính quyền hai cấp ở mỗi nơi chưa hoàn toàn giống nhau.
Sau giao nhận: cha mẹ đẻ còn gì, mất gì
Kể từ ngày giao nhận con nuôi, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi phát sinh đầy đủ quyền, nghĩa vụ như cha mẹ với con. Phía cha mẹ đẻ, luật quy định họ không còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, đại diện theo pháp luật, bồi thường thiệt hại, quản lý và định đoạt tài sản riêng đối với đứa con đã cho làm con nuôi, trừ trường hợp cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi có thoả thuận khác.
Câu "trừ trường hợp có thoả thuận khác" mở ra một khoảng tự do ít người biết. Hai bên gia đình có thể thoả thuận để cha mẹ đẻ tiếp tục thăm nom, góp tiền nuôi, hay giữ một phần vai trò nào đó, miễn là vì lợi ích của đứa trẻ. Bài về thoả thuận giữa cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi trong danh mục này bàn cách lập thoả thuận như vậy.
Có một thứ không mất: quan hệ huyết thống. Bộ luật Dân sự 2015 cho con nuôi vừa thừa kế của cha mẹ nuôi, vừa vẫn thừa kế của cha mẹ đẻ theo hàng thừa kế thông thường. Phần thừa kế được phân tích ở danh mục thừa kế của con nuôi; ở đây chỉ cần nhớ rằng cho con làm con nuôi không xoá tên con khỏi gia đình gốc về mặt thừa kế.
Những tình huống nên dừng lại hỏi trước khi nộp
Một bên cha mẹ đẻ không liên lạc được. Không liên lạc được khác với mất tích theo nghĩa pháp lý. Nếu chưa có quyết định tuyên bố mất tích của Toà án, xã thường chưa thể bỏ qua ý kiến của người đó. Đây là chỗ hồ sơ kẹt lâu nhất, nên hỏi trước.
Có tiền hoặc quà lớn đi kèm. Gia đình nhận muốn giúp đỡ gia đình cho là chuyện có lòng, nhưng gắn khoản giúp đỡ với việc giao con là ranh giới nguy hiểm. Mọi hỗ trợ nên tách hẳn, minh bạch, và không bao giờ là điều kiện của sự đồng ý.
Người nhận đang sống chung nhưng chưa đăng ký kết hôn với cha hoặc mẹ của trẻ. Ngoại lệ dành cho cha dượng, mẹ kế dựa trên quan hệ hôn nhân hợp pháp. Sống chung không đăng ký thì thường bị xét như người ngoài, phải đủ điều kiện chung.
Trẻ đã lớn và có ý kiến riêng. Trẻ từ đủ 9 tuổi có quyền từ chối. Chuẩn bị tâm lý cho con trước buổi lấy ý kiến quan trọng hơn chuẩn bị giấy tờ.
Có yếu tố nước ngoài. Người nhận hoặc trẻ ở nước ngoài, mang quốc tịch nước ngoài thì thủ tục, cơ quan và hồ sơ khác hẳn; xem danh mục con nuôi có yếu tố nước ngoài và cân nhắc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Pháp lý và tình người: vì sao luật làm chặt đến vậy
Nhìn từ phía gia đình muốn nhận con, những chốt chặn trên dễ gây cảm giác rườm rà, nhất là khi hai bên là người thân, đã thống nhất từ lâu. Nhưng mỗi chốt chặn đều sinh ra từ một kiểu tổn thương có thật: người mẹ trẻ bị thuyết phục ký giấy khi còn ở nhà hộ sinh, người cha bị gạt ra ngoài rồi về sau quay lại đòi con, đứa trẻ mười tuổi bị đổi họ, chuyển nhà mà không ai hỏi một câu.
Luật đặt lợi ích của đứa trẻ lên trước, rồi mới tới mong muốn của người lớn. Vì vậy cách làm êm nhất thường là cách làm chậm và minh bạch: nói chuyện thẳng với cả cha lẫn mẹ đẻ, để cán bộ xã tư vấn đầy đủ, cho đứa trẻ thời gian hiểu chuyện gì đang xảy ra. Một hồ sơ được chuẩn bị như vậy hiếm khi bị trả lại, và quan trọng hơn, hiếm khi trở thành tranh chấp nhiều năm sau.
Nếu gia đình bạn đang ở giữa một tình huống có mâu thuẫn — cha mẹ đẻ chưa thống nhất, có người phản đối, có tài sản lớn liên quan — hãy tìm người làm nghề tư vấn trước khi nộp, thay vì nộp rồi mới tính.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ đẻ chỉ đồng ý miệng thì có làm được không?
Không. Sự đồng ý phải được cán bộ tư pháp xã trực tiếp lấy và lập thành văn bản có chữ ký hoặc điểm chỉ của cha mẹ đẻ. Lời hứa miệng, kể cả có người làm chứng, chỉ là ý định ban đầu, không thay được bước lấy ý kiến trong hồ sơ.
Nhận con nuôi khi cha mẹ đẻ còn sống thì giấy khai sinh của trẻ có ghi tên cha mẹ nuôi không?
Sau khi đăng ký, giấy tờ hộ tịch của trẻ được điều chỉnh theo quy định về hộ tịch để thể hiện quan hệ với cha mẹ nuôi. Cách ghi cụ thể, việc giữ hay đổi họ tên được bàn ở danh mục hộ tịch và giấy tờ của con nuôi, nên hỏi kỹ cán bộ hộ tịch khi đăng ký.
Người nhận con nuôi có phải là người thân của trẻ không?
Không bắt buộc. Người ngoài gia đình vẫn nhận được nếu đủ điều kiện chung và có sự đồng ý cần thiết. Người thân như cha dượng, mẹ kế, cô cậu dì chú bác ruột chỉ được hưởng một số miễn trừ về tuổi và điều kiện vật chất, không được bỏ qua sự đồng ý.
Có thể nhận con nuôi trước rồi xin ý kiến cha mẹ đẻ sau không?
Không. Ý kiến của cha mẹ đẻ là một bước trong quá trình giải quyết hồ sơ, đi trước việc đăng ký. Việc đưa trẻ về nuôi trước khi có đăng ký chỉ là nuôi dưỡng thực tế, chưa phát sinh quan hệ cha mẹ nuôi và con nuôi.
Một đứa trẻ có thể là con nuôi của hai gia đình khác nhau không?
Không. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, một người chỉ được làm con nuôi của một người độc thân hoặc của cả hai người là vợ chồng. Muốn đổi sang gia đình khác thì việc nuôi con nuôi trước phải được chấm dứt theo quyết định của Toà án.
Văn bản luật nào điều chỉnh việc này?
Chủ yếu là Luật Nuôi con nuôi 2010 và nghị định hướng dẫn thi hành (Nghị định 19/2011/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung), cùng Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hộ tịch 2014. Văn bản hướng dẫn có thể đã được thay thế, nên đối chiếu bản hiện hành khi làm hồ sơ.
