Có, nhưng chỉ trong những trường hợp luật liệt kê và chỉ bằng quyết định của Toà án. Theo Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010, việc nuôi con nuôi chấm dứt khi: con nuôi đã thành niên và cha mẹ nuôi cùng tự nguyện chấm dứt; con nuôi bị kết án về tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của cha mẹ nuôi, ngược đãi, hành hạ cha mẹ nuôi hoặc phá tán tài sản của cha mẹ nuôi; cha mẹ nuôi bị kết án về tội cố ý xâm phạm con nuôi hoặc ngược đãi, hành hạ con nuôi; và việc nuôi con nuôi vi phạm các hành vi bị cấm tại Điều 13 của luật.
Ngoài bốn căn cứ đó, những lý do rất đời thường như "không hợp tính", "con hư", "nhà khó khăn không nuôi nổi nữa" hay "muốn trả con về cho bố mẹ đẻ" không tự nó đủ để chấm dứt. Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký cũng không có quyền xoá việc nuôi con nuôi theo đơn của gia đình. Bài này vẽ bản đồ các tình huống hay gặp và chỉ ra tình huống nào đi được, tình huống nào không; các bài khác trong danh mục đi sâu từng nhánh.
Bốn căn cứ, đọc theo ngôn ngữ đời thường
Hai bên đã lớn và cùng muốn dừng. Con nuôi đã đủ 18 tuổi, cha mẹ nuôi và con nuôi cùng tự nguyện. Chữ "cùng" là cốt lõi: nếu chỉ một bên muốn, căn cứ này không áp dụng. Với vợ chồng cùng là cha mẹ nuôi, cả hai người đều phải bày tỏ ý chí trước Toà án.
Con nuôi làm hại cha mẹ nuôi. Con nuôi bị kết án về một tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của cha mẹ nuôi; hoặc có hành vi ngược đãi, hành hạ cha mẹ nuôi; hoặc phá tán tài sản của cha mẹ nuôi. Căn cứ này dành cho trường hợp nặng, không phải những va chạm, cãi vã trong nhà.
Cha mẹ nuôi làm hại con nuôi. Cha mẹ nuôi bị kết án về tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của con nuôi; hoặc ngược đãi, hành hạ con nuôi. Đây là nhánh cần hành động nhanh nhất vì đứa trẻ thường còn nhỏ và đang sống chung với người gây hại.
Việc nhận nuôi ngay từ đầu đã sai. Việc nuôi con nuôi vi phạm một trong các hành vi bị cấm tại Điều 13: giả mạo giấy tờ, lợi dụng nuôi con nuôi để trục lợi, mua bán, bóc lột trẻ, ông bà nhận cháu, anh chị em nhận nhau làm con nuôi, lợi dụng để hưởng chế độ ưu đãi… Nhánh này nhiều người gọi là "huỷ con nuôi", nhưng luật vẫn xếp vào chấm dứt.
Tình huống hay gặp: đi được hay không
Bảng dưới gom những câu hỏi mà người làm thủ tục gặp nhiều nhất. Cột cuối là hướng xử lý thực tế; mỗi trường hợp cụ thể vẫn do Toà án đánh giá theo chứng cứ.
| Tình huống | Có căn cứ chấm dứt không | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Con nuôi 25 tuổi, hai bên đã thống nhất thôi | Có, nếu cả cha mẹ nuôi và con nuôi cùng tự nguyện | Cùng nộp đơn yêu cầu, Toà án ghi nhận ý chí các bên |
| Con nuôi 20 tuổi muốn thôi, cha mẹ nuôi không đồng ý | Không theo căn cứ tự nguyện | Chỉ đi được nếu chứng minh được căn cứ khác (ngược đãi, vi phạm Điều 13) |
| Con nuôi 12 tuổi bị cha nuôi đánh đập nhiều lần | Có thể có, căn cứ ngược đãi, hành hạ | Bảo vệ trẻ ngay, sau đó cha mẹ đẻ, người giám hộ hoặc cơ quan, tổ chức yêu cầu Toà án |
| Con nuôi 15 tuổi hỗn láo, bỏ học | Không | Giáo dục, hỗ trợ tâm lý, nhờ nhà trường và hoà giải; không phải căn cứ chấm dứt |
| Cha mẹ nuôi kinh tế sa sút, không muốn nuôi nữa | Không | Nghĩa vụ nuôi dưỡng vẫn còn; tìm hỗ trợ xã hội thay vì "trả con" |
| Phát hiện năm xưa có đưa tiền cho mẹ đẻ để nhận trẻ | Có thể có, căn cứ vi phạm hành vi bị cấm | Cần luật sư; Toà án xem xét kèm lợi ích của trẻ hiện tại |
| Cha mẹ nuôi ly hôn | Không tự động chấm dứt | Toà án giải quyết việc nuôi con như với con chung khi ly hôn |
Hai dòng giữa bảng là chỗ nhiều gia đình bất ngờ nhất. Pháp luật coi con nuôi như con đẻ: không ai được "trả" con đẻ vì con hư hay vì nhà nghèo, thì cũng không được làm vậy với con nuôi. Sự cứng rắn này bảo vệ chính đứa trẻ khỏi việc bị đẩy qua đẩy lại giữa các gia đình.
Vì sao chỉ Toà án được quyết định
Việc đăng ký nuôi con nuôi diễn ra ở Ủy ban nhân dân cấp xã, nên nhiều người nghĩ muốn thôi thì cũng ra xã làm ngược lại. Luật không cho phép như vậy. Đăng ký nuôi con nuôi là thủ tục hành chính ghi nhận sự đồng thuận đã được kiểm tra; còn chấm dứt là việc tước bỏ một quan hệ cha mẹ – con đã hình thành, ảnh hưởng tới nơi ở, họ tên, quyền thừa kế, cấp dưỡng của một con người. Quyết định có sức nặng như vậy cần một cơ quan xét xử độc lập, nghe các bên và đánh giá chứng cứ.
Từ 1/7/2025, hệ thống toà án được tổ chức lại; các yêu cầu về hôn nhân và gia đình trước đây giải quyết ở toà án cấp huyện nay được giao cho Toà án nhân dân khu vực. Thẩm quyền theo lãnh thổ thường gắn với nơi cư trú của người bị yêu cầu hoặc của con nuôi; bạn nên hỏi bộ phận tiếp nhận đơn của toà án nơi gia đình đang sống trước khi nộp, nhất là khi một bên đang ở nước ngoài.
Một hệ quả thực tế: mọi "biên bản thôi nhận con nuôi" do hai gia đình tự ký, kể cả có người làm chứng, không làm chấm dứt quan hệ pháp lý. Trên giấy tờ, đứa trẻ vẫn là con của cha mẹ nuôi; khi cha mẹ nuôi qua đời, con nuôi vẫn đứng ở hàng thừa kế thứ nhất. Nhiều tranh chấp thừa kế kéo dài chính vì gia đình tin rằng một tờ giấy viết tay năm nào đã "xong chuyện".
Ai được đứng ra yêu cầu
Điều 26 Luật Nuôi con nuôi 2010 xác định những người và tổ chức có quyền yêu cầu Toà án chấm dứt việc nuôi con nuôi. Danh sách này khá hẹp:
- Cha mẹ nuôi — với mọi căn cứ phù hợp, kể cả căn cứ con nuôi ngược đãi mình.
- Con nuôi đã thành niên — trẻ chưa đủ 18 tuổi không tự đứng đơn được, cần người khác yêu cầu thay.
- Cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ của con nuôi — thường là người lên tiếng khi trẻ bị cha mẹ nuôi ngược đãi.
- Cơ quan, tổ chức được luật trao quyền — luật ghi là cơ quan lao động, thương binh và xã hội và Hội Liên hiệp Phụ nữ, với các căn cứ ngược đãi, kết án và vi phạm hành vi bị cấm. Sau đợt hợp nhất bộ năm 2025, chức năng về trẻ em và bảo trợ xã hội đã chuyển giao giữa các cơ quan, nên bạn hỏi Ủy ban nhân dân cấp xã xem đầu mối hiện nay là ai.
Hàng xóm, thầy cô, họ hàng xa không có quyền tự đứng đơn, nhưng có thể báo tin cho chính quyền xã, Hội Liên hiệp Phụ nữ hoặc tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em để những người có quyền vào cuộc. Với trẻ đang bị bạo hành, báo tin sớm quan trọng hơn mọi lá đơn.
Chấm dứt không phải lối thoát cho mọi mâu thuẫn
Phần lớn các gia đình tìm hiểu chuyện thôi nhận con nuôi đang ở giữa một cơn khủng hoảng: con tuổi dậy thì nổi loạn, con biết mình là con nuôi rồi quay ra đòi tìm mẹ đẻ, cha mẹ nuôi ly thân, hay họ hàng hai bên tranh nhau đứa trẻ. Ở thời điểm đó, ý nghĩ "thôi, trả lại cho xong" rất dễ đến. Nhưng chấm dứt nuôi con nuôi là một quyết định hầu như không quay lại được, và với đứa trẻ, nó thường là lần bị bỏ lại thứ hai.
Trước khi tính tới đơn từ, nên thử những lối khác: một chuyên gia tâm lý gia đình, buổi nói chuyện có người thân đáng tin cùng ngồi, tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố, sự hỗ trợ của nhà trường. Nhiều gia đình đi qua được giai đoạn tuổi mười lăm, mười sáu rồi nhìn lại thấy may vì đã không làm gì vội vàng. Danh mục tình thân và tâm lý trên trang có các bài về con nuôi tuổi dậy thì và chuyện tìm cội nguồn.
Ngược lại, khi có bạo lực, xâm hại hay dấu hiệu trục lợi, chần chừ mới là sai lầm. Lúc đó việc đầu tiên là đưa trẻ ra khỏi nguy hiểm, sau mới tới thủ tục.
Trình tự chung khi đã có căn cứ
Chi tiết hồ sơ và các bước tố tụng có bài riêng trong danh mục; ở đây là đường đi tổng thể để bạn hình dung:
- Xác định căn cứ nào trong bốn căn cứ đang áp dụng và gom chứng cứ tương ứng: bản án, quyết định của Toà án hình sự, biên bản của công an hoặc chính quyền, hồ sơ khám thương, lời làm chứng, giấy tờ chứng minh việc trao tiền.
- Chuẩn bị giấy tờ nền: Giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc trích lục, giấy khai sinh của con nuôi, giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ cư trú của các bên.
- Làm đơn yêu cầu gửi Toà án có thẩm quyền, nêu rõ căn cứ, mong muốn về nơi ở của con nuôi, họ tên, tài sản.
- Toà án thụ lý, có thể hoà giải hoặc mở phiên họp, lấy ý kiến các bên, trong đó có ý kiến của trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên về việc ở với ai theo cách làm chung trong các việc gia đình.
- Toà án ra quyết định; khi quyết định có hiệu lực, việc chấm dứt được ghi vào sổ hộ tịch nơi đã đăng ký nuôi con nuôi.
- Xử lý các việc kéo theo: chỗ ở và giấy tờ cư trú của trẻ, họ tên, bảo hiểm y tế, trường học, tài sản riêng.
Mức án phí, lệ phí và thời hạn giải quyết theo quy định hiện hành về án phí, lệ phí Toà án và Bộ luật Tố tụng dân sự; bạn hỏi bộ phận tiếp nhận đơn khi nộp.
Khi nào nên có luật sư bên cạnh
Một bên không đồng ý. Khi việc chấm dứt bị phản đối, Toà án sẽ cân nhắc chứng cứ của hai phía; cách trình bày và thu thập chứng cứ quyết định kết quả nhiều hơn lý lẽ cảm tính.
Có yếu tố hình sự. Nhánh kết án hoặc ngược đãi liên quan tới vụ án hình sự đang hoặc đã xét xử; thứ tự xử lý hai việc cần được tính toán.
Có tài sản lớn hoặc nhà đất đứng tên chung. Phần công sức đóng góp của con nuôi vào tài sản gia đình thường là điểm tranh cãi gay gắt nhất.
Có yếu tố nước ngoài. Con nuôi hoặc cha mẹ nuôi đang ở nước ngoài, mang quốc tịch nước ngoài thì thẩm quyền, uỷ thác tư pháp, công nhận quyết định đều phức tạp hơn. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ hướng trước khi nộp đơn.
Câu hỏi thường gặp
Hai bên tự viết giấy thôi nhận con nuôi rồi mang ra xã chứng thực có được không?
Không. Chứng thực chữ ký chỉ xác nhận người ký đúng là ai, không làm chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, việc chấm dứt chỉ có hiệu lực khi có quyết định của Toà án và được ghi vào sổ hộ tịch.
Con nuôi chưa đủ 18 tuổi có tự xin thôi làm con nuôi được không?
Trẻ chưa thành niên không tự đứng đơn được. Nếu trẻ bị ngược đãi, cha mẹ đẻ, người giám hộ hoặc cơ quan, tổ chức được luật trao quyền sẽ yêu cầu thay. Trẻ có thể kể với thầy cô, chính quyền xã hoặc tổng đài bảo vệ trẻ em để được giúp.
Con nuôi bỏ nhà đi nhiều năm không liên lạc thì có tự chấm dứt không?
Không. Việc mất liên lạc không phải căn cứ chấm dứt trong Điều 25. Quan hệ pháp lý vẫn còn nguyên, kể cả về thừa kế. Nếu muốn chấm dứt, vẫn phải có một trong bốn căn cứ và đi qua Toà án.
Cha mẹ nuôi đã mất cả hai thì việc nuôi con nuôi có còn không?
Cái chết không phải là chấm dứt theo nghĩa của Điều 25. Con nuôi vẫn là con của người đã mất về mặt pháp lý và vẫn ở hàng thừa kế thứ nhất của họ. Nếu con nuôi còn nhỏ, cần cử người giám hộ cho trẻ.
Đã chấm dứt rồi có nhận lại làm con nuôi được không?
Luật không cấm hẳn việc đăng ký nuôi con nuôi mới, nhưng phải đáp ứng lại toàn bộ điều kiện như một lần nhận nuôi mới, kể cả độ tuổi của trẻ. Với con nuôi đã thành niên, điều này gần như không thực hiện được vì vượt độ tuổi được nhận nuôi.
Chấm dứt nuôi con nuôi và huỷ việc nuôi con nuôi khác nhau thế nào?
Trong ngôn ngữ đời thường hai từ hay dùng lẫn. Luật Nuôi con nuôi 2010 gom cả trường hợp việc nhận nuôi vi phạm hành vi bị cấm vào căn cứ chấm dứt và giao Toà án giải quyết. Khi làm đơn, bạn nên dùng đúng thuật ngữ chấm dứt việc nuôi con nuôi.