Một người mẹ đang khó khăn hoàn toàn có quyền cân nhắc cho con làm con nuôi, nhưng pháp luật bảo vệ quyết định ấy bằng nhiều lớp: chỉ được đồng ý khi con đã sinh ít nhất 15 ngày, phải được tư vấn đầy đủ, phải tự nguyện và không vì tiền, và vẫn được thay đổi ý kiến trong một thời hạn sau khi xã lấy ý kiến. Mẹ chưa đủ 18 tuổi vẫn là mẹ đẻ: không ai được đồng ý thay người mẹ, dù gia đình có thể được hỏi thêm ý kiến.
Bài này viết cho người mẹ — và cho người thân đang đứng cạnh người mẹ — trong những tuần khó khăn nhất. Không phán xét, không thúc giục theo hướng nào. Mục đích là để quyết định, dù là gì, được đưa ra khi người mẹ đã biết đủ quyền của mình, biết những lựa chọn khác, và tránh được những người lợi dụng lúc yếu lòng.
Trước hết: không ai được quyết thay người mẹ
Trong nhiều gia đình, khi một cô gái trẻ mang thai ngoài ý muốn, người lớn thường bàn với nhau trước rồi mới hỏi cô. Có khi bố mẹ cô đã "xin" sẵn một gia đình nhận nuôi, có khi bạn trai hay gia đình bạn trai đòi cho con đi. Về pháp lý, cha mẹ đẻ của đứa trẻ là người cho ý kiến — tức chính người mẹ và người cha (nếu xác định được). Ông bà ngoại của đứa bé, dù đang nuôi cả mẹ lẫn con, không ký thay được.
Điều đó cũng đúng khi người mẹ chưa đủ 18 tuổi. Luật Nuôi con nuôi 2010 không bỏ qua ý kiến của mẹ đẻ chỉ vì mẹ còn nhỏ tuổi: ý kiến của chính người mẹ vẫn bắt buộc. Văn bản hướng dẫn và thực tiễn ở cơ quan đăng ký có thể đòi thêm ý kiến của cha mẹ hoặc người giám hộ của người mẹ chưa thành niên, và người mẹ trẻ cần được tư vấn kỹ hơn — nhưng không ý kiến nào của người khác thay được ý kiến của người mẹ. Cách xử lý hồ sơ cụ thể khi mẹ đẻ chưa thành niên, bạn nên hỏi trước UBND cấp xã.
Một người mẹ bị gia đình ép, bị doạ đuổi khỏi nhà nếu không cho con, đang ở trong tình trạng sự đồng ý không còn tự nguyện. Người mẹ có quyền nói điều đó với cán bộ khi được lấy ý kiến, và có quyền nói "chưa".
Những quyền người mẹ nên biết rõ
Quyền chờ. Không ai được lấy ý kiến hợp lệ trước khi con tròn 15 ngày tuổi. Giấy ký ở nhà hộ sinh, ký lúc vừa sinh, không có giá trị như một sự đồng ý theo luật.
Quyền được tư vấn đầy đủ. Người mẹ được giải thích mục đích của việc nuôi con nuôi, quyền và nghĩa vụ của gia đình nhận nuôi, và quyền, nghĩa vụ của mình với con sau khi con làm con nuôi.
Quyền biết con sẽ về đâu. Sự đồng ý là đồng ý cho một người hoặc một cặp vợ chồng cụ thể nhận, không phải ký một tờ giấy để trống tên.
Quyền đổi ý. Sau khi được lấy ý kiến vẫn còn một thời hạn để thay đổi bằng văn bản; trước khi đăng ký, quyết định chưa phải là cuối cùng.
Quyền thoả thuận. Luật cho cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi thoả thuận khác về một số quyền, nghĩa vụ — ví dụ việc thỉnh thoảng được biết tin con. Không phải gia đình nhận nuôi nào cũng đồng ý, nhưng người mẹ có quyền đề nghị.
Quyền không nhận tiền. Nghe lạ, nhưng đây là quyền thật: không ai được biến quyết định của người mẹ thành một cuộc mua bán. Một khoản tiền gắn với việc giao con là dấu hiệu của hành vi pháp luật cấm.
Trước khi quyết: những lựa chọn khác có thể có
Cho con làm con nuôi là một lựa chọn, không phải lựa chọn duy nhất. Tuỳ hoàn cảnh, những hướng dưới đây có thể giúp người mẹ vượt qua giai đoạn khó mà vẫn giữ con, hoặc ít nhất có thêm thời gian:
- Người thân nuôi giúp một thời gian: ông bà, cô dì chú bác chăm con trong lúc mẹ đi học, đi làm, mà quan hệ mẹ – con không thay đổi. Cần thì làm giấy uỷ quyền cho một số việc cụ thể.
- Hỗ trợ của Nhà nước và cộng đồng: chính sách trợ giúp xã hội, hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, hỗ trợ tại địa phương. Mức và điều kiện thay đổi theo thời kỳ; hỏi UBND cấp xã nơi cư trú.
- Chăm sóc thay thế tạm thời: một số trường hợp trẻ được chăm sóc tạm thời tại gia đình nhận chăm sóc thay thế hoặc cơ sở trợ giúp xã hội trong lúc mẹ ổn định lại. Đây khác hẳn với cho con làm con nuôi.
- Yêu cầu người cha cấp dưỡng: nếu người cha xác định được, con có quyền được cha cấp dưỡng. Khi cha chưa nhận con, việc xác định cha cho con là thủ tục riêng có thể cần làm trước.
- Hỗ trợ tâm lý: tư vấn viên, nhân viên công tác xã hội, nhóm hỗ trợ mẹ đơn thân. Một quyết định đưa ra khi đầu óc bớt quá tải thường là quyết định mình sống được với nó về sau.
Không có lựa chọn nào trong danh sách là "đúng" cho mọi người. Có người mẹ biết mình thật sự không thể nuôi con và muốn con có một gia đình ổn định — đó cũng là một quyết định yêu thương. Điều quan trọng là người mẹ được biết đủ để chọn.
Người cha của đứa bé: không thể bị gạt ra ngoài
Nhiều câu chuyện cho con làm con nuôi xoay quanh người mẹ, như thể người cha không tồn tại. Về pháp lý, nếu người cha đã được ghi trong giấy khai sinh hoặc đã làm thủ tục nhận con, anh ta là cha đẻ và cũng phải cho ý kiến. Người mẹ không thể một mình đồng ý thay cả hai, kể cả khi hai người chưa từng kết hôn hay đã chia tay từ trước khi sinh.
Điều này đôi khi khiến người mẹ thấy bất công: người cha bỏ mặc mình suốt thai kỳ, giờ lại có tiếng nói. Nhưng quy định ấy bảo vệ đứa trẻ khỏi một tình huống tệ hơn — người cha về sau xuất hiện, phản đối, và cả hai gia đình bị kéo vào tranh chấp khi đứa trẻ đã quen với cuộc sống mới.
Ngược lại, quyền đi kèm trách nhiệm. Người cha xác định được có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con. Trước khi đi tới quyết định cho con làm con nuôi vì không đủ sức nuôi, người mẹ nên biết rằng mình có quyền yêu cầu người cha góp phần — qua thoả thuận, hoặc qua Toà án nếu cần. Đôi khi một khoản cấp dưỡng ổn định là đủ để người mẹ giữ được con.
Cái bẫy "xin con, cho con" trên mạng
Trên mạng xã hội có những nhóm đăng bài "cần xin con", "cho con sơ sinh", kèm lời hứa lo viện phí, lo "giấy tờ trọn gói". Có người trong đó thật lòng muốn có con, nhưng cũng có không ít kẻ môi giới lợi dụng hoàn cảnh của người mẹ. Cách làm quen thuộc: hỗ trợ tiền trong thai kỳ, đến ngày sinh thì nhận con ngay tại cơ sở y tế, sau đó tìm cách làm giấy khai sinh cho đứa bé mang tên cha mẹ nuôi như thể con đẻ.
Mỗi bước trong chuỗi đó đều có vấn đề. Đồng ý trước 15 ngày không hợp lệ; đồng ý kèm tiền là vụ lợi; khai sinh mang tên người không phải cha mẹ đẻ là khai không đúng sự thật trong hộ tịch; còn việc giao nhận trẻ để lấy tiền có thể cấu thành tội mua bán người dưới 16 tuổi theo Bộ luật Hình sự, cả với người đưa lẫn người nhận và người môi giới. Người mẹ tưởng mình chỉ "nhận chút tiền viện phí" có thể bị kéo vào một vụ án.
Ngoài rủi ro pháp lý, đứa trẻ sinh ra từ con đường ấy mất quyền được biết nguồn gốc của mình, còn người mẹ mất mọi khả năng biết tin con. Nếu bạn đang được ai đó đề nghị như vậy, hãy dừng lại. Đường đúng luôn đi qua UBND cấp xã, hoặc qua cơ sở trợ giúp xã hội, với sự tư vấn của cán bộ.
Nếu đã quyết cho con làm con nuôi: làm đúng thế nào
Khi người mẹ đã cân nhắc kỹ và quyết định, các bước đúng luật thường như sau:
- Chờ con tròn ít nhất 15 ngày tuổi; trong thời gian này lo sức khoẻ cho mẹ và làm giấy khai sinh cho con đúng sự thật.
- Gặp cán bộ tư pháp – hộ tịch UBND cấp xã để được tư vấn, hỏi tất cả những gì mình băn khoăn.
- Nếu đã biết gia đình muốn nhận, gia đình đó nộp hồ sơ nhận con nuôi tại UBND cấp xã có thẩm quyền; nếu chưa có, hỏi về khả năng trẻ được tìm gia đình thay thế qua con đường chính thức.
- Cán bộ lấy ý kiến của người mẹ (và người cha nếu xác định được) bằng văn bản; người mẹ ghi rõ mọi thoả thuận muốn có, như được biết tin con.
- Tận dụng thời hạn thay đổi ý kiến để suy nghĩ lại một lần nữa khi đã bình tĩnh.
- Nếu việc nuôi con nuôi được đăng ký, cân nhắc tham dự lễ giao nhận — với nhiều người mẹ, đó là một cách khép lại có ý nghĩa.
Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn nếu tình huống có người cha tranh chấp, có yếu tố nước ngoài hoặc có người đang gây sức ép.
Sau khi cho con: nỗi đau và quyền được biết
Người mẹ đã cho con làm con nuôi thường sống với một cảm xúc phức tạp kéo dài nhiều năm: nhẹ lòng vì con có điều kiện tốt hơn, và đau vì không được ở cạnh con. Cả hai đều bình thường. Tìm đến tư vấn tâm lý không phải là dấu hiệu yếu đuối.
Về pháp lý, đứa trẻ vẫn là người thừa kế của mẹ đẻ theo Bộ luật Dân sự 2015, và Luật Nuôi con nuôi 2010 thừa nhận quyền của con nuôi được biết về nguồn gốc của mình. Khi lớn, con có thể tìm về. Người mẹ có thể chuẩn bị cho khả năng đó bằng cách giữ lại thông tin liên lạc ổn định, một lá thư, một vài kỷ vật, nếu thoả thuận với gia đình nhận nuôi cho phép.
Không ai có quyền gọi người mẹ cho con làm con nuôi là người bỏ con. Một quyết định đi đúng đường, có cân nhắc, vì con, là quyết định cần được tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ 16 tuổi sinh con có được tự quyết định cho con làm con nuôi không?
Người mẹ chưa thành niên vẫn là mẹ đẻ, và ý kiến của chính người mẹ là bắt buộc. Cơ quan đăng ký có thể hỏi thêm ý kiến của cha mẹ hoặc người giám hộ của người mẹ, nhưng không ai đồng ý thay được. Cách xử lý hồ sơ cụ thể nên hỏi UBND cấp xã trước.
Ông bà ngoại có quyền cho cháu làm con nuôi khi mẹ cháu không đồng ý không?
Không. Khi cha mẹ đẻ còn và xác định được, chính họ là người cho ý kiến. Ông bà ngoại dù đang nuôi cả hai mẹ con cũng không ký thay được, và không được ép người mẹ đồng ý.
Nhận tiền viện phí từ gia đình xin con có bị coi là bán con không?
Tuỳ bản chất. Nếu khoản tiền gắn với điều kiện giao con, đó là đồng ý vì vụ lợi, bị pháp luật cấm và có thể có dấu hiệu tội phạm. Giúp đỡ nhân đạo hoàn toàn không điều kiện là chuyện khác, nhưng ranh giới mỏng; nên hỏi cán bộ tư pháp hoặc luật sư.
Cho con làm con nuôi rồi, sau này mẹ đẻ có được gặp con không?
Phụ thuộc thoả thuận giữa cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi. Luật cho phép hai bên thoả thuận khác về một số quyền, nghĩa vụ. Nên đề nghị ngay khi lấy ý kiến và ghi rõ bằng văn bản. Khi con lớn, con có quyền tìm hiểu nguồn gốc của mình.
Không biết bố đứa bé là ai thì có cần làm gì với phần ý kiến của người cha không?
Nếu giấy khai sinh của con để trống phần cha và chưa ai làm thủ tục nhận cha con, người cha được coi là không xác định được. Khi đó chỉ cần ý kiến của người mẹ, cùng ý kiến của trẻ nếu trẻ đã đủ 9 tuổi.
Có thể gửi con vào cơ sở trợ giúp xã hội tạm thời rồi đón về sau không?
Có những hình thức chăm sóc thay thế tạm thời khác với cho con làm con nuôi. Điều kiện tiếp nhận, thời gian và thủ tục tuỳ chính sách hiện hành và từng cơ sở; hỏi UBND cấp xã hoặc cơ quan phụ trách bảo trợ xã hội ở tỉnh.