Được nhận nuôi không phải là chuyện chỉ thuộc về tuổi thơ. Nhiều người từng là con nuôi kể rằng câu hỏi về bản thân quay lại ở những mốc lớn của đời trưởng thành: khi yêu và kết hôn, khi có con đầu lòng, khi khám bệnh và được hỏi tiền sử gia đình, khi cha mẹ nuôi già yếu hoặc mất đi. Đó không phải dấu hiệu chưa vượt qua được, mà là cách một câu chuyện đời tiếp tục được viết.
Bài này dành cho người đã thành niên từng được nhận nuôi, dù việc nhận nuôi có đăng ký hay chỉ là nuôi thực tế, và cho người bạn đời, con cái của họ muốn hiểu thêm. Phần pháp lý được nêu ở mức những quyền hay bị hỏi; tình huống cụ thể về tranh chấp, thừa kế hay chấm dứt quan hệ có bài chi tiết ở các danh mục khác của trang.
Bản sắc: những câu hỏi quay lại ở tuổi trưởng thành
Đến tuổi hai mươi, ba mươi, nhiều người con nuôi đã có cuộc sống ổn định và hiếm khi nghĩ về chuyện được nhận nuôi. Rồi một ngày, trong phòng chờ khám thai, bác sĩ hỏi gia đình có ai bị bệnh này không, và họ không biết trả lời. Hoặc lúc nhìn đứa con mới sinh, lần đầu tiên trong đời thấy một người có gương mặt giống mình. Những khoảnh khắc ấy thường mở lại câu hỏi tưởng đã khép.
Cảm giác "không hoàn toàn thuộc về đâu" cũng được nhiều người con nuôi trưởng thành nhắc tới, nhất là những ai mang dân tộc, ngoại hình hoặc quốc tịch gốc khác với gia đình nuôi, hoặc được nhận nuôi ra nước ngoài. Có người thấy mình đứng giữa hai thế giới, không trọn vẹn ở bên nào. Có người lại thấy đó là sự phong phú, được thuộc về nhiều nơi.
Không có một con đường đúng cho mọi người. Có người chọn tìm hiểu sâu về gốc gác, học tiếng, về thăm quê; có người hài lòng với những gì đã biết. Điều chung là những câu hỏi ấy đáng được coi trọng, không nên bị gạt đi bằng câu "có gia đình thương mình là may rồi, còn hỏi gì nữa".
Sức khoẻ khi không rõ tiền sử gia đình
Nói thẳng với bác sĩ. Khi được hỏi tiền sử bệnh gia đình, hãy nói rõ mình là con nuôi và không biết hoặc chỉ biết một phần. Bác sĩ sẽ điều chỉnh, có thể đề nghị khám sàng lọc sớm hơn hoặc kỹ hơn với một số bệnh thay vì dựa vào tiền sử.
Thu thập những gì có thể. Hồ sơ nhận nuôi, giấy tờ từ cơ sở từng chăm sóc, lời kể của cha mẹ nuôi đôi khi có ghi tình trạng sức khoẻ của mẹ đẻ lúc sinh, cân nặng sơ sinh, bệnh tật thời nhỏ. Những thông tin nhỏ này có ích khi khám chữa bệnh.
Xét nghiệm di truyền là lựa chọn, không phải bắt buộc. Một số xét nghiệm có thể gợi ý nguy cơ một số bệnh di truyền, nhưng cần được bác sĩ chỉ định và giải thích kết quả. Không nên tự diễn giải các báo cáo nguy cơ bán trực tuyến.
Khi chuẩn bị có con. Khám tiền hôn nhân, tư vấn di truyền trước khi mang thai là việc hữu ích với mọi cặp đôi, và càng có ý nghĩa khi một người không rõ tiền sử gia đình.
Nếu tìm được gia đình ruột. Thông tin sức khoẻ là một trong những điều nhiều người con nuôi muốn hỏi nhất. Có thể đề nghị cha mẹ đẻ hoặc anh chị em ruột chia sẻ những bệnh có trong gia đình, kể cả khi chưa sẵn sàng cho một mối quan hệ gần gũi.
Những quyền hay được hỏi khi đã thành niên
Tóm những điểm pháp lý người con nuôi đã thành niên thường cần biết. Mỗi dòng có bài chi tiết ở danh mục tương ứng của trang; số điều luật chỉ ghi khi đã rõ.
| Vấn đề | Nguyên tắc chung | Căn cứ chính |
|---|---|---|
| Biết về nguồn gốc của mình | Con nuôi đã thành niên có quyền được biết | Luật Nuôi con nuôi 2010 |
| Thừa kế của cha mẹ nuôi | Ở hàng thừa kế thứ nhất, như con đẻ | Bộ luật Dân sự 2015, Điều 651 và 653 |
| Thừa kế của cha mẹ đẻ | Vẫn còn quan hệ thừa kế | Bộ luật Dân sự 2015, Điều 653 |
| Con của mình thừa kế thế vị | Con của con nuôi được thế vị khi con nuôi mất trước cha mẹ nuôi | Bộ luật Dân sự 2015, Điều 652, 653 |
| Chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ nuôi | Có nghĩa vụ như con đẻ | Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Luật Nuôi con nuôi 2010 |
| Chấm dứt quan hệ con nuôi | Chỉ Toà án quyết định, theo căn cứ luật định | Luật Nuôi con nuôi 2010 |
Với những người là con nuôi thực tế, tức được nuôi từ trước khi có Luật Nuôi con nuôi 2010 mà chưa đăng ký, việc được công nhận quyền thừa kế phụ thuộc vào điều kiện ở từng thời kỳ; câu hỏi này đã có bài riêng trên trang chuyên về thừa kế của cụm. Nếu đang có tranh chấp, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với đầy đủ giấy tờ trong tay.
Khi chính mình có con
Có con là một mốc đặc biệt với người từng là con nuôi. Nhiều người kể rằng họ bất ngờ thấy thương cha mẹ đẻ hơn, hoặc ngược lại, giận hơn: ôm đứa con mới sinh, họ không hiểu sao một người mẹ có thể để con đi. Cả hai cảm xúc đều có thể xuất hiện, thậm chí cùng lúc. Hiểu rằng hoàn cảnh năm xưa của cha mẹ đẻ có thể rất khác hoàn cảnh hiện tại của mình giúp những cảm xúc ấy dịu bớt.
Cũng có câu hỏi thực tế: kể với con mình về chuyện bố hoặc mẹ là con nuôi thế nào. Cách tốt thường giống cách nói với trẻ con nuôi: nói sớm, đơn giản, như một phần câu chuyện gia đình. Con bạn có hai bên ông bà nuôi là ông bà của con, và có thể có thêm một bên ông bà ruột nếu đã tìm thấy. Trẻ con thường đón nhận gia đình nhiều nhánh tự nhiên hơn người lớn nghĩ.
Về pháp lý, con của bạn là cháu của cha mẹ nuôi. Bộ luật Dân sự 2015 quy định trường hợp con nuôi chết trước cha mẹ nuôi thì cháu được hưởng thừa kế thế vị phần mà cha hoặc mẹ của cháu lẽ ra được hưởng. Những tình huống phức tạp hơn như quan hệ thừa kế giữa con của bạn với ông bà đẻ được bàn ở danh mục thừa kế của con nuôi.
Khi cha mẹ nuôi già yếu và mất đi
Chăm sóc cha mẹ nuôi lúc tuổi già là nghĩa vụ pháp lý như với cha mẹ đẻ, nhưng với phần lớn người con nuôi, đó trước hết là tình cảm. Giai đoạn này đôi khi làm sống lại những câu hỏi cũ: liệu cha mẹ nuôi có muốn mình biết thêm gì trước khi quá muộn, có giấy tờ gì họ còn giữ mà chưa đưa. Nếu cha mẹ nuôi còn minh mẫn, đây là lúc nên nhẹ nhàng hỏi những điều bạn muốn biết, và xin giữ những giấy tờ liên quan đến việc nhận nuôi.
Khi cha mẹ nuôi mất, việc chia di sản đôi khi khơi lên căng thẳng với họ hàng bên nhà nuôi, nhất là khi có người cho rằng con nuôi "không được hưởng như con ruột". Về luật, con nuôi đã đăng ký hợp pháp đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ nuôi, cùng với vợ hoặc chồng còn sống và các con đẻ, nếu có. Giữ sẵn Giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc bản sao trích lục giúp tránh những tranh cãi không đáng có. Thủ tục khai nhận di sản nói chung có ở trang chuyên về thừa kế.
Mất cha mẹ nuôi cũng có thể là một lần mất mát chồng lên mất mát đầu đời. Có người thấy nỗi buồn nặng hơn họ tưởng. Cho mình thời gian, và tìm người để chia sẻ.
Tìm người cùng trải nghiệm và khi nào cần hỗ trợ
Một điều nhiều người con nuôi trưởng thành chia sẻ: lần đầu ngồi cùng những người khác cũng từng được nhận nuôi, họ thấy được hiểu mà không cần giải thích. Những cảm giác tưởng chỉ mình có, như sợ bị bỏ rơi trong các mối quan hệ, khó nhận sự giúp đỡ, luôn cố tỏ ra tự lập, hoá ra khá phổ biến. Các nhóm chia sẻ của người từng là con nuôi, trực tiếp hoặc trực tuyến, có thể là chỗ dựa tốt, miễn là nhóm tôn trọng riêng tư và không thu tiền cho việc "tìm người".
Có những lúc nên tìm chuyên gia tâm lý: khi câu hỏi về nguồn gốc chiếm quá nhiều tâm trí, ảnh hưởng tới công việc và các mối quan hệ; khi những mốc lớn như sinh con, mất cha mẹ nuôi kéo theo buồn bã kéo dài; khi đang chuẩn bị gặp gia đình ruột hoặc vừa nhận một tin khó về gốc gác. Nên tìm người có hiểu biết về con nuôi và gia đình thay thế, vì những trải nghiệm này có nét riêng mà không phải ai làm nghề cũng quen.
Tìm hỗ trợ không có nghĩa là có điều gì sai với bạn. Đó là cách người trưởng thành chăm sóc một phần câu chuyện đời mình mà khi còn nhỏ, người khác đã quyết định thay.
Tên gọi, giấy tờ và những lựa chọn khi đã lớn
Một số người con nuôi trưởng thành muốn điều chỉnh giấy tờ để khớp với cảm nhận về bản thân. Các lựa chọn và giới hạn chính:
- Giữ nguyên tên hiện tại: phần đông chọn cách này; tên gắn với cả cuộc đời đã sống.
- Lấy lại tên do cha mẹ đẻ đặt: Bộ luật Dân sự 2015 cho phép khi người con thôi làm con nuôi; ngoài trường hợp đó, đổi tên phải thuộc các căn cứ luật định và qua cơ quan hộ tịch.
- Xác định lại dân tộc: có thể theo cha mẹ đẻ trong một số trường hợp, ví dụ khi trước đây dân tộc được xác định theo cha mẹ nuôi vì không rõ cha mẹ đẻ.
- Chấm dứt quan hệ con nuôi: con nuôi đã thành niên và cha mẹ nuôi cùng tự nguyện là một căn cứ, nhưng vẫn do Toà án quyết định, kéo theo hệ quả về họ tên, thừa kế; cân nhắc rất kỹ.
- Giữ hồ sơ: bản sao trích lục nuôi con nuôi, giấy khai sinh, giấy tờ từ cơ sở cũ nên được cất ở nơi an toàn, kèm bản chụp lưu riêng.
Câu hỏi thường gặp
Đã trưởng thành mới biết mình là con nuôi thì nên làm gì trước?
Cho mình thời gian để tiếp nhận. Sau đó nói chuyện với cha mẹ nuôi, nếu có thể, để nghe câu chuyện từ họ. Gom giấy tờ, ghi lại những gì đã biết. Nếu cảm thấy rối loạn kéo dài, mất ngủ, khó làm việc, nên tìm chuyên gia tâm lý hỗ trợ.
Người con nuôi có phải khai là con nuôi khi làm hồ sơ xin việc không?
Không. Hồ sơ xin việc thường chỉ cần thông tin trên giấy tờ tuỳ thân và lý lịch theo yêu cầu của đơn vị; việc từng được nhận nuôi là thông tin đời tư, không bắt buộc kê khai trừ khi có quy định riêng của một số ngành nghề đặc thù.
Kết hôn có cần báo cho người bạn đời biết mình là con nuôi không?
Pháp luật không bắt buộc. Nhưng đây là một phần câu chuyện của bạn, liên quan tới tiền sử sức khoẻ và con cái sau này. Phần lớn người từng là con nuôi chọn kể cho bạn đời trước khi kết hôn, và thường thấy nhẹ lòng hơn khi đã nói.
Có được kết hôn với người trong gia đình nuôi không?
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cấm kết hôn giữa cha mẹ nuôi với con nuôi và giữa người đã từng là cha mẹ nuôi với con nuôi. Các quan hệ khác trong gia đình nuôi có quy định riêng; trường hợp cụ thể nên hỏi cơ quan đăng ký kết hôn hoặc luật sư trước.
Con nuôi ra nước ngoài từ nhỏ có còn quốc tịch Việt Nam không?
Tuỳ thời điểm, pháp luật quốc tịch Việt Nam và pháp luật nước nhận. Câu hỏi này thuộc trang chuyên về quốc tịch của cụm; nên tra cứu ở đó và hỏi cơ quan đại diện Việt Nam tại nước bạn đang sống.
Người con nuôi trưởng thành có thể làm gì để giúp trẻ con nuôi khác?
Chia sẻ trải nghiệm qua các nhóm gia đình con nuôi, làm tình nguyện ở cơ sở trợ giúp xã hội, hoặc đơn giản là sẵn lòng trò chuyện với những cha mẹ nuôi đang lúng túng. Góc nhìn của người đã đi qua thường giúp được nhiều điều mà sách vở không nói hết.