Khi người đang có vợ hoặc chồng muốn nhận con nuôi, theo cách Luật Nuôi con nuôi 2010 đặt ra, đứa trẻ sẽ là con nuôi của cả hai người là vợ chồng, nên cả hai cùng đứng tên, cùng đồng ý và mỗi người đều phải đáp ứng điều kiện của người nhận. Ngoại lệ chính là cha dượng nhận con riêng của vợ hoặc mẹ kế nhận con riêng của chồng: khi đó người nhận chỉ là cha dượng hoặc mẹ kế, còn người kia vốn đã là cha hoặc mẹ đẻ.
Quy định gốc nằm ở câu "một người chỉ được làm con nuôi của người độc thân hoặc của cả hai người là vợ chồng" trong Điều 8. Nghe đơn giản, nhưng nó kéo theo nhiều câu hỏi thực tế: người chồng còn lưỡng lự thì sao, người vợ đang làm việc ở nước ngoài thì sao, hai vợ chồng đang trục trặc có nên nộp hồ sơ không. Bài này đi qua những tình huống đó.
Vì sao luật muốn cả hai vợ chồng cùng là cha mẹ nuôi
Một đứa trẻ về sống trong gia đình có hai vợ chồng sẽ chịu ảnh hưởng của cả hai người, dù trên giấy tờ chỉ một người đứng tên. Nếu người kia không coi đứa trẻ là con, không có nghĩa vụ gì với nó, đứa trẻ dễ rơi vào thế lửng lơ: sống trong nhà nhưng không thật sự thuộc về nhà. Khi cha mẹ ly hôn, nó có thể bị đẩy ra ngoài cuộc chia con.
Yêu cầu cả hai cùng là cha mẹ nuôi giải quyết điều đó từ gốc. Sau khi đăng ký, cả hai người đều có quyền và nghĩa vụ của cha mẹ với đứa trẻ. Đứa trẻ là con chung của hai vợ chồng, được bảo vệ như con chung trong mọi tình huống sau này: nuôi dưỡng, đại diện, cấp dưỡng, thừa kế từ cả hai phía.
Đây cũng là lý do một người đang có vợ hoặc chồng không thể lặng lẽ nhận con nuôi riêng mà người kia không biết. Hồ sơ có giấy tờ về tình trạng hôn nhân, và cơ quan đăng ký xác minh tại gia đình. Một quyết định lớn như có thêm một đứa con cần cả hai người cùng ký.
Ai phải đáp ứng điều kiện gì khi vợ chồng cùng nhận
Bảng dưới đây áp dụng cho trường hợp phổ biến: hai vợ chồng cùng nhận một đứa trẻ không phải con riêng của bên nào.
| Điều kiện | Người chồng | Người vợ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Năng lực hành vi dân sự đầy đủ | Phải có | Phải có | Không có quyết định của Toà án về mất, hạn chế năng lực |
| Hơn con nuôi từ 20 tuổi | Phải đạt | Phải đạt | Hay vướng khi vợ chồng chênh nhau nhiều tuổi |
| Sức khoẻ | Xét từng người | Xét từng người | Mỗi người có văn bản xác nhận sức khoẻ |
| Kinh tế, chỗ ở | Xét chung cho gia đình | Xét chung cho gia đình | Thu nhập hai người cộng lại, chỗ ở chung |
| Tư cách đạo đức | Phải có | Phải có | Mỗi người có phiếu lý lịch tư pháp |
| Không thuộc diện bị cấm | Bắt buộc | Bắt buộc | Một người vướng là cả hồ sơ dừng |
Dòng cuối là điểm nhiều gia đình bất ngờ: chỉ cần một người đang chấp hành án, đang bị hạn chế quyền cha mẹ hoặc chưa được xoá án tích về nhóm tội luật nêu, hồ sơ của cả hai không đi tiếp được.
Khi một người còn lưỡng lự
Đừng nộp hồ sơ khi chưa thật sự đồng lòng. Ký đơn chỉ để chiều lòng người kia là một rủi ro cho chính đứa trẻ. Cán bộ xác minh thường trò chuyện với cả hai, và sự miễn cưỡng thường lộ ra. Nếu được giải quyết, sự miễn cưỡng ấy theo đứa trẻ vào nhà.
Tách lo lắng thật khỏi lo lắng mơ hồ. Người lưỡng lự thường có một nỗi lo cụ thể: tiền, thời gian, họ hàng, sợ không thương được con không cùng máu. Viết ra từng nỗi lo và tìm hiểu câu trả lời thực tế cho mỗi cái giúp hai người nói chuyện được với nhau thay vì đứng ở hai phía.
Tìm hiểu cùng nhau, không phải một người thuyết phục người kia. Đọc tài liệu, nói chuyện với gia đình đã nhận con nuôi, hỏi chuyên gia tâm lý gia đình. Khi người lưỡng lự tự tìm thấy câu trả lời, quyết định của họ bền hơn nhiều.
Chấp nhận rằng câu trả lời có thể là "chưa" hoặc "không". Không phải gia đình nào cũng nên nhận con nuôi, và không phải lúc nào cũng là đúng lúc. Một quyết định dừng lại có trách nhiệm tốt hơn nhiều so với một quyết định đi tiếp rồi hối hận.
Một người đang ở xa, làm việc ở nước ngoài
Khi một trong hai vợ chồng đang làm việc ở tỉnh khác hoặc ở nước ngoài, việc cùng đứng tên vẫn cần thiết. Cách nộp đơn, ký giấy tờ từ xa, uỷ quyền một số bước, hay thời điểm người ở xa phải có mặt, cần được hỏi cụ thể với cơ quan đăng ký vì phụ thuộc hướng dẫn hiện hành và từng loại giấy tờ.
Có một điểm thực tế cần lưu ý: cơ quan đăng ký thường xác minh hoàn cảnh gia đình và việc giao nhận con nuôi được tổ chức với sự có mặt của người nhận. Nếu người chồng ở nước ngoài dài hạn, câu hỏi về ai chăm đứa trẻ hằng ngày và người chồng tham gia nuôi dạy thế nào sẽ được đặt ra, giống như với người độc thân.
Nếu người ở nước ngoài đã định cư và thường trú ở đó, việc nhận con nuôi có thể chuyển sang nhóm có yếu tố nước ngoài với thẩm quyền và hồ sơ khác hẳn. Phần này nằm ở danh mục con nuôi có yếu tố nước ngoài; trước khi bắt đầu, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc Sở Tư pháp nơi đứa trẻ thường trú để xác định đúng diện.
Vợ chồng đang trục trặc hoặc ly hôn sau khi nhận
Nhận con nuôi không phải cách hàn gắn hôn nhân. Nếu hai vợ chồng đang có mâu thuẫn lớn, tính tới ly hôn, việc nhận một đứa trẻ vào lúc này đặt nó vào giữa một cơn bão. Cán bộ xác minh có trách nhiệm xem xét môi trường gia đình, và một gia đình đang rạn nứt khó chứng minh được điều kiện bảo đảm cho trẻ.
Nếu đã nhận con nuôi rồi mới ly hôn, đứa trẻ vẫn là con chung của cả hai người. Việc ai trực tiếp nuôi, cấp dưỡng, thăm nom được giải quyết như với con đẻ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Ly hôn không tự động chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi; việc chấm dứt chỉ do Toà án quyết định khi có căn cứ luật định, và được bàn ở danh mục chấm dứt nuôi con nuôi.
Còn nếu một trong hai vợ chồng qua đời, người còn lại vẫn là cha hoặc mẹ nuôi, và đứa trẻ vẫn thừa kế từ người đã mất như con đẻ. Những tình huống này cho thấy vì sao luật muốn cả hai cùng đứng tên từ đầu: quan hệ của đứa trẻ với từng người là trọn vẹn và độc lập.
Vợ chồng nhận cháu ruột của một bên
Một tình huống rất phổ biến: hai vợ chồng muốn nhận đứa cháu là con của anh trai người vợ. Với người vợ, đây là cháu ruột, cô ruột thuộc nhóm được luật miễn mốc 20 tuổi và yêu cầu sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở. Nhưng với người chồng, đứa trẻ chỉ là cháu bên vợ, không phải cháu ruột. Ngoại lệ trong Luật Nuôi con nuôi 2010 dành cho cô, cậu, dì, chú, bác ruột, nên về câu chữ, người chồng không đương nhiên được hưởng ngoại lệ đó.
Hệ quả thực tế xuất hiện khi khoảng cách tuổi sát mốc: người vợ được miễn, còn người chồng có thể phải hơn đứa trẻ từ 20 tuổi trở lên. Nếu gia đình rơi vào tình huống này, nên mang đầy đủ thông tin tuổi của từng người đến hỏi cơ quan đăng ký để biết cách áp dụng trước khi chuẩn bị hồ sơ.
Cũng cần phân biệt hai nghĩa của chữ "cháu". Con của anh chị em ruột là cháu theo vai cô, cậu, dì, chú, bác, được nhận làm con nuôi và còn được hưởng ngoại lệ. Con của chính con mình là cháu nội, cháu ngoại, và luật cấm hẳn việc ông bà nhận cháu làm con nuôi. Cùng một chữ "nhận cháu" trong đời sống, hai trường hợp có kết quả pháp lý trái ngược nhau.
Nhận con nuôi rồi mới có con đẻ
Nhiều cặp vợ chồng hiếm muộn nhận con nuôi, vài năm sau lại có con đẻ. Quan hệ nuôi con nuôi đã đăng ký không thay đổi vì sự xuất hiện của con đẻ. Luật nghiêm cấm phân biệt đối xử giữa con đẻ và con nuôi, nên đứa con nuôi vẫn có đủ quyền như anh chị em của mình: được nuôi dưỡng, giáo dục, thừa kế ở hàng thứ nhất.
Điều cần chuẩn bị nằm ở phía tình cảm nhiều hơn pháp lý. Cha mẹ nên nghĩ trước cách giữ cho đứa con nuôi không cảm thấy mình bị đẩy xuống hàng thứ hai, và cách họ hàng nói về hai đứa trẻ. Phần tình thân, tâm lý trong trang có những gợi ý cụ thể cho giai đoạn này.
Về giấy tờ, cha mẹ nên rà lại di chúc nếu đã lập trước khi có con đẻ, để bảo đảm ý nguyện về tài sản được thể hiện rõ với cả hai con. Khi không có di chúc, con đẻ và con nuôi cùng ở hàng thừa kế thứ nhất và được chia phần bằng nhau theo pháp luật, nên không cần làm gì thêm để "giữ phần" cho con nuôi. Điều quan trọng là không để những lời hứa miệng trong họ hàng tạo cảm giác rằng một đứa trẻ có quyền hơn đứa kia.
Hai vợ chồng chuẩn bị cùng nhau
Một trình tự gọn cho vợ chồng trước khi nộp hồ sơ nhận con nuôi:
- Nói chuyện thẳng với nhau về lý do muốn nhận con nuôi và kỳ vọng của mỗi người, cả những điều khó nói.
- Mỗi người tự rà điều kiện của mình: tuổi so với đứa trẻ, sức khoẻ, tiền án, quyết định của Toà án nếu có.
- Thống nhất ai sẽ chăm trẻ hằng ngày, ngân sách gia đình thay đổi thế nào, nhà ở bố trí ra sao.
- Cùng nói với ông bà, họ hàng gần để tránh những va chạm sau khi đứa trẻ về nhà.
- Cùng đến hỏi bộ phận một cửa cấp xã nơi thường trú về hồ sơ, hoặc tra trên Cổng dịch vụ công.
- Chuẩn bị giấy tờ của cả hai cùng lúc, nhất là phiếu lý lịch tư pháp và xác nhận sức khoẻ.
- Cùng có mặt ở các buổi làm việc cần thiết và buổi giao nhận con nuôi.
Làm cùng nhau từ bước đầu không chỉ giúp hồ sơ trôi chảy mà còn là lần tập dượt đầu tiên cho việc cùng nuôi một đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vợ muốn nhận con nuôi nhưng chồng không đồng ý thì vợ nhận riêng được không?
Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, trẻ được làm con nuôi của người độc thân hoặc của cả hai vợ chồng. Người vợ đang có chồng về nguyên tắc không đứng tên một mình như người độc thân, trừ khi nhận con riêng của chồng. Nên hỏi cơ quan đăng ký khi hoàn cảnh đặc biệt.
Chồng nhận con riêng của vợ thì vợ có phải đứng tên cùng không?
Không cần, vì người vợ đã là mẹ đẻ của đứa trẻ. Người nhận chỉ là cha dượng, được miễn mốc 20 tuổi và điều kiện kinh tế. Sự đồng ý của mẹ đẻ, của cha đẻ nếu còn, và của trẻ từ đủ 9 tuổi vẫn cần theo quy định.
Vợ chồng mới cưới có được nhận con nuôi ngay không?
Luật không đặt thời gian kết hôn tối thiểu. Điều được xem là cả hai đủ điều kiện và gia đình ổn định. Tuy vậy, nhiều cặp vợ chồng chọn ổn định cuộc sống chung một thời gian trước khi nhận con, để chuẩn bị tốt hơn cho đứa trẻ.
Ly hôn rồi thì con nuôi theo ai?
Con nuôi là con chung của cả hai người, nên việc ai trực tiếp nuôi được giải quyết như với con đẻ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, dựa trên lợi ích của con và ý kiến của con từ đủ 7 tuổi trở lên.
Một trong hai vợ chồng không đủ 20 tuổi chênh lệch với trẻ thì làm sao?
Về nguyên tắc cả hai người đứng tên đều phải đạt mốc. Hướng đi thực tế thường là chọn một đứa trẻ nhỏ tuổi hơn để cả hai đều đạt, hoặc hỏi kỹ cơ quan đăng ký nếu đứa trẻ là cháu ruột của một bên.
Vợ chồng chưa đăng ký kết hôn có cùng nhận con nuôi được không?
Không, vì trên giấy tờ họ không phải vợ chồng. Chỉ một người có thể đứng tên với tư cách người độc thân. Bài về cặp đôi chưa kết hôn trong danh mục này phân tích kỹ hệ quả của lựa chọn đó.