Con nuôi chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại cho người khác thì cha mẹ nuôi phải bồi thường toàn bộ, giống hệt cha mẹ đẻ; chỉ khi tài sản của cha mẹ nuôi không đủ mà con có tài sản riêng mới lấy tài sản của con bù phần thiếu. Con nuôi từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi gây thiệt hại thì phải bồi thường bằng tài sản của mình trước, không đủ thì cha mẹ nuôi bù. Quy tắc này nằm ở Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015.
Điểm mà nhiều gia đình không để ý: trách nhiệm của cha mẹ nuôi nặng hơn trách nhiệm của người giám hộ. Người giám hộ không có lỗi trong việc giám hộ thì không phải lấy tài sản của mình ra bồi thường, còn cha mẹ — đẻ hay nuôi — thì phải bồi thường mà không cần chứng minh có lỗi. Khi cân nhắc giữa làm giám hộ hay nhận nuôi một đứa cháu, đây là một khác biệt thực tế nên biết.
Ai bồi thường theo độ tuổi của con nuôi
Bảng dưới tóm quy tắc chung của Bộ luật Dân sự 2015 áp vào gia đình nuôi, khi quan hệ nuôi con nuôi đã được đăng ký và giao nhận:
| Tuổi của con nuôi | Ai bồi thường trước | Khi không đủ |
|---|---|---|
| Chưa đủ 15 tuổi | Cha mẹ nuôi bồi thường toàn bộ bằng tài sản của mình | Lấy tài sản riêng của con bù phần còn thiếu |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Con nuôi bồi thường bằng tài sản riêng của mình | Cha mẹ nuôi bù phần còn thiếu bằng tài sản của mình |
| Từ đủ 18 tuổi | Con nuôi tự bồi thường | Cha mẹ nuôi không có nghĩa vụ bù theo luật |
| Đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự | Người giám hộ (có thể là cha mẹ nuôi) dùng tài sản của con | Người giám hộ chỉ bù bằng tài sản của mình nếu có lỗi trong giám hộ |
Bảng không áp cho trường hợp thiệt hại xảy ra khi trẻ dưới 15 tuổi đang do trường học, bệnh viện hay pháp nhân khác trực tiếp quản lý; khi đó có quy tắc riêng ở mục dưới.
Vì sao cha mẹ nuôi chịu trách nhiệm như cha mẹ đẻ
Luật Nuôi con nuôi 2010 chuyển cho cha mẹ nuôi đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ, và nói rõ cha mẹ đẻ không còn nghĩa vụ bồi thường thiệt hại đối với con đã cho làm con nuôi, trừ khi có thoả thuận khác. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 lại quy định cha mẹ phải bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra theo Bộ luật Dân sự. Ghép ba quy định lại, cha mẹ nuôi đứng đúng vào chỗ của cha mẹ đẻ.
Lý do của cơ chế này là cha mẹ có quyền quyết định cuộc sống của con và có nghĩa vụ giáo dục, quản lý con. Người bị thiệt hại không thể đòi một đứa trẻ tám tuổi, nên luật đặt trách nhiệm lên người có quyền và có điều kiện nhất. Bộ luật Dân sự 2015 không bắt người bị hại phải chứng minh cha mẹ có lỗi quản lý con; con chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại là cha mẹ bồi thường.
Điều này khác với người giám hộ. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người giám hộ được dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường; nếu người được giám hộ không có hoặc không đủ tài sản thì người giám hộ chỉ phải bồi thường bằng tài sản của mình khi có lỗi trong việc giám hộ. Chú ruột làm giám hộ cho cháu thì gánh nhẹ hơn chú ruột nhận cháu làm con nuôi. Không nên vì thế mà né việc nhận nuôi, nhưng nên hiểu mình nhận về những gì.
Những tình huống hay gặp ngoài đời
Con nuôi tám tuổi đá bóng làm vỡ kính nhà hàng xóm. Cha mẹ nuôi bồi thường theo thiệt hại thực tế. Hai nhà thường tự thoả thuận; nếu không, bên bị thiệt hại có quyền yêu cầu Toà án giải quyết. Không cần phải xét con có cố ý hay không để xác định cha mẹ có phải trả.
Con nuôi 16 tuổi đi xe máy va quệt người đi đường. Con phải bồi thường trước bằng tài sản của mình, như tiền tiết kiệm, tài sản được tặng cho. Không đủ thì cha mẹ nuôi bù phần còn thiếu. Ngoài ra, người giao xe cho con khi con chưa đủ điều kiện điều khiển loại xe đó có thể bị xử phạt hành chính theo pháp luật giao thông hiện hành.
Con nuôi đăng bài xúc phạm bạn học trên mạng xã hội. Thiệt hại về danh dự, nhân phẩm cũng là thiệt hại phải bồi thường. Con dưới 15 tuổi thì cha mẹ nuôi chịu; từ đủ 15 tuổi thì con chịu bằng tài sản của mình trước. Gỡ bài, xin lỗi công khai thường là phần đầu tiên của việc khắc phục.
Con nuôi về chơi nhà cha mẹ đẻ dịp hè và gây thiệt hại ở đó. Về nguyên tắc, nghĩa vụ bồi thường gắn với cha mẹ nuôi vì cha mẹ đẻ đã không còn nghĩa vụ này. Tuy vậy, người đang trực tiếp trông coi trẻ lúc đó mà có lỗi có thể bị xem xét trách nhiệm; tình huống cụ thể nên hỏi người làm nghề. Đây cũng là lý do các thoả thuận thăm nom nên nói rõ ai trông con trong thời gian thăm.
Thiệt hại xảy ra ở trường học, bệnh viện, cơ sở trợ giúp xã hội
Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng: người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại trong thời gian trường học, bệnh viện hoặc pháp nhân khác trực tiếp quản lý thì pháp nhân đó phải bồi thường. Nếu trường học, bệnh viện, pháp nhân đó chứng minh được mình không có lỗi trong quản lý thì cha mẹ, người giám hộ phải bồi thường.
Với con nuôi, quy tắc này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, con nuôi đang học ở trường gây thiệt hại trong giờ học thì trường chịu trước, cha mẹ nuôi chỉ chịu khi trường chứng minh không có lỗi. Thứ hai, trong giai đoạn trước khi giao nhận — trẻ còn ở cơ sở trợ giúp xã hội và chỉ được đưa về gia đình làm quen — trách nhiệm có thể vẫn thuộc cơ sở đang quản lý trẻ, hoặc người đại diện hợp pháp lúc đó, chứ chưa phải gia đình sắp nhận nuôi.
Gia đình đang trong giai đoạn đón trẻ về làm quen nên hỏi rõ cơ sở về việc ai chịu trách nhiệm trông coi trong từng khoảng thời gian, và ghi lại thoả thuận đó. Việc này không phải để tính toán, mà để không ai lúng túng nếu có sự cố.
Một điểm thực tế khác: nhiều trường học vận động phụ huynh mua bảo hiểm cho học sinh. Loại bảo hiểm này thường nhằm chi trả khi chính học sinh bị ốm đau, tai nạn, chứ không nhất thiết chi trả cho thiệt hại mà học sinh gây ra cho người khác. Gia đình nuôi muốn có lớp bảo vệ cho trường hợp con gây thiệt hại nên đọc kỹ phạm vi bảo hiểm trong hợp đồng, hoặc hỏi doanh nghiệp bảo hiểm về loại bảo hiểm trách nhiệm phù hợp. Dù có bảo hiểm hay không, nghĩa vụ bồi thường theo Bộ luật Dân sự vẫn đặt trên cha mẹ nuôi; bảo hiểm chỉ là cách san sẻ gánh nặng tài chính.
Tài sản riêng của con bị lấy ra bồi thường: những điểm cần biết
Con nuôi nhiều khi có tài sản riêng đáng kể, ví dụ tài sản thừa kế từ cha mẹ đẻ đã mất. Khi phải bồi thường, cần để ý:
- Với con dưới 15 tuổi, cha mẹ nuôi trả trước bằng tài sản của mình. Không được lấy tài sản riêng của con trả ngay từ đầu cho tiện, kể cả khi tài sản của con lớn hơn.
- Chỉ khi tài sản của cha mẹ nuôi không đủ, phần còn thiếu mới được lấy từ tài sản riêng của con.
- Với con từ đủ 15 tuổi, tài sản riêng của con được dùng trước. Cha mẹ nuôi quản lý tài sản đó hộ con thì phải minh bạch: dùng bao nhiêu, cho khoản nào.
- Tài sản riêng của con mà người tặng cho hoặc người để lại di chúc đã chỉ định người khác quản lý thì cha mẹ nuôi không tự quyết; người được chỉ định quản lý cần được thông báo.
- Mọi khoản chi bồi thường nên có giấy biên nhận ghi rõ lý do, người nhận, số tiền, để sau này không thành tranh chấp giữa con và cha mẹ nuôi.
Chuyện tài sản riêng của con nuôi được bàn kỹ hơn ở bài riêng trong danh mục này.
Khi con nuôi gây thiệt hại: các bước xử lý
Dù thiệt hại lớn hay nhỏ, cách xử lý bình tĩnh và có thứ tự giúp giảm căng thẳng cho cả hai gia đình:
- Bảo đảm an toàn trước: đưa người bị thương đi cấp cứu, báo cơ quan chức năng nếu là tai nạn giao thông hoặc có thương tích.
- Ghi nhận sự việc: chụp ảnh hiện trường, giữ tin nhắn, ghi tên người chứng kiến. Không ép con nhận lỗi hay viết bản tự kiểm khi chưa rõ chuyện.
- Gặp gia đình bên bị thiệt hại để nghe yêu cầu. Xin lỗi chân thành không đồng nghĩa với chấp nhận mọi con số đối phương đưa ra.
- Thoả thuận mức bồi thường dựa trên thiệt hại thực tế: chi phí sửa chữa, chữa trị, thu nhập bị mất. Viết thành văn bản, hai bên ký.
- Nếu không thoả thuận được hoặc thiệt hại lớn, có yếu tố hình sự, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề trước khi ký bất cứ giấy gì.
- Sau khi xong việc, nói chuyện với con. Con nuôi, nhất là con lớn tuổi khi được nhận, có khi lo bị "trả về" sau mỗi lần gây chuyện. Hãy cho con biết lỗi thì sửa, còn gia đình vẫn là gia đình.
Trường hợp con nuôi từ đủ 14 hoặc 16 tuổi có hành vi có dấu hiệu tội phạm, trách nhiệm hình sự là của cá nhân con và do cơ quan tố tụng xem xét theo Bộ luật Hình sự; phần bồi thường dân sự vẫn theo quy tắc ở trên. Trẻ có quyền có người đại diện và người bào chữa trong suốt quá trình.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ nuôi có phải bồi thường khi con nuôi 10 tuổi cố ý làm hỏng đồ của người khác không?
Có. Theo Bộ luật Dân sự 2015, con chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ bồi thường toàn bộ, không phân biệt cố ý hay vô ý và không cần chứng minh cha mẹ có lỗi. Cha mẹ nuôi chịu nghĩa vụ này như cha mẹ đẻ.
Cha mẹ đẻ có phải góp tiền bồi thường thiệt hại do con đã cho làm con nuôi gây ra không?
Không, trừ khi hai bên đã thoả thuận khác. Luật Nuôi con nuôi 2010 quy định cha mẹ đẻ không còn nghĩa vụ bồi thường thiệt hại đối với con đã cho làm con nuôi kể từ ngày giao nhận.
Người giám hộ và cha mẹ nuôi chịu trách nhiệm bồi thường khác nhau thế nào?
Cha mẹ nuôi bồi thường thay con dưới 15 tuổi mà không cần có lỗi. Người giám hộ dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường, và chỉ phải bồi thường bằng tài sản của mình khi có lỗi trong việc giám hộ.
Con nuôi 17 tuổi không có tài sản gây tai nạn thì ai trả?
Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi bồi thường bằng tài sản của mình trước; không có hoặc không đủ thì cha mẹ nuôi bồi thường phần còn thiếu bằng tài sản của mình theo Bộ luật Dân sự 2015.
Cha mẹ nuôi đã ly hôn thì ai bồi thường khi con nuôi gây thiệt hại?
Cả hai vẫn là cha mẹ nuôi. Luật quy định trách nhiệm của cha mẹ, nhưng việc phân chia giữa người trực tiếp nuôi và người không trực tiếp nuôi trong từng vụ có thể khác nhau; nên hỏi luật sư khi có tranh chấp.
Trẻ đang trong thời gian làm quen, chưa giao nhận, gây thiệt hại thì gia đình sắp nhận nuôi có phải chịu không?
Trước ngày giao nhận, gia đình đó chưa là cha mẹ nuôi về pháp lý. Trách nhiệm thường thuộc người đại diện hợp pháp hoặc cơ sở đang quản lý trẻ, trừ khi người trực tiếp trông coi có lỗi; nên thoả thuận rõ với cơ sở từ đầu.